ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
398
QADIMGI TURKIY LUG‘ATLARDA QO‘LLANILGAN KASALLIK NOMLARINING
LEKSIK-SEMANTIK TAHLILI
Bozorova Aziza Shuhrat qizi
TerDU talabasi
Iroda Xidirova
Ilmiy rahbar
https://doi.org/10.5281/zenodo.7938401
Annotatsiya.
Ushbu maqola orqali qadimgi turkiy asarlarda keltirilgan kasallik nomlari
va ularning qanday ma'nolar anglatishi shu asarlardan yig'ilgan so'zliklardan misollar keltirish
bilan aniqlandi.
Kalit so'zlar:
kasallik nomalari, "At-tuhfat", “Devoni lug‘oti-t-turk”, "Muhokamat ul-
lug'atayn", Ibn Sino, meditsina, tabobat, qusmoq, isitmalamoq, jinnilik, tumov, bezgak.
LEXICAL-SEMANTIC ANALYSIS OF DISEASE NAMES USED IN ANCIENT
TURKISH DICTIONARIES
Abstract.
Through this article, the names of diseases mentioned in ancient Turkish works
and their meanings were determined by giving examples of words collected from these works.
Key words:
names of diseases, "At-tuhfat", "Devoni lug'oti-t-turk", "Muhokamat ul-
lughatayn", Ibn Sina, medicine, medicine, vomiting, fever, insanity, flu, malaria .
ЛЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ НАЗВАНИЙ БОЛЕЗНЕЙ,
ИСПОЛЬЗУЕМЫХ В ДРЕВНЕТЮРКСКИХ СЛОВАРЯХ
Аннотация.
Посредством данной статьи были определены названия болезней,
упоминаемые в древнетюркских произведениях, и их значения путем приведения примеров
слов, собранных из этих произведений.
Ключевые слова:
названия болезней, «Ат-тухфат», «Девони лугъоти-т-тюрк»,
«Мухокамат ул-лугхатайн», Ибн Сина, лекарство, лекарство, рвота, лихорадка,
помешательство, грипп, малярия.
Tibbiyot sohasi inson hayotining eng asosiy qismidir. Bu soha endigina paydo bo‘lib
qolgan emas, balki, inson faoliyatining muhim bir sohasi sifatida bosha ko‘p sohalardan ilgari
paydo bo‘lgan. Tibbiyot yana meditsina, tabobat kabi atamalar bilan ham ataladi. Meditsina
so‘zining o‘zi lotinchadan olingan bo‘lib, “medicina” – vrachlik fani, dori-darmon degan
ma‘nolarni anglatib, kishilar sog’ligini saqlash va mustahkamlash kasalliklarning oldini olish,
davolash haqidagi bilimlar va shu sohadagi amaliy tadbirlar majmuyi degan tushunchani
ifodalaydi. Meditsina sohasidagi terminlarning barchasi faqat shu soha vakillarigagina tanishdir.
Tabobat ilmining butun dunyodagi buyuk siymosi, vatandoshimiz, o‘rta asr buyuk ensiklopedist
olimi va mutafakkiri Abu ali Ibn Sinodir.
Kasallik, betoblik, xastalik – organizmning tashqi yoki ichki muhitining zararli omillari
ta’sir etganda ro‘y beradigan patologik jarayon. Bu nom, balki umuman tibbiyotga oid terminlar
qadimgi turkiy asarlarda ham keltirilgan. Masalan, IX asrga tegishli bo‘lgan Mahmud
Koshg‘ariyning “Devoni lug ‘oti-t-turk” va muallifi noma‘lim bo‘lgan “At-tuhfatuz zakiyatu fil-
lug‘atit turkiya”, Alisher Navoiyning “Muhokamat-ul lug’atayn” kabi asarlari misol bo‘la oladi.
Demak, bundan anglashiladiki, tibbiyot va kasalliklarga oid nomlar tilshunosligimizning ham
ancha avvallardan beri bir qismi bo‘lib kelgan.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
399
Kasallik so‘zining o‘zining qadimgi turkiy asarlarda qanday nomlanganidan boshlasak, bu
nom “Devoni lug ‘oti-t-turk” asarida bir necha so’zlar bilan atalib kelingan: ig – kasal (1-t.82-b),
cӧгӓl – kasal (1-t.375-b), birikma tarzida ham kelgan: jaмaн iг – yomon kasallik (3-t. 36-b), мyн—
kasal (3-t.154-b), туғa –kasal (3-t.244-b), kӭмлagi – kasallandi (3-t.315-b) kaмlaнgi – kasallandi
(2-t.296-b) bo‘lsa, “At-tuhfat”da esa aгрїлї – kasallik (164-b), jiглӓндi—kasallandi kabi.
Lug‘atlarda keltirilgan kasallik nomlarini statistik tahlil metodi asosida tahlil qilib
ko‘radigan bo‘lsak, quyidagicha ko‘rsatgichlarni ko‘rishimiz mumkin: “Devoni lug ‘oti-t-turk”
asarining 1-tomida 57 ta, 2-tomida 12 ta, 3-tomida esa 19 ta, jami esa 88 ta kasallik nomlari keltirib
o‘tilgan ekan. “At-tuhfatuz zakiyatu fil-lug‘atit turkiya” asarida 38 ta. Navoiyning “Muhokamat-
ul lug’atayn” kabi asarlarida esa 9 ta kasallik nomlari keltirilgan.
Qiyosiy tahlil metodi bilan tahlil qilsak, yuqorida keltirilgan kasallik so‘zining hamma
asarlarda va birgina "Devoni lug ‘oti-t-turk” asarida turlicha so‘zlar bilan atalgani misol bo‘la
oladi, bunday so‘zlarimizdan yana kòrib o'tadigan bo'lsak: үяғүқ – tumov, shamollash (1-t.124-
b), түмағү – tumov (1t.418b); qusiǵ – qusiq, qayt (1-t.357-b), Қycgї—qusdi(2-t.18-b); jaʜgї—
qusdi (3-t.21-b), yқїgi—qusdi (3-t271-b); kэзik—bezgak, titrab turadigan isitma(1-t.372-b),
бӭзгȁĸ—bezgak (2-t.334-b); jaбaқyлaқ—isitma, titrash(2-t.64-b), jilїттї—isitmaladi(1-t.367-b),
"At-tuhfat"asarida esa tumov so'zi тамав—tumov (64-b) shaklida uchraydi.
Kasalliklar ikki turga bo‘linadi: yuqumli kasalliklar va yuqumsiz kasalliklardir. Yuqumli
kasalliklar bir odamdan ikkinchi odamga turli xil yo'llar bilan yuqadi, yuqumsiz esa, bir odamdan
ikkinchi odamga o'tmaydi. Bunday kasalliklar biz ko'rib o'tayotgan ushu turkiy lug'atlarimizda
ham keltirib o'tilgan. Misollar orqali ko'rib o'tsak: "Devoni lug ‘oti-t-turk” asaridagi yuqumli
kasalliklar: учғүқ—tumov, shamollash(1-t.124-b), iciрсанgi—qizilcha toshdi(1-t.266-b), cöгäл
kyozik—sariq kasalligi(1-t.372-b), қїзлaмyĸ—qizamiq va shunga o’xshash toshib chiqadigan
toshmalar(1t.460-b), ĸӭрilgi—kishi esnadi, kerishdi(2-t.80-b); "At-tuhfat"da esa, bir шэ
́шäк-
chechak kasal (39-b), котурлï болдï- qo'tirlanmoq (42-b), тамав-tumov (64-b). Endi yuqumsiz
kasalliklarni ko'rib o'tsak, "Devoni lug‘oti-t-turk" asarida:um—me’da buzuqligi(1-t.83-b), ӭʜӱr—
ko’zga tushgan parda(1-t.86-b), yotilgan—otlarda bo’ladigan bez kasalligi (173); irlandi—dard
tutdi(1-t.259-b), axsatti—oqsatdi(1-t.261-b), talғaʜ iq—tutqanoq kasalligi(1-t.411-b), тaʜyрgї—
kishining burni qonashi(2-t.89-b), jaлgї—yallig’landi(3-t.71-b), jaʜgї—qusdi (3-t.73-b); "At-
tuhfat"da: кïлчïр-g'ilay (12-b), iнiш-ko'z qovogʻi ichidagi yara (45-); Alisher Navoiy "Muhokamat
ul-lug'atayn"da: Жунун- jinnilik(34-b), Залолат- ko'rlik (35-b), За'ф- kuchsizlik( 35-
b),Шикасталик-siniqlik, duduqlik(51-b).
Xulosa qiladigan bo'lsak, kasallik nomlari bir davrning o'zida va vaqt o'tgan saying boshqa
davrlarda ham har xil nomlar bilan atalganini ko'rishimiz mumkin. Hozirgi kunimizda ham e'tibor
qilsak, bir kasallik tabobatda boshqa nom bilan atalsa, xalq orasida bir emas, bir qancha nomlar
bilan atalishini ko'ramiz. Mana shunday turli atalishlarni yuqorida nomlarini keltirib o'tgan turkiy
asalarimiz va boshqa manbalar orqali aniqlash, o'rganish va solishtirish faqat meditsina ilmining
emas, balki tilshunosligimizning ham vazifasi hamda yutug'i hamdir.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
400
REFERENCES
1.
Alisher Navoiy "Muhokamat ul-lug'atayn"
2.
Mahmud Koshgʻariy "Devoni lugʻoti-t-turk" I tom Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi
nashriyoti Toshkent -1960
3.
"Devoni lug'oti-t-turk" II tom Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti Toshkent-
1963
4.
"Devoni lug'oti-t-turk" III tom Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti Toshkent -
1963
5.
"Attuhfatuz zakiyatu fillug'atit turkiya" O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti Toshkent 1968
6.
Khidirova, I. (2023). PEYORATIVE, DEGORATIVE VOCABULARY IN FAMILY
SPEECH (EXAMPLE OF THE KHIDIROV AND SHAYMATOV FAMILIES).
Modern
Science and Research
,
2
(3).
7.
Xidirova, I., & Xidirova, N. (2021). Gender Characteristics of Family Speech Speech (On
the Example of the Uzbek Family).
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL EDUCATION
,
1
(2), 196-199.
8.
Raxmonjonova, G., & Xidirova, I. (2022). CHORTOQ SO ‘ZINING KELIB
CHIQISHIGA OID ILMIY QARASHLAR.
Eurasian Journal of Academic
Research
,
2
(11), 188-189.
9.
Jo’rayeva, M., & Xidirova, I. (2023). QOYALAR HAM YIG’LAYDI” ASARIDA
QO’LLANILGAN
DIALEKTIZMLARNING
LEKSIK-SEMANTIK
TAHLILI.
Development of pedagogical technologies in modern sciences
,
2
(2), 42-48.
10.
qizi Jo‘rayeva, M. S., & Xidirova, I. X. (2023, January). “TEMIR XOTIN”
DRAMASINING
FONETIK-FONOLOGIK
TAHLILI.
In
INTERNATIONAL
CONFERENCES
(Vol. 1, No. 1, pp. 492-496).
11.
qizi Jo‘rayeva, M. S., & Xidirova, I. X. (2023, January). SHOYIM BO ‘TAYEVNING
“SHO ‘RODAN QOLGAN ODAMLAR” ASARIDA NOADABIY QATLAM SO
‘ZLARINING QO ‘LLANILISHI. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 1,
pp. 487-491).
12.
Xidirova, I. ., & Jo‘rayeva, M. (2023). LEXICAL-SEMANTIC ANALYSIS OF
DIALECTISMS USED IN THE WORK OF ART (IN THE EXAMPLE OF THE WORK
"ROCKS ALSO CRY").
Modern Science and Research
,
2
(3), 142–144.
13.
Xidirova, I. ., & Dobilova, M. (2023). IMLO MUAMMOLARI VA YECHIM.
Modern
Science and Research
,
2
(3), 138–141.
