ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
261
AMALIY LEKSIKOGRAFIYA
Xidirova Iroda
Ilmiy rahbar.
Rabbimqulova Go’zal
Abdurahmonova Gulorom
Termiz davlat universiteti talabalari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7919699
Annotatsiya. Ushbu maqolada amaliy leksikografiyaning umuman leksikografiyaning
vazifalari, ahamiyati hamda lug’atlarning fanga insonlarga foydasi haqida so’z yuritilgan bo’lib,
lug’at yaratishdagi o’ziga xos mashaqqatlar, tartib qoidalar keng yoritilgan. Lug’atlarning
didaktik qobiliyati hamda tarixi e’tiborga olingan.
Kalit so’zlar: amaliy leksikografiya, leksikografiya, lug’atchilik, nazariy leksikografiya,
lug’at, leksikograf.
PRACTICAL LEXICOGRAPHY
Abstract. This article talks about the tasks and importance of lexicography in general, as
well as the benefits of dictionaries to science and people. Didactic ability and history of
dictionaries are taken into account.
Key words: practical lexicography, lexicography, lexicography, theoretical lexicography,
dictionary, lexicographer.
ПРАКТИЧЕСКАЯ ЛЕКСИКОГРАФИЯ
Аннотация. В данной статье говорится о задачах и значении практической
лексикографии, а также о пользе словарей для науки и человека. Учитываются
дидактические способности и история словарей.
Ключевые слова: практическая лексикография, лексикография, лексикография,
теоретическая лексикография, словарь, лексикограф.
Barchamizga ma’lumki, tilshunoslikning leksikografiya bo’limi alohida e’tiborga molik.
Sababi leksikografiya ya’ni lug’atchilik yaratgan asarlar shu jumladanlug’atlar barchamizga,
yoshimiz, kasb-hunarimiz, qiziqishimizdan qat’i nazar hamisha kerakli kitoblar deb, bugungi
kunda rivojlanib, kengayib borayotganligi fikrimning dalili bo’la oladi.
Avvalambor leksikografiya bu lug’atlarni va lug’atshunoslikni o’rganuvchi hamda turli
xalqlarning milliy boyligi, so’zlari va iboralarini o’rganuvchi fandir. Lug’atshunoslik, qanday
lug’at bo’lishidan qatʼi nazar, izohli lug’atmi, imlo lug’atimi, fraziologik lug’atmi, tarjima lug’at
bo’ladimi, har bir xalqning tarixi, madaniyati, ijtimoiy vaziyati haqda ma’lumot beradi.
E’tibor qaratsak, har bir uyda ziyoli oila bo’ladimi yo oddiy dehqon iolasi bo’ladimi eng
kamida bitta lug’at uchratamiz, masalan uy-ro’zg’or buyumlari lug’ati, ism manolari lug’ati hech
bo’lmaganda tarjima lug’atlari. Lug’atshunoslik, lug’at tuzishishi uning mashaqqati anchayin
ko’pligi, lug’at tuzuvchilarning qanchalik sabrli, sinchkov, zukko bo’lishlari kerakligini bilamiz.
Buni professor M.E.Umarxo’jayev Berlin akademiyasida kuzatgan.
Sultonbek
Normatovning “Leksikografiya asoslari” o’quv - qo’llanmasida “Leksikografiya (lug’at tuzish
nazariyasi va amaliyoti) eramizdan oldingi davrlarda paydo bo’lgan va boshlanishidanoq, ta’lim-
tarbiya sohasi uchun xizmat qilgan ekan, yaratiladigan har bir lug’atning asosini didaktik tamoyil
belgilaydi", deb aytgan. Yozuvchining fikridan kelib chiqib aytish mumkinki, ajdodlarimiz kelajak
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
262
ning ta’lim-tarbiyasiga, ilmiga, madaniyatiga har sohada e’tibor berilishini, yoshlarimizning
ma’naviyatida hamda tarbiyasida nafaqat badiiy asarlar balki, lug’atlarning ham o’ziga xos o’rni
borligi namoyon boʻladi.
Amaliy lug’atchilik nafaqat lug’atlar tuzadi, shu bilan birga bir qancha ijtimoiy muhim
vazifalarni ham zimmasiga oladi. Bular esa ona tilimizni chuqur o’rganish va boshqa tillar bilar
tanishish, imlo va izohli lug’atlar yordamida tilimizni me’yorlashtirish, ikki va ko’p tilli ya’ni
tarjima lug’atlar orqali tillararo munosabatlarni yo’lga qo’yish. Tarjima lug’atlarni nazarda tutsak,
chet tilida yangi o’rgangan so’zimizni lug’atdan izlab ko’rganimizda uning qanday talaffuz
qilinishini, qanday o’rinlarda qo’llanilishini keltirib o’tiladi.
Masalan, Miss honim turmushga chiqmagan qizlarga nisbatan, misis ham honim degani farqi
misis turmushga chiqqan ayollarga nisbatan ishlatiladi. Bizda o’zbek mentalitetida bunday murojat
turi yo’q. Bundan ham yuqoridagi fikrimizning guvohi bo’lishimiz mumkin. Amaliy
leksikografiya yoʻnilgan soʻzlardan lugʻat tuzish. Bugungi kunda amaliy leksikografiya zamon
talabi bilan elektronlashtirilyapti. Qadimgi davrda soʻzlar uyma-uy, qishloqma-qishloq yurib
yigʻilgan va kitob holiga keltirilgan. Lugʻat uchun soʻz yigʻishda kartochkalardan va kartotekadan
foydalaniladi.
Kartoteka bu — yoʻnilgan soʻzlar. Bu kartochkalar (qogʻoz boʻlakchasi) ga soʻz va unga
badiiy asarlardan misollar kiritiladi. Bunday kartoteykalar bugungi kunda kutubxona fondlarida
saqlanmoqda. Avvalgi lugʻatlar kitob koʻrinishida boʻlsa bugungi kundagi lugʻatlar esa elektron
shaklda. Yana aytib o’tish kerakki, Charles Brovn Amaliy leksikografiyaga quyidagicha izoh
beradi: amaliy leksikografiya — bu to’g’ri lug’atlarni yartishdir. Ya’ni bu jihat nazariy
leksikografiyadan olingan barcha narsalarni amalda qo’llaydi. Buning uchun u boshqa
tilshunosliklardan, masalan, amaliy lingvistikadan foydalanadi.
Bundan tashqari olim har bir leksikografga kerak bo’lgan ushbu maslahatni beradi.
“Lug’atni tilni o’rgatish vositasi siftida tasavvur qiling, ammo ma’lum bir so’zga nisbatan baholi
fikrlarni qo’shmang". Aytib o’tish joizki, yozuvchi lug’at tuzishda aniq faktlarga, ishonchli
ma’lumotlarga tayaning hamda har bir so’zni shu xalqning ma’naviyatida, an’analaridan kelib
chiqib tariflang unga individual yondoshib o’quvchini chalkashtirmang degan.
Xulosa sifatida leksikografiya barchamiz uchun, millati, yashash manzili, tili, dinidan qat’i
nazar eng muhim, zaruriy fan desak adashmagan bo’lamiz. Leksikografiyaning o’rganish obyekti
so’zlarning ta rixan kelib chiqishi, ma’nosi imlosi va shaklini bilish ekanligi barchamizga ayon.
Leksikografiya shunchaki so’zlarni bir yeg jamlab ma’nolarini yigib chiqish emas ya’ni
leksiko’nalishga ega emas, ilmiyografiya ilmiy fan boʼla olmaydi degani emas. Leksikografiya
leksik ma’lumotlarning hammasini bir xil e’tiborga loyuq deb hisoblasak bu fan ilmiy
manbalardan foydalanadi. Shundan kelib chiqib aytish kerakki, leksikografiya jiddiy ilmiy fandir.
Tarixga nazar solsak ham buning isbotini ko’rishimiz mumkin.
O’zbek leksikografiyasi tarixiga boqsak Mahmud Koshg’ariyning “Devoni lug’otit turk“
asaridan boshlanganligini ko’ramiz. Ishonch bilan ayishimiz kerakki, ushbu lug’at keying barcha
lug’atlarga mustahkam hamda asosiy poydevor bo’la oldi. Bu lug’atda nafqat so’zlar va ularning
ma’nolarini tasniflanganligini ko’ramiz, balki, millatimiz va turkiy xalqlar tarixi, urf-odatlari va
marosimlar, geografik joylashuv ma’lumotlari singari keng hamda muhim ma’lumotlaeni guvohi
bo’lamiz. Shuni aytib o’tish joizki, amaliy leksikografiya o’z ichiga tarjima, lingvo-poetika va
nutq madaniyatini oladi.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
263
REFERENCES
1.
Sultonbek Normatov. Leksikografiya asoslari / o’quv-qo’llanma. – Toshkent, 2020.
2.
Charles Brovn. Leksikografiya: kelib chiqishi, u nimani o‘rganadi, nazariy va amaliy
leksikografiya, 2020.
3.
Mengliyev B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Qarshi, 2004.
