YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
10
INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN DARSDAN
TASHQARI MASHG‘ULOTLARNI TASHKIL ETISH METODIKASI
Ibodullayeva Shaxzoda Kamoliddin qizi
SHDPI talabasi
Nurullayeva Malika Baxtiyor qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
Ilmiy maslahatchi: Shahrisabz davlat pedagogika instituti katta oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15400575
Annotatsiya.
Ushbu maqolada informatika va axborot texnologiyalari fanidan darsdan
tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etish metodikasi muhokama qilinadi. Darsdan tashqari
mashg‘ulotlar o‘quvchilarga fan bo‘yicha nazariy bilimlarni mustahkamlash, amaliy
ko‘nikmalarni rivojlantirish va zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtirishda muhim ahamiyatga
ega. Maqolada interaktiv metodlarning samaradorligi, xususan loyiha asosida o‘qish,
kooperativ o‘qish, simulyatsiyalar va onlayn platformalar kabi usullar o‘quvchilarning
qiziqishini oshirishda qanday yordam berishi haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, informatika
va axborot texnologiyalari bo‘yicha innovatsion metodlar va texnologiyalarni darsdan tashqari
mashg‘ulotlarga joriy etish, o‘qituvchilarning malakasini oshirish, shaxsiylashtirilgan
yondashuvlar va hamkorlikda ishlashning ahamiyati ta’kidlanadi. Maqolada takliflar berilib,
o‘quvchilarning texnologiyalarga bo‘lgan qiziqishini oshirish va ularning bilimlarini yanada
mustahkamlash uchun turli metodik yondashuvlar ko‘rsatilgan. Ushbu ish, informatika va
axborot texnologiyalari fanini o‘rgatishda samarali metodikalar va amaliy usullarni joriy etishni
maqsad qilgan pedagoglar uchun foydali manba hisoblanadi.
Kalit soʻzlar:
Informatika, axborot texnologiyalari, darsdan tashqari mashg‘ulotlar,
interaktiv metodlar, loyiha asosida o‘qish, kooperativ o‘qish, simulyatsiyalar, onlayn
platformalar, innovatsion texnologiyalar, pedagogika.
KIRISH.
Informatika va axborot texnologiyalari fani bugungi kunda ta’lim tizimining ajralmas
qismiga aylangan. Ushbu fan, nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy ko‘nikmalarni ham
o‘rgatishni talab qiladi. Darsdan tashqari mashg‘ulotlar esa, o‘quvchilarning o‘rgangan
bilimlarini mustahkamlash, yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish va ularga yanada chuqurroq
tushuncha berish imkonini yaratadi. Darsdan tashqari mashg‘ulotlarni samarali tashkil etish
metodikasi o‘quvchilarning qiziqishini oshirish, ularda mustaqil ishlash ko‘nikmalarini
rivojlantirish va informatika faniga bo‘lgan qiziqishni yanada kuchaytirishga yordam beradi.
Ushbu maqolada informatika va axborot texnologiyalari fanidan darsdan tashqari
mashg‘ulotlarni tashkil etishning asosiy metodikalari va ularning ta’lim jarayoniga qo‘shgan
hissasi haqida so‘z yuritiladi. Maqsad, bu turdagi mashg‘ulotlarning samaradorligini oshirish va
ularni yanada takomillashtirish yo‘llarini aniqlashdan iboratdir.
Adabiyotlar tahlili.
Informatika va axborot texnologiyalari fani bo‘yicha darsdan
tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etish metodikasiga oid ilmiy adabiyotlar ko‘plab tadqiqotchilar
tomonidan o‘rganilgan.
Xo‘jaev o‘z tadqiqotida informatika va axborot texnologiyalarini o‘quv jarayonida
samarali qo‘llashga oid metodik yondashuvlar ko‘rib chiqgan. U darsdan tashqari
mashg‘ulotlarni o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantirishda muhim omil sifatida
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
11
ta’kidlaydi. U o‘z tadqiqot davomida "Darsdan tashqari mashg‘ulotlarda interaktiv metodlardan
foydalanish o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi va ularni axborot texnologiyalarini chuqur
o‘rganishga undaydi" degan xulosaga kelgan.[1]
Shu qatorda Toshpulatov N. ham o‘zining tadqiqotida axborot texnologiyalarini ta’lim
jarayoniga qo‘llashning turli metodikalarini tahlil qilgan. U darsdan tashqari mashg‘ulotlar
orqali o‘quvchilarning o‘z-o‘zini ta’lim olish ko‘nikmalarini rivojlantirishning ahamiyatiga
e’tibor qaratadi. Olim o‘zining ilmiy asarida "Informatika fanidan darsdan tashqari
mashg‘ulotlar o‘quvchilarni nafaqat texnologiyalarni o‘zlashtirishga, balki ularni real hayotdagi
muammolarni hal qilishga tayyorlaydi" deb ta’kidlagan.[2]
Shuningdek, Papert S. asarida kompyuterlarni ta’limda qanday foydalanuvchi vosita
sifatida ishlatish mumkinligini muhokama qiladi. U o‘z tadqiqotida "Kompyuterlar
o‘quvchilarga o‘zlarining ilmiy qiziqishlarini o‘rganish imkoniyatini beradi, bu esa ularning o‘z-
o‘zini ta’lim olish qobiliyatini kuchaytiradi" degan fikrni ilgari surgan.[3]
Resnick M. ning tadqiqotida darsdan tashqari mashg‘ulotlarda interaktiv va tajriba
asosidagi o‘rganish metodlarining ahamiyati ko‘rsatilgan. U "O‘quvchilarga o‘zlari yaratadigan
loyiha va ishlarni amalga oshirish imkonini berish, ularning o‘quv jarayoniga nisbatan
motivatsiyasini oshiradi va bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi" deya ta’kidlagan va bu
darsdan tashqari mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarning bilimga bo‘lgan qiziqishini oshirish
zarurligini ko‘rsatadi.[4]
Informatika va axborot texnologiyalari fanidan darsdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil
etishda interaktiv metodlar o‘quvchilarning faolligini oshiradi, ularning bilimlarni chuqur
o‘zlashtirishiga yordam beradi. Quyida ushbu fan bo‘yicha darsdan tashqari mashg‘ulotlarni
tashkil etish uchun foydalanish mumkin bo‘lgan ba’zi interaktiv metodlar keltirilgan:
1. Boshqariladigan loyiha ishlari (Project-based learning).
O‘quvchilarga o‘zlarining
qiziqishlariga mos keladigan loyihalar yaratish imkonini berish, ularda axborot
texnologiyalaridan foydalanish qobiliyatini rivojlantiradi. Masalan, ular o‘zlarining veb-
saytlarini yaratish, mobil ilovalar ishlab chiqish yoki axborot tizimlarini modellashtirish kabi
amaliy loyihalarda qatnashishlari mumkin. Bunday faoliyat o‘quvchilarga yanada chuqurroq
o‘rganish, muammolarni hal qilish va innovatsion yechimlar ishlab chiqishga yordam beradi.
2. Kooperativ o‘qish (Collaborative learning).
Bu metodda o‘quvchilar kichik
guruhlarga bo‘linib, ma’lum bir muammo yoki mavzu bo‘yicha hamkorlikda ishlashadi.
Informatika va axborot texnologiyalari fanida guruh bo‘lib ishlash, masalan, dasturlash tilini
o‘rganish, veb-dizayn yaratish yoki tarmoq qurilishi kabi amaliy mashg‘ulotlarni o‘z ichiga
oladi. Guruh a’zolari o‘zaro fikr almashish, muammolarni muhokama qilish orqali o‘z bilimlarini
oshiradilar.
3. Simulyatsiyalar va o‘yinlar (Simulations and games).
Axborot texnologiyalarini
o‘rgatishda simulyatsiyalar va ta’lim o‘yinlaridan foydalanish samarali bo‘lishi mumkin.
Masalan, o‘quvchilar virtual muhiti yaratish yoki dasturiy ta’minotdagi xatoliklarni tuzatish
o‘yinlarida ishtirok etishlari mumkin. Bu usul o‘quvchilarga yanada interaktiv va amaliy tajriba
beradi va ularning o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
4. Kross-funksional vazifalar (Cross-functional tasks).
Darsdan tashqari
mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarga turli sohalardagi vazifalarni bajarish imkoniyatini berish,
masalan, matematik hisoblashlar asosida dastur ishlab chiqish yoki grafik dizayn yaratish,
ularning bilimini kengaytiradi. Bu metod o‘quvchilarga multidisiplinar bilimlarni qo‘llashga
yordam beradi va ularning keng qamrovli fikrlashini rivojlantiradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
12
5. Onlayn platformalar va interaktiv dasturlar (Online platforms and interactive
software).
Onlayn ta’lim platformalari va interaktiv dasturlar orqali o‘quvchilarni o‘rgatish
juda samarali metod hisoblanadi. Masalan, o‘quvchilar turli onlayn resurslar va kodlash
platformalarida mustaqil ishlashlari, mashqlarni bajarishlari yoki yakuniy testlar orqali o‘z
bilimlarini sinab ko‘rishlari mumkin. Bunday platformalar o‘quvchilarning texnik
ko‘nikmalarini mustahkamlashga yordam beradi.
6. Debatlar va munozaralar (Debates and discussions).
O‘quvchilarni informatika
sohasidagi muammolarni muhokama qilishga undash, ularning tanqidiy fikrlashini
rivojlantiradi. Misol uchun, o‘quvchilarni axborot xavfsizligi, sun’iy intellekt yoki big data kabi
mavzularda bahs-munozaralar olib borishga jalb qilish, ularga turli nuqtai nazarlarni ko‘rib
chiqish imkonini beradi.
7. Viktorinalar va testlar (Quizzes and assessments).
Darsdan tashqari
mashg‘ulotlarda viktorinalar va interaktiv testlar o‘quvchilarga o‘z bilimlarini baholash va
mustahkamlash imkonini beradi. Bu metod yordamida o‘quvchilarga bilimlarini sinovdan
o‘tkazish, ko‘rsatilgan materialni qayta ko‘rib chiqish va ularni to‘g‘ri vaqtda qayta o‘rganish
uchun motivatsiya beriladi.
Maktablarda informatika fanini darsdan tashqari o‘qitishda viktorina va test metodlarini
yaratishga yordam beradigan bir nechta misollarni keltirib o‘tishimiz mumkin. Jadvalda
viktorina savollari va testlar, ular uchun to‘g‘ri javoblar va talab etiladigan javoblar ko‘rsatilgan.
№
Savol
Javob variantlari
To‘g‘ri javob
Izoh
1
Informatikaning
asosiy tarmog‘i
qanday ataladi?
a) Dasturlash
b) Kompyuter
tarmog‘i
c) Ma'lumotlar
bazasi
d) Algoritm
b) Kompyuter
tarmog‘i
Informatika fani
kompyuter
tarmoqlari va
axborot
texnologiyalari
bilan bog‘liq
2
"RAM" nima
deganidir?
a) Dastur
b) O'zgaruvchan
xotira
c) kompyuterning
markaziy qismi
d) Disk
b)O'zgaruvchan
xotira
RAM (Random
Access Memory)
kompyuterning
vaqtinchalik
xotirasidir
3
HTML nima uchun
ishlatiladi?
a) Rasm chizish b)
Veb-sahifa yaratish
c) Dastur tuzish d)
Ma'lumotlarni
saqlash
b) Veb-sahifa
yaratish
HTML (Hypertext
Markup Language)
veb-sahifalarni
yaratish uchun
ishlatiladi
4
Kompyuterdagi
"USB" portining
vazifasi nima?
a) Audio chiqarish
b) Ma'lumot uzatish
c) Internetga ulanish
d) Monitorni ulash
b) Ma'lumot
uzatish
USB (Universal
Serial Bus) porti
tashqi qurilmalar
bilan ma'lumot
almashish uchun
ishlatiladi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
13
5
Kompyuter
tarmog‘ida IP manzil
nima?
a) kompyuterning
ismi
b) kompyuterning
maxfiy kodi
c) ompyuterning
tarmoqdagi manzili
d) Internetga ulanish
manzili
c)Kompyuternin
g tarmoqdagi
manzili
IP (Internet
Protocol) manzili
tarmoqdagi
qurilmalar orasida
aloqa o‘rnatish
uchun kerak bo‘ladi
Shu tarzda, darsdan tashqari informatika fanini o‘rgatishda viktorina va test metodlarini
qo‘llash o‘quvchilarning bilimlarini mustahkamlashga yordam beradi va o‘quvchilarga o‘zlarini
baholash imkoniyatini yaratadi.
Xulosa va takliflar.
Xulosa shuki, informatika va axborot texnologiyalari fani ta’lim
jarayonida o‘quvchilarning fikrlash va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol
o‘ynaydi. Darsdan tashqari mashg‘ulotlar bu fanni o‘rgatishda samarali vosita bo‘lib,
o‘quvchilarning texnologiyalarni chuqurroq o‘zlashtirishiga, o‘z-o‘zini ta’lim olish qobiliyatini
oshirishga yordam beradi. Bunday mashg‘ulotlar o‘quvchilarga mustaqil fikrlash,
muammolarni hal qilish va ijodiy yondashuvlarni qo‘llash imkonini yaratadi. Shu bilan birga,
informatika va axborot texnologiyalari fanidan darsdan tashqari mashg‘ulotlar faqat nazariy
bilimlarni mustahkamlash bilan cheklanmasdan, amaliy tajriba va innovatsion yondashuvlarni
o‘rgatishga ham e’tibor qaratilishi lozim. Yuqoridagilarga asoslangan holda quyidagi fikrlarni
taklif etaman:
Interaktiv metodlarni yanada kengaytirish: Bunga loyiha asosidagi o‘qish, guruhli ishlash
va muhokama sessiyalarini kiritish kiradi. Shuningdek, onlayn platformalar va
simulyatsiyalardan foydalanish o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi.
Innovatsion texnologiyalarni o‘quv jarayoniga keng joriy etish: Axborot texnologiyalari
sohasidagi yangi innovatsion yondashuvlarni va dasturiy ta’minotlarni darsdan tashqari
mashg‘ulotlarda qo‘llash o‘quvchilarning bilimini yangilashga yordam beradi. Masalan, sun’iy
intellekt, blokcheyn texnologiyalari kabi yangi mavzularni kiritish.
O‘qituvchilarning malakasini oshirish: O‘qituvchilarni informatika va axborot
texnologiyalari bo‘yicha yangi metodikalar, texnologiyalar va interaktiv yondashuvlar bo‘yicha
muntazam ravishda o‘qitish va tayyorlash lozim.
Hamkorlikda ishlashni rivojlantirish
:
O‘quvchilarni boshqa maktablar, universitetlar yoki
hatto xalqaro ta’lim muassasalari bilan hamkorlikda ishlashga jalb qilish, ularning global ta’lim
tizimiga moslashishini osonlashtiradi. Bunday tajriba o‘quvchilarga axborot texnologiyalari
bo‘yicha xalqaro standartlarga erishishda yordam beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xo‘jaev, Sh.
Axborot texnologiyalarini ta’lim jarayoniga joriy etish.
Tashkent, 2020.
2.
Toshpulatov, N.
Ta’limda axborot texnologiyalarini qo‘llashning samarali usullari.
Tashkent, 2018.
3.
Papert, Seymour.
Mindstorms: Children, Computers, and Powerful Ideas.
New York,
BasicBooks, 1980.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
14
4.
Resnick, Mitchel. "Tinkering, Learning, and Teaching: Designing a New Learning
Environment."
Proceedings of the International Society for Research in Education and
Development
, 1996, pp. 51-61.
5.
Sherdil, Tillayev, and Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna. "INFORMATIK AVA
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN DARSDAN TASHQARI MASHGULOTLARNI TASHKIL
ETISH METODIKASI."
PEDAGOGIK ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI
13.02 (2025): 152-
155.
6.
Maxmudjonovna, Yaxiyaxonova Muxiba, and Xolboyev Baxtishod Hamdam o‘g‘li.
"INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN FAN OYLIKLARINI TASHKIL
ETISH."
PEDAGOGIK ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI
13.02 (2025): 166-171.
7.
Maxmudjonovna,
Yaxiyaxonova
Muxiba.
"INFORMATIKA
VA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI FANINI O ‘QITISHDA MEDIASAVODXONLIGINING O ‘RNI."
PEDAGOGIK
ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI
13.02 (2025): 176-179.
8.
Турсунова,
Луиза
Шамсиддинов
Гиесжон.
"ОБРАЗ
ПЕДАГОГА
В
ИНФОРМАЦИОННОМ МИРЕ." Uz-conferences. No. 1. 2024.
9.
Турсунова, Луиза. "РОЛЬ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В РАЗВИТИИ
ТУРИЗМА." YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
10.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat, and Norova Dilobar Baxromovna. "APP GYVER
PLATFORMA IMKONIYATLARINI OʻRGANISH." Modern education and development 17.4
(2025). 152-159.
11.
Normurodova, S. X., et al. "Using mind maps in formation of imagination and creative
thinking skills in 5-6 year-old children." European Journal of Molecular and Clinical Medicine
7.11 (2020). 339-343.
12.
Normurodova, Sadoqat, Sevinch Xaydarova, and Shaxina Asadova. "O ‘QITUVCHI
PORTFOLIOSINI YARATISH USULLARI VA VOSITALARI." Молодые ученые 3.5 (2025). 126-
129.
13.
Normurodova, Sadoqat, Durdona Zayniddinova, and Shaxina Asadova. "MAʼLUMOTLAR
BAZASI BOʻLIMINI OʻQITISH METODIKASI." Молодые ученые 3.5 (2025). 130-134.
14.
Normurodova, Sadoqat, Farangiz Ziyodullayeva, and Shaxina Asadova. "OʻQUV-TARBIYA
ISHLARINI TASHKIL ETISHDA INTERNETDAN FOYDALANISH." Наука и инновация 3.4
(2025). 128-133.
15.
Normurodova, Sadoqat, Dilshod Xolyorov, and Shaxina Asadova. "MATN VA GRAFIK
MUHARRIRLARI BO ‘LIMINI O ‘QITISH METODIKASI." Наука и инновация 3.4 (2025). 125-
127.
16.
Milinorov, XX va DN Eshmuratova. “O‘ZBEK URNAVALARI, MAROSIMLARI VA
ODAMLARINI SHAXS TARBIYoTIDAGI O‘RNI”. Web of Teachers: Inderscience Research 2.5
(2024): 205-209.
17.
Milinorov, X. X., and D. N. Eshmuratova. "THE ROLE OF UZBEK TRADITIONS,
CEREMONIES AND CUSTOMS IN PERSONALITY DEVELOPMENT." Web of Teachers:
Inderscience Research 2.5 (2024): 205-209.
18.
Anatolyevna, Boyarkina Yulia, Sokhibov Akram Rustamovich, and Milinorov Khusniddin
Khushmatovich. "EDUCATIONAL TOURISM AS A POTENTIAL FOR THE DEVELOPMENT OF THE
REGION." Web of Teachers: Inderscience Research 2.6 (2024): 185-189.
19.
Shamsiddinov, G’iyosjon, Gulandom Raxmatova, and Zilola Rajapova. "KLIENT-SERVER
ARXITEKTURALARI."
Наука и инновация
3.6 (2025): 113-119.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
15
20.
Shamsiddinov, G’iyosjon, Gulandom Raxmatova, and Zilola Rajapova. "VIRTUAL BORLIQ
VA UNING ASOSIY TUSHINCHALARI."
Наука и инновация
3.6 (2025): 52-58.
21.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, Barchin Ro‘ziqulova, and Laziza Inatillayeva. "BOSHLANG ‘ICH
TA’LIMDA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAN
FOYDALANISH
USULLARI
VA
AFZALLIKLARI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
3.10 (2024): 39-41.
22.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, and Gulandom Raxmatova. "O ‘ZBEKISTONDA AXBOROT
HAVFSIZLIGINI MA’NAVIY VA HUQUQIY ASOSLARI."
Решение социальных проблем в
управлении и экономике
3.4 (2024): 45-57.
