“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
647
SHAXSDAGI INTERNET VA KOMPYUTER ÒYINLARIGA
TOBELIKNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI.
ADPI Pedagogika va Psixologiya
kafedrasi o‘qituvchisi
Abdulmadjidova Mahdiyona Dilmurodjon qizi.
ADPI talabasi Mamarasulova Sojidaxon.
Annotatsiya:
Maqolada globallashuv davrida turli yoshdagi shaxslarning internetdan
haddan ziyod ko‘p foydalanishi, turli internet o‘yinlari va ularning insonlar psixikasiga
zararli ta’sirlari haqida so‘z yuritilgan. Kompyuter o‘yinlariga tobelik nafaqat bolalar yoki
yoshlar balki yetuklik yoshidagi turli ijtimoiy kelib chiqishga ega bo‘lgan shaxslarda
kuzatilmoqda. Internet va kompyuter o‘yinlariga tobelikni omillari bugungi kunda
pedagoglar, psixologlar va shifokorlar tarafidan ko‘p izlanishlar bilan muammo sifatida
o‘rganilayotgani mavzuning nechog‘lik global muammo ekanidan darak bermoqda.
Kalit so‘zlar:
shaxs, tobelik, psixika, ontogenez, virtual olam, extiyoj, internetga
qaramlik.
Biz yashab turgan yangi dunyoda texnalogiyalar va internet misli kòrilmagan
sur'atlarda rivojlanib bormoqda.Bugungi davr shu darajada rivojlanib,taraqqiy etib
bormoqdaki,inson aqli tafakkuriga tan bermasdan iloji yòq.Darhaqiqat, 21-asrni ham ilm-fan
va texnalogiyalar rivojlangan asr desak mubola
ĝ
a bòlmaydi.Internetning afzalliklari haqida
hamma biladi, aksariyat odamlar undan nafaqat ma'lumot qidirish,balki virtual olamga
haqiqatdan qochish uchun ham foydalanadilar. Kommunikatsiya vositalari ham shu darajada
mukammal rivojlandiki, uzoq masofadagi yaqinlari bilan aloqa qilish osonlasha boshladi.
Bundan tashqari kòpchilik insonlar uyidan chiqmagan holda ishlash imkoniyati, qidirib
topaolmagan kitoblarini internet orqali topib olishi, yoki turli xil ya'ni qiziqarli òyinlar
òynashi, eng yangi va eng Sara kinolarni kòrish, yangi xit musiqalardan bahramand bòlishi
esa oddiy xol bòlib qoldi.Bunday imkoniyatlarni texnalogiya va kommunikatsiya
vositalarining eng katta yutu
ĝ
i bòlmish ,,Internet " hadya etmoqda.
Yangi texnalogiyalarning imkoniyatlari haqida habardor bòlgan odamlar
òzlarini virtual olamga tashlashmoqda. Axborot sohasidagi globallashuv qanchalik yuqori
chòqqisiga chiqganiga bugungi kunda millionlab yoshlarning internetdan foydalanishga
òtganligi va òz kasbining ustalarini internet tarmo
ĝ
i orqali mabla
ĝ
topayotganidan ham
anglash mumkin. Inson òzini virtual olam deb atalgan chuqurlikka otar ekan uning
psixologik ta'siri xavfli bòlishi mumkinligini unutishadilar.Bugungi kunda hayot
muammolaridan qochib, boshqa dunyoga tushib ketishga imkon beradigan kòplab
qurilmalar ham mavjud bòlib, yoshlar shu qurulmalarga tobe bòlib bormoqda.
Tobelik birinchi navbatda ziddiyatli xatti- harakatlar,surunkali depression
holatlar, real ijtimoiy munosabatlardan òzini Chetan olish va virtual olamni real olamdan
ustun kòrish, jamiyatga moslashish,internetdan foydalanish qobiliyatining susayishiga ,
bolada nutq hosil bòlishini orqada qolishiga olib kelishi mumkin.
Bugungi kunda internetdan foydalanish, òsmir shaxsda ,,òqish"va ,, òrganish"
ga intilish òrniga ,,izlashni" afzal kòrishni yuzaga keltiradi.
Internetga qaram shaxslarning asosiy muammolaridan biri- òzini òzi qabul
qilish sohasidir. Qaram òsmirlar atrofdagilar bilan muloqot qilishda va òzlarini kòrsatishda
qiyinchiliklarga duch kelishmoqda.Bunday payday yoshlarda òz ,, men" I va tanadagi
ehtiyojlarini anglashda ham jiddiy muammolar kuzatiladi.
Odamlarning hayotiga tòliq internetning kiritilishi oqibatlarini òragnish xali
ham dolzarb mavzudir.Internet texnalogiyalari doirasini kengaytirish, yangi aloqalarni
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
648
òrnatishning bir usulidir. Shu òrinda insonlarda bir savol tu
ĝ
ilishi mumkin ,, nima uchun
odamlar internetdan foydalanishadi?" va bu mavzu kòplab psixologik tadqiqotlarning
mavzusiga aylandi. A. E Voyskunskiy inson internet orqali qondirishi mumkin bòlgan
ehtiyojlarini uch asosiy turini ishlab chiqaradi. Ular: komunikativ, bilim va òyin
ehtiyojlaridir [1].Komunikativ ehtiyoj elektron pochta orqali yozishmalar, formulary va
boshqa narsalar orqali qondiriladi. Bilim ehtiyoji tarmoq matbuotini óqish, muayyan
axborotni qidirish yoki mavjud yangiliklarni qidirish, shuningdek, masofaviy ta'lim shakllari
va boshqalar bilan ta'minlanadi.Òyin ehtiyojlarini qondirish misol uchun kompyuter bilan
yoki internet orqali yaqin xamrohlar bilan individual va guruh òyinlari bòlishi mumkin.
Bugungi kundagi bolalar kompyuter óyinlari olami hamda ijtimoiy tarmoqlar
kengayib borayotgan davrda òsib, ul
ĝ
aymoqda. Bu quvonarli holat, albatta.Biroq har
narsaning me'yori bòlmo
ģ
i zarur va bolalar virtual olamning haqiqiy olam emasligini bilib
borishlari shart.Ba'zan bolalar kattalar tomonidan nazoratsiz va ularning ruxsatsiz tarmoqqa
tashrif buyurish imkoniga ega bòlib qoladilar.Bolalar va òsmirlar internet tarmo
ĝ
larida sayr
qilarkan, ularga umuman kirish mumkin bòlmagan saytlar chiqib qolishi mumkin.
Tabiiyki, bunday axborotlar qiziquvchan bola va òsmirni òziga kòproq jalb
qiladi.Biror harakatni amalga oshirishda bolalarga qanchalik ruxsat etilmasa, ularda
shunchalik yuqori darajada qiziqish uy
ĝ
onishi barchaga ma'lum.Shu sababdan kattalar
farzand tu
ĝ
ilgan kundan boshlab ularga issiq choy, qozonlarga yaqinlashmaslaik, pichoq,
qaychi kabi òtkir ucli narsalarga tegish mumkin emasligini onglariga singdirganlari kabi,
tarmoqdagi axborotlar ham xavfli ekanligini tushuntirishlari ularda axborotlardan tò
ĝ
ri
foydalanish salohiyatlarini shakllantirishlari zarur.Albatta, Internet tarmo
ģ
i manbalari
zamonamiz òsmirlarining bilim doirasini, dunyoqarashini kengaytirishi bilan birga ayrim
jihatlariga kóra ularning tarbiyasiga nafaqat salbiy, balki xavfli ta'sir kòrsatishi ham
mumkinligini unutmasligimiz zarur.
Yaqindagina ota- onalar bolalarning kompyuter òyinlariga tobe bòlib qolish
xavfidan chòchib, oldini olishga harakat qilishgan bòlsalar, hozirgi bu xavfga Yana ijtimoiy
tarmoqlar xavfi ham qòshildi.Internetga qaramlik hodisasi 1994- yikdan buyon xorijiy
psixologiyada óragnila boshlangan hisoblanadi.Internet- qaramlik ,, onlayn rejimga Marbury
istak, onlayn rejimda bòlish va internetdan chiqib ketmaslik" deb ta'riflanadi [2].
Bolalar psixologi Emma Kenining aytishicha, ota-onalar kòpincha bolalarni
zòravonlik sahnalari aks etgan videolarni kòrish yoki internetga qaram bòlib qolishdan
qòrqishadi.Ammo onlayn xatarga uchrash balaning ruhiyatiga qattiq ta'sir qilishi isbitlangan.
Bularni oldini olish uchun bolalarga virtual olamni real kabi jiddiy qabul qilishga
òrgatishimiz kerak.
Xulosa qilib aytganda, yoshlarni fan- texnika yutuqlari bilan tanishtirishi zarur.
Axborotlar oqimidan foydalanish bòyicha yoshlarda so
ĝ
lom immunitetni hosil qilish, salbiy
oqibatlarini ham aytib òtish kerak.Ayrim hollarda virtuallashuv jarayonining jadallashishi
òsmirda ijtimoiy munosabatlarni yomon kechishga olib kelishi mumkin.
1.A. E Voysunskiy ,, Internetga qaramlikning dolzarb muammolari " // Psixologik
jurnal. 2004. T. 25. N°1.C.90-100 betlar.
2.Jichkina A.- virtual muloqotning zamonaviy tadqiqotlari: muammolar, farazlar,
natijalar|| A. Jichkina. maqola 165bet.
3.Shabshin.I.I-internetda muloqotning psixologik xususiyatlari va hodisalari
|Moskov Sky psixoteropevtik jurnali.-2005.-N°1.
4. M.A.Jukova ,, Kompyuterga qaramlikni amalga oshirish turlaridan biri
sifatida"// SUGGPU bulletnis. 2013- yil.11 - son.120-129-betlar.
