181
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA
KREATIV FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK
ASOSLARI
Ortiqova Nilufar Erkin qizi
Jizzax davlat pedagogika universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14180893
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 18-noyabr 2024 yil
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish
savodxonligi
darslarida
kreativ
fikrlashni
rivojlantirishning pedagogik asoslari yoritiladi. Maqola
kreativ fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishning
metod va yondashuvlari, bolalarning tasavvurini
kengaytirish uchun foydalaniladigan texnikalar haqida
ma’lumot beradi. Shuningdek, kreativ pedagogik
yondashuvlarning ahamiyati, ularning o‘quvchilarning
mustaqil va tanqidiy fikrlash qobiliyatlariga ta’siri
o‘rganiladi. Kreativlikka asoslangan ta’lim orqali
o‘quvchilar yangi g‘oyalar yaratish va o‘z fikrlarini
erkin ifodalash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bunday
pedagogik
yondashuvlar
nafaqat
akademik
muvaffaqiyatni oshirishga, balki o‘quvchilarning
hayotiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga ham yordam
beradi.
KEY WORDS
Kreativ
fikrlash,
pedagogik
asoslar, ona tili va o‘qish
savodxonligi, tanqidiy fikrlash,
tasavvur qilish, mustaqil fikrlash,
innovatsion
metodlar,
ijodiy
yondashuv, o‘qitish texnikalari
Ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida kreativ fikrlashni rivojlantirish boshlang‘ich
ta’limning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu jarayonda o‘quvchilarning ijodiy
fikrlash qobiliyatini shakllantirish orqali ularni o‘qishga bo‘lgan qiziqishlarini oshirish,
mustaqil fikrlash va yangi yondashuvlarni topish qobiliyatlarini rivojlantirish maqsad qilingan.
Bunday darslarda kreativ yondashuv o‘quvchilarning faqatgina matnni o‘qish yoki yozish
bilan chegaralanmasdan, balki o‘quv jarayonida erkin fikr bildirish, tasavvur qilish va tanqidiy
yondashish ko‘nikmalarini ham shakllantiradi.
Kreativ fikrlashni rivojlantirish uchun o‘qituvchilar tanqidiy va ijodiy fikrlashni
rag‘batlantiradigan usullardan foydalanishlari zarur. Masalan, "Aqliy hujum", "Nima bo‘lsa,
agar…" kabi usullar orqali o‘quvchilarga turli nuqtai nazarlarni o‘rganish imkoniyati beriladi.
Bunda o‘quvchilar o‘zlarining shaxsiy nuqtai nazarlarini shakllantiradi va fikrlarini asoslab
bera oladi. Bundan tashqari, erkin insholar, hikoya tuzish, va matn tahlili kabi topshiriqlar
yordamida o‘quvchilar tasavvurlarini kengaytiradi, ularning ijodiy tafakkuri rivojlanadi va
ular matnlarga nisbatan yangi qarashlarni o‘rganadi.
Pedagogik asoslarda, kreativlikni rivojlantirish, ta’limning asosiy maqsadlaridan biri bo‘lib,
o‘quvchilarni faol tinglovchi va mustaqil o‘rganuvchiga aylantirishga yordam beradi. Bu esa
ularning nafaqat akademik bilimlarini, balki hayotiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga zamin
yaratadi. Ta’lim jarayonida kreativ yondashuvni qo‘llash orqali o‘quvchilarning qiziqishlari va
intilishlari rivojlanib, ularda o‘z-o‘zini anglash va o‘z-o‘ziga ishonch tuyg‘ulari shakllanadi.
182
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Kreativlikka asoslangan darslarda innovatsion metodlardan foydalanish o‘quvchilar uchun
yangi imkoniyatlar eshigini ochadi. Bu esa ularni bilim olishda mustaqil va yangicha
yondashuvlarni qidirishga undaydi. Shu tariqa, ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida
o‘quvchilar yangi bilimlarni chuqur o‘zlashtirish va ularni qo‘llash orqali yanada ijodkor va
mustaqil shaxs sifatida shakllanadi.
Chunonchi, O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-2026-yillarga mo'ljallangan
"Yangi O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to'g'risida"gi Farmonida ham "Ilg'or xorijiy
tajribani hisobga olgan holda bolalarni har tomonlama intellektual, axloqiy, estetik va
jismoniy rivojlantirish uchun ta'lim sifatini oshirish, ta'lim-tarbiya jarayoniga jahon
tajribasida keng qo'llaniladigan zamonaviy ta'lim dasturlari va texnologiyalarini joriy etish
zarur" deb alohida uqtirib o'tilgan.
Ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida kreativ fikrlashni rivojlantirish uchun yangi
yondashuvlardan foydalanish o‘quvchilarning qiziqishlarini oshirish va ularni faol fikrlashga
undashda muhim ahamiyatga ega. Quyidagi innovatsion usullar bu jarayonda samarali bo‘lishi
mumkin:
1.
Rollearning almashinuvi
: Bu usul o‘quvchilarga boshqa odamlar nuqtai nazaridan
vaziyatni tushunish va his qilish imkoniyatini beradi. Masalan, matndagi qahramon
rolini bajarish yoki hikoyani boshqa qahramon nuqtai nazaridan davom ettirish
vazifalari ijodiy fikrlashni rag‘batlantiradi.
2.
"Eng yaxshi fikrni tanlash" usuli
: Darsda o‘quvchilar muhokama jarayonida turli
g‘oyalar ilgari suradi va har bir g‘oya ustidan tanqidiy fikr yuritadi. Keyinchalik ular
eng yaxshi deb hisoblangan fikrni tanlab, bu tanlovlarini asoslab beradilar. Bu usul
tanqidiy va kreativ fikrlashni rivojlantirish uchun qulaydir.
3.
Sinov va xatolik metodi
: O‘quvchilarga mavhum topshiriqlar berish orqali ular o‘zlari
izlanish va tajribalar o‘tkazish imkoniyatini oladi. Bu usul orqali o‘quvchilar xatolarini
tahlil qilish va ulardan yangi yechimlar topishni o‘rganadi, bu esa ijodiy fikrlash
ko‘nikmalarini kuchaytiradi.
4.
“Gapni tugatish” texnikasi
: O‘qituvchi dars davomida ma’lum bir matn yoki jumla
boshlang‘ich qismini aytadi, va o‘quvchilardan uni o‘z fantaziyalari bilan davom
ettirishni so‘raydi. Bu o‘quvchilarning tasavvurini kengaytiradi va ularni erkin ijod
qilishga undaydi.
5.
Visualizatsiya orqali hikoya qilish
: O‘quvchilarni hikoyani faqat so‘zlar orqali emas,
balki chizma, diagramma yoki xaritalar yordamida tushuntirishga o‘rgatish ham ijodiy
fikrlashni rivojlantirishda samarali. Bu usul o‘quvchilarning fikrlar orasida
bog‘liqliklarni ko‘rish qobiliyatini oshiradi.
6.
"Keyingi qadamni rejalashtirish" metodi
: Bu usulda o‘quvchilardan matn yoki
hikoyadagi voqealar ketma-ketligini davom ettirish yoki keyingi qadamlarni
rejalashtirish talab qilinadi. O‘quvchilar voqealar rivojini mustaqil davom ettirishi
kerak bo‘lgan ushbu topshiriq ijodiy fikrlash va tasavvur qilish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Bu yangi usullar o‘quvchilarni darsda yanada faol ishtirok etishga
undaydi, ularning ijodiy fikrlash qobiliyatlarini mustahkamlaydi va mustaqil o‘rganish
jarayonida muvaffaqiyatga erishishlariga yordam beradi.
Ona tili va o'qish savodxonligi fanini o'qitishda tamoyillar bo'lib, 4-tamoyilda o'qish
savodxonligida tez, to'g'ri, ongli va ifodali o'qish kompetensiyalarini shakllantirish,
o'quvchilarni oddiy kitobxondan chuqur mulohaza qiluvchi, keng mushohadali, zukko
kitobxon darajasiga olib chiqish, tevarak-atrof va butun dunyoda ro'y berayotgan o'zgarishlar
to'g'risida o'z fikrini mustaqil ayta oladigan, tanqidiy hamda kreativ fikrlash ko'nikmasini
oshirishga qaratilgan.
Ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida kreativ fikrlashni rivojlantirishning pedagogik
asoslari ta’lim jarayonini yangi yondashuvlar bilan boyitish, o‘quvchilarning ijodiy
183
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
imkoniyatlarini kengaytirish va ularni kelajakka tayyorlash vazifalarini o‘z ichiga oladi. Ushbu
pedagogik asoslar quyidagi yo‘nalishlarda ochib berilishi mumkin:
1.
Konstruktiv yondashuv asoslari
: Ushbu yondashuvga ko‘ra, ta’lim jarayoni
o‘quvchilarni faqat bilim olish jarayonida ishtirokchi emas, balki faol ijodkor sifatida
shakllantiradi. O‘qituvchi esa o‘quvchini ma’lumot olishda yo‘naltiruvchi va yordamchi
sifatida harakat qiladi. Ona tili darslarida bu yondashuv orqali o‘quvchilar mustaqil
ravishda matnlarni o‘rganib, o‘z xulosalarini chiqara oladi, bu esa kreativ fikrlashni
rivojlantirishga zamin yaratadi.
2.
Psixologik asoslar
: Kreativlikni rivojlantirish uchun o‘quvchilarning yoshiga mos
psixologik omillarni hisobga olish muhim. Masalan, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
uchun o‘yin va tasviriy metodlar samarali bo‘ladi. Psixologlar fikricha, ijodiy fikrlashni
rag‘batlantirish uchun o‘quvchilarda erkinlik va xavfsizlik muhitini yaratish zarur. Bu,
o‘z navbatida, o‘quvchilarning yangi g‘oyalarni ilgari surishga bo‘lgan qo‘rquvini
bartaraf etadi.
3.
Interfaol ta’lim texnologiyalari
: Interfaol metodlar, masalan, klaster tuzish, rolli
o‘yinlar, interfaol muhokamalar o‘quvchilarning darsga jalb qilinishini kuchaytiradi va
ularni ijodiy fikrlashga undaydi. Ona tili darslarida, masalan, matn mazmunidan kelib
chiqib yangi hikoya yoki dramatik ssenariy yaratish topshiriqlari o‘quvchilarning ijodiy
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
4.
Didaktik asoslar
: Darslarda o‘quvchilarning bilimlarini amaliy qo‘llashga
yo‘naltirilgan topshiriqlar ijodiy fikrlashni rivojlantirish uchun qulay imkoniyat
yaratadi. Masalan, ona tili darslarida qahramonlarning xarakterini o‘quvchi nuqtai
nazaridan qayta talqin qilish yoki o‘qilgan matnga yangi yakun yaratish vazifalari
didaktik tamoyillarni ijodiylik bilan uyg‘unlashtiradi.
5.
O‘yinli ta’limning pedagogik roli
: Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun o‘yinli ta’lim
ijodiy fikrlashni rivojlantirishning muhim vositalaridan biridir. "So‘z zanjiri",
"Topishmoqlarni davom ettirish", "Erkin hikoya tuzish" kabi o‘yinlar o‘quvchilarning
so‘z boyligini kengaytiradi va ularni mustaqil fikrlashga undaydi.
6.
Ijtimoiy-psixologik muhitni yaratish
: Pedagogik jarayonda ijtimoiy muloqotga
asoslangan muhitni shakllantirish o‘quvchilarning kreativlik qobiliyatlarini
rivojlantiradi. Bu muhitda o‘quvchilar bir-birlari bilan fikr almashadi, turli fikrlarni
tahlil qiladi va o‘ziga mos yechimlarni qidiradi.
Ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida ushbu pedagogik asoslarni tizimli qo‘llash orqali
o‘quvchilarning ijodiy tafakkuri, mustaqil fikrlash qobiliyati va hayotiy ko‘nikmalarini
rivojlantirish mumkin. Bu esa ta’limning sifatini oshirish bilan birga o‘quvchilarni hayotga
ijodiy yondashishga ham tayyorlaydi.
Ona tili va o‘qish savodxonligi darslarida kreativ fikrlashni rivojlantirish zamonaviy
ta’limning ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun kreativlikni
rivojlantirish ularning tasavvur qilish qobiliyatlarini kengaytirib, mustaqil fikrlashga undaydi
va shaxsiy qobiliyatlarini yanada oshiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, darslarda
innovatsion metod va interfaol yondashuvlarni qo‘llash ijodiy jarayonni faollashtirishda
muhim o‘rin tutadi. Bu jarayonda "Aqliy hujum", o‘yinli ta’lim texnikalari, matn tahlili va
boshqa usullardan foydalanish samarali natijalar beradi.
Shuningdek, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi ochiq va ishonchli muloqotni tashkil etish,
mustaqil izlanish imkoniyatini yaratish o‘quvchilarni ijodkorlikka rag‘batlantiradi. Bu nafaqat
ta’lim jarayonining sifatini oshirishga, balki o‘quvchilarning kundalik hayotdagi muammolarni
hal qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
184
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Foydalanilgan adabiyot
1. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-2026-yillarga mo'ljallangan "Yangi
O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to'g'risida"gi Farmoni. -T.,2022.
2.A. Nisanbayeva ,J.Tagayeva (2024). Boshlang‘ich sinflarda “ona tili va o‘qish” darslarini
kreativlik asosida tashkil qilish usullari. Maqola.
International scientific and practical
conference "Economics, management and digital innovation in education: modern trends and
approaches" – 417-418-bet
https://doi.org/10.5281/zenodo.10802377
3. https://cyberleninka.ru/article/n/boshlang-ich-sinf-o-qituvchilarida-kreativ-salohiyatni-
rivojlantirishning-pedagogik-xususiyatlari.
