84
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
TA’LIM SOHASIDA 5 E MODELIDAN FOYDALANISH.
Komilova Nilufar Mirolimovna
Shahrixon tumani 23-umum taʼlim maktabi Geografiya fani
oʻqituvchisi, nilufarkomilova591@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14538911
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-dekabr 2024 yil
Ma’qullandi: 18-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 21-dekabr 2024 yil
Ushbu maqolada biz, ta’lim sohasida keng targ‘ib
etilayotgan 5 E modelini o‘quv mashg‘ulotlarida
samarali foydalanish va ushbu metod orqali
o‘quvchilarda
tanqidiy
fikrlashni,
mustaqil
o‘rganish qobiliyatini rivojlantirishning afzallik
taraflariga e’tiborimizi qaratamiz.
5E modeli, jalb qilish, tadqiq qilish,
tushuntirish, qo‘llash, baholash,
ilmiy hodisa, tanqidiy fikrlash,
motivatsiya, adaptatsiya.
Bugungi kunda O‘zbekistonda olib borilayotgan ko‘plab islohotlar qatorida, ta’lim sohasiga
ham katta ahamiyat berilmoqda. Davlatimiz rahbari hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi tabiiy fanlarni rivojlantirish borasiga e’tibor qaratib, bu borada, ko‘plab qarorlar
qabul qilyapti. Bunga misol tariqasida, 2020-yil 12-avgustdagi PQ-4805-sonli “Kimyo va
biologiya yo‘nalishlarida uzluksiz ta’lim sifatini va ilm-fan natijadorligini oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 11
iyundagi 484-sonli “2019-2028-yillar davrida O‘zbekiston Respublikasida biologik xilma-
xillikni saqlash strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarorlarini keltirishimiz mumkin. Va
ushbu qarorlar ijrosini ta’minlash maqsadida, xalq ta’lim tizimidagi o‘qituvchilarga yangi
innovotsion metodlarni o‘rgatish va ularni amaliyotga tatbiq etish yo‘lga qo‘yildi. 5 E modeli
tabiiy fanlarni o‘qitishdagi zamonaviy metod hisoblanadi.
5E ingliz tilidan olingan bo‘lib: Engage, Explore, Explain, Eloborate Evaluate ning
qisqartirilgan shaklidir. Dars jarayonida ushbu metoddan quyidagicha foydalanishimiz
mumkin.
1-bosqich Engage (qiziqtirish): Ushbu bosqich darsning warming-up qismini tashkil etadi.
Ya’ni bunda o‘qituvchi o‘quvchilarni yangi mavzuga jalb etish maqsadida, mavzuga oid turli xil
qiziqarli savollar beradi. Ba’zan, 2,3 minutli video lavhalar namoyish etadi. Bu orqali,
o‘quvchida dars muhiti paydo bo‘ladi, yangi mavzuni o‘rganishga motivatsiya paydo bo‘ladi.
2-bosqich Explore(O‘rganish): Yangi mavzu bo‘yicha o‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linib
tajriba-sinovini o‘tkazishadi, bu orqali ular yangi bilimlarni mustaqil ravishda o‘zlashtirishadi.
Bu bosqichning afzallik jihati shundaki, birinchidan, ularda mustaqil ishlash qobilyati paydo
bo‘ladi, ikkinchidan esa, olingan bilimlar xotiralarida uzoq saqlanadi.
3-bosqich Explain(Tushuntirish): Bu bosqichda o‘qituvchi o‘quvchilarga mavzuni to‘liq va
batafsil tushuntiradi, o‘quvchilar o‘zlari mustaqil o‘rgangan bilimlarini ustoz bergan
ma’lumotlar bilan boyitishadi. Bu esa o‘z navbatida, mavzuni mustahkamlashga xizmat qiladi.
85
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
4-bosqich Elaborate(Kengaytirish): O‘quvchilar bilimlarini rivojlantirish maqsadida, ushbu
bosqichda ularga turli xil topshiriqlar beriladiki, bunda o‘quvchilar olingan bilimlarini boshqa
vaziyatlarda qo‘llashadi va ularda yangi jarayonlarga adaptatsiya paydo bo‘ladi.
5-bosqich Evaluate(Baholash): bu bosqichda o‘qituvchi o‘quvchilarni olgan bilimlarini
sinovdan o‘tkazish uchun ularga turli xil savollar beradi. Bu bosqichda qo‘shimcha ravishda
o‘quvchilarga self-evaluation ya’ni o‘z-o‘zini baholash metodini ham qo‘llashni tavsiya
beramiz. Chunki bu metod orqali o‘quvchilar nimani bilishmasdi va qanday bilimlarni
o‘zlashtirishganini o‘zlari tahlil qilishadi.
Quyida 10-sinflar uchun Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi mavzusini
5E modeli misolida ko‘rib chiqamiz.
Engage ya’ni qiziqtirish bosqichi: bu bosqichda o‘quvchilarga Birlashgan qirollikni diqqatga
sazovor joylari aks etgan video rolik qo‘yib beriladi.
Explore ya’ni tadqiqot bosqichida o‘quvchilarni kichik guruhlarga ajratib Birlashgan Qirollikni
xaritadan ko‘rsatib, qaysi o‘lkalar(mamlakatlar) kirishligi va Birlashgan Qirollikning jahon
iqtisodiy va siyosiy hayotidagi o‘rni to‘g‘risida nimalarni bilishligi haqida savol beriladi.
O‘quvchilar
bilimlariga
tayangan
holda
kichik
guruhlarda
javob
berishadi.
86
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
Explain- Tushuntirish.Oldingi bosqichda berilgan nazariy bilimlarni mustahkamlash uchun
o‘qituvchi tayorlab kelgan taqdimotni o‘quvchilarga qo‘yib beradi va qo‘shimcha ma’lumotlar
beradi.
Elaborate- kengaytirish: o‘quvchilarni yana kichik guruhlarga bo‘lib, oldingi bosqichda
berilgan nazariy bilimlarni mustahkamlash uchun vaziyat beriladi, o‘quvchilar yangi vaziyatda
olingan bilimlarni qo‘llashadi.
Evaluation-baholash: mavzu oxirida o‘qituvchi quyidagi savollarni so‘rab ularni baholaydi:
1.Birlashgan Qirollik siyosiy-hududiy tuzilishini tavsiflang.
2.Buyuk Britaniya iqlimining muhim xususiyatlari va ularni keltirib chiqargan omillarni
izohlang.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. B.Namdar, M.Kucuk. Preservice Science Teachers’ Practices of Critiquing and Revising 5E
Lesson Plans. Journal of Science Teacher Education. 2018, May.
2. Fatchul Fauzi, Ali Mustadi. Learner autonomy using 5e learning cycle. Universitas Negeri
Yogyakarta, Indonesia, 2019.
3. II -Ustozlar Forumi materiallari, 2023.
4. V. N. Fedorko, N. I. Safarova, J. A. Ismatov, E. Y. Nazaraliyeva– Geografiya (Jahon iqtisodiy-
ijtimoiy geografiyasi), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 10- sinf o‘quvchilari uchun darslik,
Respublika ta’lim markazi, 2022
5. @edurtm_uz
