YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
151
DASTURLASH TILLARIDA “LOYIHALASH” BO‘LIMINI INTERFAOL TA'LIM
METODLARI YORDAMIDA O‘QITISHNI VIZUALLASHTISH
Ashurova Kumushbibi Sattor qizi
SHDPI talabasi
Nurullayeva Malika Baxtiyor qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
Ilmiy maslahatchi: Shahrisabz davlat pedagogika instituti katta oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15395755
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
dasturlash tillarida "Loyihalash" bo‘limini interfaol ta’lim
metodlari yordamida vizuallashtirish
o‘quvchilarning
muhimligi tahlil qilinadi. An’anaviy
ta’lim usullari ko‘pincha nazariyaga asoslangan bo‘lib, o‘quvchilarning amaliy tushunchalarini
shakllantirishda yetarlicha samarali bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli, interfaol ta’lim
metodlarini qo‘llash orqali mavzuni chuqurroq tushunishiga va amaliy ko‘nikmalarini
oshirishga erishish mumkin.Maqolada vizuallashtirishning turli usullari
–
blok-sxemalar,
algoritmlarni grafik tasvirlash, simulyatsiyalar, o‘yinlar, jamoaviy loyihalar va interaktiv
platformalar
haqida so‘z yuritiladi. Ushbu usullar o‘quvchilarga kod yozish jarayonini
grafik
ko‘rinishda tushunish
,
tizimli yondashuvni shakllantirish hamda dasturiy ta’minot yaratish
jarayonida amaliyotga yaqinlashish imkonini beradi.Shuningdek, maqolada
zamonaviy
texnologiyalar, masalan
,
Python Tutor, Visualgo, Scratch, Blockly
,
hamda VR va AR kabi
innovatsion yondashuvlar ta’lim jarayoniga qanday integratsiya qilinishi mumkinligi haqida
tavsiyalar beriladi.Natijada, interfaol ta’lim metodlarini qo‘llash
o‘quvchilarning qiziqishini
oshirish
,
mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantirish
va dasturlash bo‘yicha amaliy
tajriba orttirish
imkoniyatini yaratadi
.
Kalit so’zlar:
Loyihalash, dasturlash tillari, interfaol ta’lim, vizuallashtirish, blok-sxema,
algoritmlar, simulyatsiya, o‘yinlashtirish, grafik tasvirlash, Python Tutor, Scratch, Blockly, VR
va AR, kod tushuntirish, amaliy ta’lim.
Annotation
.This article analyzes the importance of students to visualize the "design"
section in programming languages using interactive educational techniques. Traditional
educational methods are often theory-based, and may not be effective enough in shaping
students ' practical understanding. Therefore, through the use of interactive learning
techniques, it is possible to achieve a deeper understanding of the subject and an increase in
practical skills.The article will talk about various ways of visualization – block-schemes,
graphical representation of algorithms, simulations, Games, team projects and interactive
platforms. These methods allow students to understand the process of writing code
graphically, form a systematic approach, and approach practice in the process of creating
software.The article also provides recommendations on how modern technologies such as
Python Tutor, Visualgo, Scratch, Blockly, as well as innovative approaches such as VR and AR
can be integrated into the educational process.As a result, the use of interactive educational
methods to increase the interest of students, provides the opportunity to form independent
learning skills and gain practical experience in programming.
Keywords:
Design, programming languages, interactive education, visualization, block-
schema, algorithms, simulation, gamification, graphic representation, Python Tutor, Scratch,
Blockly, VR and AR, Code explanation, applied learning.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
152
KIRISH
Zamonaviy ta’lim jarayonida interfaol metodlardan foydalanish o‘quvchilarning bilim va
ko‘nikmalarini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, dasturlash tillarini
o‘qitishda interfaol ta’lim yondashuvlaridan foydalanish nafaqat nazariy bilimlarni chuqur
o‘zlashtirishga, balki amaliy mashg‘ulotlar orqali real loyihalarni ishlab chiqishga ham yordam
beradi. Dasturlashda “Loyihalash” bo‘limi muhim bosqich hisoblanib, bu jarayon dasturiy
ta’minotni yaratishning dastlabki qadamlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu bosqichni samarali
o‘rgatish uchun vizuallashtirish texnologiyalaridan foydalanish talabalar tushunchasini
yanada yaxshilashga imkon beradi.Dasturlashning loyihalash bosqichida talabalar algoritmlar
yaratish, dastur tuzilishini rejalashtirish va kod yozish tamoyillarini o‘zlashtiradilar. Lekin, bu
jarayon murakkab va abstrakt tushunchalarni o‘z ichiga olgani sababli, an’anaviy o‘qitish
usullari ba’zan yetarlicha samarali bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli, interfaol metodlardan
foydalanish orqali o‘quv jarayonini osonlashtirish mumkin. Blok-sxemalar, diagrammalar,
grafik interfeyslar, vizual dasturlash muhitlari kabi vositalar yordamida mavzuni tushuntirish
ancha qulay bo‘ladi.Interfaol ta’lim usullarining yana bir muhim jihati – talabalarning o‘zlari
mustaqil ravishda bilim olishlari va amaliy topshiriqlarni bajara olishlaridir. Masalan, loyiha
asosida ishlash, dasturiy kod yozish bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlar, jamoaviy muhokamalar va
o‘quvchilarning mustaqil ishlashlari o‘rganish jarayonini yanada samarali qiladi.Ushbu
maqolada dasturlash tillarida “Loyihalash” bo‘limini interfaol ta’lim metodlari yordamida
vizuallashtirish usullari, ularning afzalliklari va o‘quv jarayonidagi ahamiyati tahlil qilinadi.
Shuningdek, ushbu yondashuvlarning zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni va istiqbollari ham
ko‘rib chiqiladi.
Adabiyotlar tahlili.
Dasturlash ta’limini samarali tashkil etishda interfaol metodlardan
foydalanish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bu usullar ayniqsa
“Loyihalash” bosqichini tushuntirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
vizuallashtirish texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarning dasturlash jarayonini
tushunish darajasini oshirishga yordam beradi.
B. Meyer o‘zining “Agile Software Engineering” kitobida loyihalash bosqichida vizual
vositalarning muhimligini ta’kidlaydi:
“Using interactive and visual methods in software design
helps students bridge the gap between abstract concepts and practical implementation”
(Meyer,
2014). Ya’ni, interfaol va vizual usullardan foydalanish talabalarni nazariy tushunchalarni real
dasturlash muhitida qo‘llashga o‘rgatadi.[1]
P. J. Guo o‘zining “Online Learning and Visualization in Programming Education”
maqolasida dasturlashni o‘qitishda vizuallashtirish vositalarining samaradorligini ta’kidlab,
shunday deydi:
“Visualization tools allow students to see how their code executes step by step,
reinforcing their understanding and debugging skills”
(Guo, 2017). Bu shuni anglatadiki,
dasturlashni vizual tarzda tushuntirish nafaqat tushunishni yaxshilaydi, balki xatolarni
aniqlash va tahlil qilish qobiliyatini ham rivojlantiradi.[2]
Sh. Shermuhamedov
va
M. Jo‘rayev o‘zlarining “Dasturlash asoslarini o‘qitishda interfaol
metodlar va vizualizatsiya texnologiyalaridan foydalanish” (2020) ilmiy maqolasida
quyidagicha ta’kidlaydilar:
“Dasturlash jarayonida vizuallashtirish usullari, masalan,
algoritmlarni grafik shaklda ko‘rsatish, blok-sxemalar, grafik interfeyslar orqali tushuntirish
o‘quvchilar uchun murakkab mavzularni osonlashtiradi”
.[3]
X. To‘rayev o‘zining “Axborot texnologiyalarida ta’lim samaradorligini oshirish”
qoʻllanmasida interfaol metodlarning ahamiyatini quyidagicha ta’kidlaydi:
“Talabalarning
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
153
o‘quv jarayoniga faol jalb etilishi va ular uchun qiziqarli vizuallashtirish elementlarining
qo‘llanishi o‘zlashtirish darajasining ortishiga olib keladi”
.[4]
Yuqoridagi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, dasturlash tillarida “Loyihalash” bo‘limini
interfaol metodlar yordamida o‘qitish jarayoni samaradorligini oshirishda vizuallashtirish
texnologiyalarining o‘rni katta. Shu sababli, ushbu yondashuvlar zamonaviy ta’lim tizimida
keng tatbiq etilishi lozim.
Metodlar. Informatika darslarida
"Loyihalash"
bo‘limini vizuallashtirish uchun quyidagi
interfaol ta’lim metodlarini
tavsiya etaman:
Blok-sxemalar va diagrammalar orqali tushuntirish.
Metod.
Talabalarga
flowchart
(oqim diagrammalari), UML diagrammalar va
Pseudocode
yordamida dastur tuzilishini tushuntirish.
Vositalar.
Draw.io
,
Lucidchart
,
Microsoft Visio
yoki
Figma
.
Afzalliklari.
Murakkab algoritmlarni tushunishni osonlashtiradi va vizual fikrlashni
rivojlantiradi.
Kodning vizual bajarilishini kuzatish.
Metod.
O‘quvchilar dastur kodini yozgandan so‘ng, uni
vizual debugger
orqali bajarish
jarayonini bosqichma-bosqich kuzatadilar.
Vositlar.
Python Tutor
,
Visualgo
,
Code.org
.
Afzalliklari.
Talabalar kodning qanday ishlashini aniq ko‘radi va xatolarni tezda
tushunadi.
O‘yinlar va simulyatsiyalar orqali tushuntirish.
Metod.
Talabalar dasturlash orqali turli
o‘yinlar
va
modellar
yaratadilar.
Vositlar.
Scratch
,
Blockly
,
Tinkercad
.
Afzalliklari.
Boshlang‘ich darajadagi o‘quvchilar uchun qiziqarli va interaktiv
yondashuv bo‘ladi.
Jamoaviy loyiha asosida o‘qitish (Project-Based Learning)
Metod.
Talabalarga kichik dasturiy loyihalar ishlab chiqish topshiriladi (masalan,
mobil
ilova
yoki
veb-sayt
yaratish).
Vositlar.
GitHub
,
Replit
,
Google Colab
,
Glitch
.
Afzalliklari.
Amaliy tajribani oshiradi, jamoaviy ish va muammolarni hal –qilish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Interfaol taqdimotlar va vizual darslar.
Metod.
O‘qituvchi mavzuni tushuntirayotganda, talabalar
interaktiv doska
yoki
animatsiya vositalari
orqali jarayonda ishtirok etadi.
Vositlar.
Prezi
,
Canva
,
Miro
,
Padlet
.
Afzalliklari.
Vizuallashtirilgan taqdimotlar mavzuni tushunishni osonlashtiradi.
Hackathon va Coding Challenge’lar tashkil qilish.
Metod.
Talabalarga muayyan vaqt ichida dasturiy loyiha yaratish vazifasi beriladi.
Vositlar.
Kaggle
,
CodeWars
,
LeetCode
,
Hackerrank
.
Afzalliklari:
Talabalar ijodiy fikrlash, tez kod yozish va loyihalash qobiliyatlarini
mustahkamlaydi.
Ushbu metodlar yordamida
"Loyihalash"
bo‘limini yanada interaktiv va tushunarli
tarzda o‘qitish mumkin.
Natija.
Skratch dasturidagi turli xil animatsiyalardan foydalanish ham yokida dasturni
to’liq imkoniyatlarini o’rganib chiqish ham”Loyihalash” bo’limini vizuallashtirishga ko’mak
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
154
beradi. Scratch dasturida loyihalash bo‘limi, Scratch – vizual dasturlash muhiti bo‘lib, u orqali
loyihalash jarayonlarini sodda va interfaol tarzda o‘rganish mumkin. Bloklar asosida dastur
tuzish Scratchning asosiy xususiyatlaridan biri bo‘lib, u murakkab kod yozish zaruratisiz
algoritmik tafakkurni rivojlantirishga yordam beradi.Loyihalash bo‘limida Scratchdan
foydalanish o‘quvchilarga animatsiyalar yaratish, o‘yinlar ishlab chiqish, interfaol dasturlar
kodlash imkonini beradi. Ushbu platforma orqali if-else shartlari, sikllar, o‘zgaruvchilar kabi
tushunchalar oson va tushunarli tarzda o‘rgatiladi.
Natija.
Skartchda kichik dastur koptok harakati ko’rishimiz mumkin.
Scratch vizuallashtirish va interfaol ta’lim metodlarini qo‘llash uchun ideal vositadir.
Scratch – dasturlashni o‘rganishni istaganlar uchun eng qulay vositalardan biri!
Xulosa va takliflar.
Bugungi kunda dasturlash tillarida "Loyihalash" bo‘limini interfaol
ta’lim metodlari yordamida vizuallashtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. An’anaviy dars
usullari o‘quvchilarning faolligini oshirish va murakkab mavzularni tushunishda yetarlicha
samarali bo‘lmasligi mumkin. Shu boisdan interfaol ta’lim texnologiyalaridan foydalanish bu
jarayonni ancha osonlashtiradi.Interfaol ta’lim metodlari, jumladan, blok-sxemalar, vizual kod
bajarish vositalari, o‘yinlar va simulyatsiyalar, jamoaviy loyiha asosida o‘qitish, interaktiv
taqdimotlar hamda hackathon va coding challenge’lar, o‘quvchilarning loyihalash jarayonini
yaxshiroq tushunishlariga yordam beradi. Ushbu yondashuvlar o‘quvchilarning ijodiy
fikrlashini rivojlantirish, jamoada ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish va amaliy tajriba
orttirish imkoniyatini beradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
155
Takliflar:
–
Dasturlash darslarida vizual vositalardan keng foydalanish – masalan, Python Tutor,
Visualgo, Scratch va Blockly kabi platformalar o‘quvchilar uchun kodni tushunishni
osonlashtiradi.
–
Loyihalash jarayonlarini gamifikatsiya qilish – turli o‘yin elementlari orqali
motivatsiyani oshirish va jarayonga qiziqishni kuchaytirish mumkin.
–
Real loyihalar ustida ishlash imkoniyatini yaratish – talabalar o‘z bilimlarini
mustahkamlashi uchun startap g‘oyalari, veb-loyihalar yoki mobil ilovalar ishlab
chiqishga jalb qilinishi kerak.
–
Virtual va kengaytirilgan reallikdan foydalanish – vizual darslarni yanada interaktiv va
qiziqarli qilish uchun
VR va AR
texnologiyalarini o‘quv jarayoniga joriy qilish mumkin.
–
O‘quvchilarning mustaqil o‘rganish imkoniyatlarini kengaytirish – onlayn kurslar, ochiq
ma’lumotlar bazalari va kod yozish platformalari bilan ishlashga undash kerak.
Ushbu yondashuvlar natijasida dasturlash tillarida
"Loyihalash"
bo‘limi yanada
tushunarli, qiziqarli va samarali o‘qitilishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Guo, P. J.
Online Learning and Visualization in Programming Education.
ACM Transactions
on Computing Education, 2017.
2.
Meyer, Bertrand.
Agile Software Engineering.
Springer, 2014.
3.
Shermuhamedov, Sh., and M. Jo‘rayev.
Dasturlash Asoslarini O‘qitishda Interfaol Metodlar
va Vizualizatsiya Texnologiyalaridan Foydalanish.
O‘zbekiston Milliy Universiteti Ilmiy Jurnali,
2020.
4.
To‘rayev, X.
Axborot Texnologiyalarida Ta’lim Samaradorligini Oshirish.
Toshkent: Fan va
Texnologiya, 2018.
5.
Турсунова,
Луиза
Шамсиддинов
Гиесжон.
"ОБРАЗ
ПЕДАГОГА
В
ИНФОРМАЦИОННОМ МИРЕ." Uz-conferences. No. 1. 2024.
6.
Турсунова, Луиза. "РОЛЬ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В РАЗВИТИИ
ТУРИЗМА." YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
7.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat, and Norova Dilobar Baxromovna. "APP GYVER
PLATFORMA IMKONIYATLARINI OʻRGANISH." Modern education and development 17.4
(2025): 152-159.
8.
Normurodova, S. X., et al. "Using mind maps in formation of imagination and creative
thinking skills in 5-6 year-old children." European Journal of Molecular and Clinical Medicine
7.11 (2020): 339-343.
9.
Normurodova, Sadoqat, Sevinch Xaydarova, and Shaxina Asadova. "O ‘QITUVCHI
PORTFOLIOSINI YARATISH USULLARI VA VOSITALARI." Молодые ученые 3.5 (2025): 126-
129.
10.
Normurodova, Sadoqat, Durdona Zayniddinova, and Shaxina Asadova. "MAʼLUMOTLAR
BAZASI BOʻLIMINI OʻQITISH METODIKASI." Молодые ученые 3.5 (2025): 130-134.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
156
11.
Normurodova, Sadoqat, Farangiz Ziyodullayeva, and Shaxina Asadova. "OʻQUV-TARBIYA
ISHLARINI TASHKIL ETISHDA INTERNETDAN FOYDALANISH." Наука и инновация 3.4
(2025): 128-133.
12.
Normurodova, Sadoqat, Dilshod Xolyorov, and Shaxina Asadova. "MATN VA GRAFIK
MUHARRIRLARI BO ‘LIMINI O ‘QITISH METODIKASI." Наука и инновация 3.4 (2025): 125-
127.
13.
Milinorov, XX va DN Eshmuratova. “O’ZBEK URNAVALARI, MAROSIMLARI VA
ODAMLARINI SHAXS TARBIYoTIDAGI O’RNI”. Web of Teachers: Inderscience Research 2.5
(2024): 205-209.
14.
Milinorov, X. X., and D. N. Eshmuratova. "THE ROLE OF UZBEK TRADITIONS,
CEREMONIES AND CUSTOMS IN PERSONALITY DEVELOPMENT." Web of Teachers:
Inderscience Research 2.5 (2024): 205-209.
15.
Anatolyevna, Boyarkina Yulia, Sokhibov Akram Rustamovich, and Milinorov Khusniddin
Khushmatovich. "EDUCATIONAL TOURISM AS A POTENTIAL FOR THE DEVELOPMENT OF
THE REGION." Web of Teachers: Inderscience Research 2.6 (2024): 185-189.
16.
Shamsiddinov, G’iyosjon, Gulandom Raxmatova, and Zilola Rajapova. "KLIENT-SERVER
ARXITEKTURALARI."
Наука и инновация
3.6 (2025): 113-119.
17.
Shamsiddinov, G’iyosjon, Gulandom Raxmatova, and Zilola Rajapova. "VIRTUAL BORLIQ
VA UNING ASOSIY TUSHINCHALARI."
Наука и инновация
3.6 (2025): 52-58.
18.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, Barchin Ro‘ziqulova, and Laziza Inatillayeva. "BOSHLANG ‘ICH
TA’LIMDA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAN
FOYDALANISH
USULLARI
VA
AFZALLIKLARI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
3.10 (2024): 39-41.
19.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, and Gulandom Raxmatova. "O ‘ZBEKISTONDA AXBOROT
HAVFSIZLIGINI MA’NAVIY VA HUQUQIY ASOSLARI."
Решение социальных проблем в
управлении и экономике
3.4 (2024): 45-57.
