38
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
LOYIHALARGA RISK XAVFINI ANIQLASH VA
BOSHQARISH
Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri
Ortiqova Yulduz Akram qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi 1-bosqich magistranti
e-mail: ortiqovayulduz2@gmail.com
orcid.org/0009-0001-7793-4878
https://doi.org/10.5281/zenodo.15393027
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05- May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 13- May 2025 yil
Ushbu maqolada loyihalarga risk xavfini aniqlash va
boshqarish buyicha muammo ko'rib chiqiladi hamda
uning yechimiga qaratilgan ilg‘or usullar, jumladan,
sun’iy intellekt, prediktiv tahlil va Monte-Karlo
simulyatsiyasi kabi zamonaviy yondashuvlarning
samaradorligi tahlil qilinadi. Shuningdek, xorijiy va
mahalliy
tadqiqotlar
asosida
loyiha
xavflarini
kamaytirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
KEY WORDS
Kalit so‘zlar: Risklarni boshqarish,
loyiha
xavflari,
xavf
tahlili,
prediktiv tahlil, Sun’iy intellekt,
Monte-Karlo simulyatsiyasi, SWOT
tahlil, loyiha menejmenti, xavf
minimallashtirish,
tahliliy
yondashuv.
Loyihalarni boshqarish jarayonida xavflarni aniqlash va ularni samarali boshqarish eng
dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, 70% loyihalar rejalashtirilgan
byudjet va muddatga rioya qila olmaydi (PMI, 2022). Bu esa asosan, xavflarni oldindan
aniqlamaslik yoki ularga yetarlicha tayyorgarlik ko‘rmaslik natijasida yuzaga keladi.
Ilmiy Adabiyotlar Tahlili.
Loyiha risklarini aniqlash va boshqarish bo‘yicha ko‘plab
xalqaro va mahalliy tadqiqotlar olib borilgan. Ularning har biri muayyan metodologiyalar va
yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. Ular quyidagilar:
1 .P. Hopkin (2018) o‘zining “Fundamentals of Risk Management” asarida risklarni
aniqlash va baholash metodologiyasini batafsil tahlil qiladi. U probabilistik yondashuvlar,
matritsali baholash va stsenariy tahlil usullarini qo‘llashning ahamiyatini ta’kidlaydi.
2. D. Hillson (2019) esa sun’iy intellekt (AI) yordamida risklarni bashorat qilish
usullarini tadqiq etgan. U o‘z ishlarida AI algoritmlarining loyiha boshqaruvida real vaqt
rejimida risklarni aniqlash va minimallashtirishdagi rolini asoslab bergan.
3. T. Aven (2021) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar esa ehtimollik nazariyasi va
statistik modellarning risklarni baholashdagi o‘rniga bag‘ishlangan. U risklarni aniq prognoz
qilish va ularni minimallashtirishda Monte-Karlo simulyatsiyasi hamda Bayes tahlilidan
foydalanish samaradorligini isbotlagan.
Tadqiqotlar.
O‘zbekiston sharoitida ham loyiha xavflarini boshqarish bo‘yicha
izlanishlar olib borilgan:
- Innovatsion Rivojlanish Vazirligi (2023) tomonidan iqtisodiy va infratuzilmaviy
loyihalarning xavf omillari bo‘yicha tadqiqot o‘tkazilib, xulosa sifatida sun’iy intellekt va
39
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
blokcheyn texnologiyalaridan foydalanish risklarni kamaytirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi
aniqlangan.
- Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti (TATU, 2022) esa IoT va Big Data
texnologiyalaridan foydalangan holda loyiha xavflarini monitoring qilish tizimlarini sinovdan
o‘tkazgan. Ushbu tizimlar yordamida real vaqt rejimida xavf prognozlari ishlab chiqilib, loyiha
boshqaruvining samaradorligi 20% ga oshirilgan.
Xalqaro va mahalliy tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, risklarni boshqarishda sun’iy
intellekt, ehtimollik modellari va ilg‘or texnologiyalardan foydalanish loyihalarning
barqarorligi va samaradorligini oshirishning muhim omillaridan biridir.
METODOLOGIYA.
Ushbu tadqiqot loyiha risklarini aniqlash, baholash va boshqarish
bo‘yicha ilmiy va amaliy asoslangan yondashuvlardan foydalangan holda amalga oshirildi.
Tadqiqot quyidagi metodlarga tayangan:
1. Tahliliy metod.
Risklarni baholashda ilmiy adabiyotlarni o‘rganib chiqdik.
Tahliliy metod tadqiqotning asosiy qismidir. Ushbu metod yordamida xalqaro va
mahalliy tadqiqotlar o‘rganilib, risklarni boshqarish bo‘yicha ilg‘or yondashuvlar va
innovatsion texnologiyalar tahlil qilindi. Tadqiqotda P. Hopkin (2018), D. Hillson (2019), T.
Aven (2021) kabi mutaxassislarning ishlari asosida risklarni baholashning zamonaviy usullari
ko‘rib chiqildi. Shu bilan birga, O‘zbekiston sharoitida Innovatsion Rivojlanish Vazirligi (2023)
va TATU (2022) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar ham o‘rganildi. Ushbu metod yordamida
loyihalarda yuzaga keladigan xavflarning tabiati va ularning oqibatlarini ilmiy asosda
baholash imkoniyati yaratildi.
2. Empirik metod.
Real loyihalar natijalari asosida risklarni tahlil qilishga harakat
qildik.
Empirik metod tadqiqotning amaliy jihatini tashkil etadi. Ushbu metod yordamida real
loyihalar tahlil qilinib, risklarni boshqarish bo‘yicha mavjud tajribalar o‘rganildi. Masalan,
London Crossrail loyihasining kechikish sabablari, Toshkent metropolitenining yangi
yo‘nalishlari bo‘yicha olib borilgan xavf monitoringi, shuningdek, yirik infratuzilmaviy va
qurilish loyihalarida kuzatilgan xavf omillari o‘rganildi. Real loyihalarning tahlili orqali
qanday risklar eng ko‘p uchrashi, ularni kamaytirish uchun qanday strategiyalar samarali
ekani aniqlashga harakat qilindi.
3. Monte-Karlo simulyatsiyasi.
Statistik model asosida risklarni bashorat qilishda ancha foyda beradi . Asosan Monte-
Karlo simulyatsiyasi loyiha risklarini matematik modellashtirish va ehtimollik hisob-kitoblari
orqali bashorat qilishga asoslangan usuldir. Ushbu simulyatsiya real loyihalar bo‘yicha
statistik ma’lumotlarni tahlil qilib, risklar ehtimolini aniqroq baholash imkonini beradi.
Tadqiqotda 20 000 ta eksperiment natijasida quyidagi muhim natijalar aniqlandi:
Loyiha muvaffaqiyatsiz bo‘lish ehtimoli:
40
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
Ushbu ma’lumotlar loyihaviy xavflarni oldindan bashorat qilish va ularni minimallashtirish
uchun qanday ehtimollik modellari qo‘llash mumkinligini ko‘rsatdi.
4. SWOT va FMEA tahlillari
Loyihaviy risklarni erta aniqlash va strategiyalar ishlab chiqishdan iborat.
SWOT tahlili (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats)
Ushbu metod loyihaning kuchli va zaif tomonlarini, shuningdek, tashqi imkoniyatlar va
tahdidlarni baholash uchun ishlatiladi. SWOT tahlili asosida loyiha boshqaruvchilari o‘z
strategiyalarini rejalashtirib, xavflarga qarshi samarali choralar ko‘rishlari mumkin.
Kategoriya
Izoh
Kuchli tomonlar ( strengths)
Innovatsion texnologiyalar , malakali
mutaxassislar,
barqaror
moliyaviy
manbalar.
Zaif tomonlar (weaknesses)
Loyiha boshqaruvida yetarli tajriba
yetishmovchiligi, inqirozga qarshi zaif
strategiyalar
Imkoniyatlar ( opportunities)
Xalqaro investitsiyalar jalb qilish, ilg'or
texnologiyalarni qo'llash
Tahdidlar ( threats)
iqtisodiy inqiroz, xomashyo narxining
o'zgarishi, texnik nosozliklar
FMEA tahlili (Failure Mode and Effects Analysis)
FMEA tahlili risklarni erta aniqlash va ularga qarshi strategiyalar ishlab chiqishda
qo‘llaniladigan muhim metodlardan biridir. Ushbu usul yordamida har bir xavf alohida
baholanib, uning loyihaga ta’siri tahlil qilinadi. Quyida misol sifatida loyiha xavflarining FMEA
tahlili keltirilgan:
Xavf omili
Sababi
Ta'siri
Ehtimollik
Og'irlik
darajasi
Oldini
olish
strategiyasi
Byudjet
oshib ketishi
Resurslarning
noto'g'ri
taqsimlanishi
Moliyaviy
zarar
Yuqori
O'rta
Moliya
monitoring
tizimini
joriy
etish
Loyiha
kechikishi
Noto'g'ri
rejalashtirish
Reputat
sion zarar
Yuqori Yuqori
Aniq
diagrammalar
asosida
41
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
rejalashtirish
Xavfsizlik
muammolari
Texnik
nosozliklar
Ishchilar
xavfsizligiga
tahdid
O'rta
Yuqori
loT
va
AI
texnologiyalarin
i joriy qilish
FMEA tahlili asosida loyihaviy xavflar turli parametrlar bo‘yicha baholanib, ularni
bartaraf etish uchun optimal strategiyalar ishlab chiqiladi.
XULOSA VA TAKLIFLAR.
Loyihalarda risklarni aniqlash va boshqarish muhim jarayon
bo‘lib, u loyihaning samarali amalga oshirilishini ta’minlaydi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, ilg‘or texnologiyalar, ayniqsa Sun’iy intellekt (AI), prediktiv tahlil va Monte-Karlo
simulyatsiyasi kabi usullar risklarni minimallashtirish va loyiha natijalarini yaxshilashda
muhim rol o‘ynaydi.
Xorijiy olimlar, jumladan, P. Hopkin (2018) va D. Hillson (2019) o‘z tadqiqotlarida
risklarni baholash va bashorat qilishning ilmiy asoslarini batafsil o‘rgangan. Ularning
tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy risk boshqaruvi usullari bilan bir qatorda, AI va
mashinalarni o‘rganish (ML) texnologiyalaridan foydalanish xavflarni erta aniqlash va ularga
mos strategiyalar ishlab chiqishda samarali vosita hisoblanadi.
Mahalliy tadqiqotlar ham ushbu yo‘nalishda rivojlanmoqda. O‘zbekiston Innovatsion
Rivojlanish Vazirligi (2023) va TATU (2022) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, loyiha xavflarini kamaytirish va samaradorlikni oshirish uchun yangi
yondashuvlardan foydalanish lozim.
Statistik tahlillarga ko‘ra:
- Monte-Karlo simulyatsiyasi asosida risklarni baholashning aniqligi 87% ga yetishi
mumkin;
- Sun’iy intellekt yordamida xavflarni erta aniqlash 25% gacha loyihaviy xarajatlarni
kamaytirishga yordam beradi;
- SWOT va FMEA tahlili loyihaning dastlabki bosqichlarida risklarni 90% aniqlash
imkonini beradi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy risk boshqarish yondashuvlari o‘z samarasini
saqlab qolgan bo‘lsa-da, ilg‘or texnologiyalar va AI yondashuvlarini joriy etish orqali
loyihalarning xavfsizligini sezilarli darajada oshirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ruyxati:
1.
Жовлиева, Гульшаной. "DISTINCTIVE FEATURES OF TEACHING STUDENTS OF THE
PEDAGOGICAL INSTITUTE METHODS USED IN MATHEMATICS LESSONS." Международный
мультидисциплинарный журнал исследований и разработок 1.3 (2025): 96-100.
2.
X.Boqiyev G.A.Jovliyeva, Aniq fanlarga ixtisoslashtirilgan maktablarda matematika fanini
o‘qitish texnologiyasi, xalq ta'limi, 2024/12, 79-81.
3.
G. Jovliyeva, Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitishda kompetensiyaviy yondashuv
usullari, Pedagogs, 2023/6, 8-10.
4.
Г.А. Жовлиева, Differensial tenglamalarga oid tushunchalarni o'qitishning o'ziga xosligi,
Belarus international scientific research conference, 2023/6, 2023/6.
5.
Gulshanoy Jovliyeva, Methodological-mathematical training of primary school teachers and
duties, Pedagogs, 2023/2, 166-168.
6.
Mirzayeva, Shahlo Ruzmat-qizi. "The importance of studying emotional intelligence in
medical students." Journal of Innovation, Creativity and Art (2023): 215-220
42
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
7.
Dilobar Kuchkarovna Xoshimova, Talabaning kreativ qobiliyatini shakllantirishda taʼlim
texnologiyalaridan foydalanish (Aniq fanlarni oʻqitish misolida), Xalq taʼlimi, 2024/2, 2024/2.
8.
Dilobar Kuchkarovna Xoshimova, Directional derivative anda gradient of a multivariable
function, International Conference on Innovations in Applied Sciences, Education anda
Humanities, 2024/1/26, 1-9.
9.
Khoshimova, D. "THE USING OF EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN TEACHING EXACT
SCIENCES AND FORMING THE STUDENT'S CREATIVE ABILITY." Science and innovation 3.B1
(2024): 5-13.
10.
K.Z.Negmatova I.N.Roʻzimurodov, D.K.Xoshimova, Ehtimollik va statistika, 2024, 156.
11.
Khoshimova. D.K, Use of pedagogical technology in explanation of the Gauss-Jordan
method of soling the system of linear equations, WEB OF SCIENTIST, 2024/1, 50-54.
12.
Raxmatov, Sherqo‘Zi Olimovich. "masofaviy ta’lim dasturlarining ta’lim tizimida
afzalliklari va amaliy ahamiyati (moodle, scorm, tutor dasturlari misolida)." Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences 1.11 (2021): 1263-1270.
13.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, O’ZBEKISTON ELEKTRON SAVDO
TIZIMIDA MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR, Science and innovation in the education system,
2024/4/8, 16-22.
14.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, RAQAMLI IQTISODIYOTNING
MAQSAD VA VAZIFALARI VA UNING O'ZBEKISTONDA RIVOJLANISHI, Педагогика и
психология в современном мире: теоретические и практические исследования,
2024/4/8, 11-14.
15.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, Raimbek Muzaffarov, ELЕKTRON
TIJORATNING AN'ANAVIY SAVDO TURLARI BILAN XARAKTERLI XUSUSIYATLARI,
Инновационные исследования в современном мире: теория и практика, 2024/4/8, 14-
18.
16.
Raxmatov Sherqo'zi Akbar Kodirov, Ta'lim jarayonida bulutli texnalogiyalardan
foydalanishning samaradorligi, Pedagogis Internatsianal researcg, 2023/5/15, 69.
17.
Kodirov, Akbar, Gulzor Qamariddinova, and Shahnoza Eshmurodova. "O
‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM RIVOJLANISHINI SHAKLLANTIRUVCHI IQTISODIY VA
MOLIYAVIY OMILLARINI O ‘RGANISH." YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM
ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
18.
Akbar Kodirov, Farangiz Kenjayeva, Marjona Yusupova, MAKTABLARDA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ANIQ FAN MAVZULARINI OTISHDA ERISHILAYOTGAN YUTUQ
VA KAMCHILIKLAR, Инновационные исследования в современном мире: теория и
практика, 2024, 49-52.
19.
Kodirov, Akbar Shuxratovich, and Muborak To‘Lqin Qizi Nomozova. "MASOFAVIY
TALIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARINING ISTIQBOLLI ASOSLARI." Academic research in
educational sciences 4.CSPU Conference 1 (2023): 753-756.
20.
Kodirov, Akbar, Gulasal Ruziyeva, and Marjona Yusupova. "ELEKTRON QO
‘LLANMALAR YARATISHDA AUTOPLAY DASTURIDAN FOYDALANISH VA IMKONIYATLARINI
TA’LIM TIZIMDA TALQIN ETISH." Наука и технология в современном мире 3 (2024): 51-
55.
43
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
21.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "KATTA MA’LUMOT BAZALARINI PARALLEL ISHLOV
BERISH USULLARINI VA MODELLARINI O’RGANISH." Journal of new century innovations 43
(2023): 93-95.
22.
Nuriddinova, Nozima, and Dinora Norboboyeva. "CHET ELDA ALOHIDA YORDAMGA
MUHTOJ BOLALARNING INKLYUZIV TA'LIMI." Молодые ученые 3.8 (2025): 160-165.
23.
Nuriddinova, Nozima, and Dinora Norboboyeva. "O ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA
INKLYUZIV TA'LIMNING ME'YORIY-HUQUQIY BAZASI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI."
Наука и инновация 3.8 (2025): 146-151.
24.
Salimova, Marjona, and Nozima Nuriddinova. "AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
TABIIY ILMIY FANLARNI OʻQITISHDA DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNI HAL QILISHNING
INNOVATSION USULLARI." Наука и инновация 2.38 (2024): 161-164.
25.
Nuriddinova, Sevinch, and Nozima Nuriddinova. "Increasing the effectiveness of
learning biology lessons by means of interactive games and interactive methods."
Multidisciplinary Journal of Science and Technology 4.7 (2024): 288-290.
