21
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
LOYIHALARDA RISK XAVFINI ANIQLASH VA ULARNI
BOSHQARISH
Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri
Sattorova Maftuna Abdugaffor qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi 1-bosqich magistranti
https://orcid.org/0009-0006-6227-3807
https://doi.org/10.5281/zenodo.15392997
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05- May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 13- May 2025 yil
Loyihalarda risklarni aniqlash va boshqarish muhim
jarayondir. Ushbu maqolada risk tushunchasi, ularning
tasnifi, aniqlash usullari va samarali boshqarish
strategiyalari ko‘rib chiqiladi. Risklarni oldindan
bashorat qilish va minimallashtirish orqali loyihalarning
muvaffaqiyatini ta’minlash mumkin.
KEY WORDS
Risk, risk menejmenti, loyihalar
boshqaruvi, xavflarni baholash,
xavflarni
kamaytirish
strategiyalari, xavf tahlili, SWOT
tahlil
Har qanday loyiha amalga oshirish jarayonida turli xavf-xatarlarga duch keladi. Ushbu
xavflarni oldindan aniqlash va boshqarish tizimining mavjudligi loyiha muvaffaqiyatini
oshirishga xizmat qiladi. Risklar – bu loyihaning natijasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin
bo‘lgan noaniq vaziyatlar yoki hodisalardir. Ular loyiha byudjeti, muddatlari, sifati va umumiy
natijalariga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli, har qanday loyiha boshqaruvchisi risklarni
oldindan baholash va ularga qarshi samarali strategiyalar ishlab chiqishi lozim.
Risk menejmenti so‘nggi yillarda zamonaviy loyiha boshqaruvi tizimining ajralmas
qismiga aylangan. Bugungi kunda korxonalar, qurilish firmalari, IT-kompaniyalar, sog‘liqni
saqlash muassasalari va boshqa sohalar risklarni aniqlash va boshqarishga katta e’tibor
qaratmoqdalar. Chunki har qanday biznes yoki loyiha kutilmagan holatlarga duch kelishi
mumkin va bu holatlar kompaniyaning moliyaviy barqarorligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi
ehtimoli mavjud.
Risklarni samarali boshqarish loyihaning hayotiy siklining barcha bosqichlarida amalga
oshirilishi kerak. Bu jarayonga rejalashtirish, risklarni aniqlash, baholash, ularni
minimallashtirish, monitoring qilish va nazorat o‘rnatish kiradi. Shu bilan birga, risklarni
boshqarish jarayoni nafaqat xavflarni kamaytirish, balki ularni imkoniyatga aylantirish
imkoniyatlarini ham ko‘zda tutadi.
Ushbu maqolada loyihalardagi risklarni aniqlash, ularning tasnifi, baholash usullari
hamda samarali boshqarish strategiyalari batafsil tahlil qilinadi. Shu bilan birga, risklarni
monitoring qilish va doimiy nazorat o‘rnatish muhimligi ham yoritiladi. Mazkur tadqiqot
loyiha menejerlari, tadbirkorlar va boshqa mutaxassislar uchun amaliy qo‘llanma sifatida
xizmat qilishi mumkin.
22
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
Asosiy qism
.
Bugungi kunda risk tushunchasi jamiyatda mavjud bo‘lgan barcha
jabhalarda qo‘llanmoqda. Raqamli Vikipediya ensiklopidiyasidagi tarifda: risk - bu yomon
narsa sodir bo'lish ehtimoli. Хavf inson qadrlaydigan narsaga (sog'liq, farovonlik, boylik, mulk
yoki atrof-muhit kabi) nisbatan faoliyatning ta'siri haqida noaniqlikni o'z ichiga oladi va
ko'pincha salbiy, istalmagan oqibatlarga e'tibor beradi.
1
Cambridge Dictionary electron
lug‘atida: Risk - bu biror narsa qilish yoki xafa bo'lish yoki yo'qotish yoki mag'lub bo'lish
ehtimoli mavjud bo'lgan vaziyatga kirishni anglatadi.
2
S.I.Ojegovning rus tili lug‘atida esa
quyidagicha tarif ketrilgan: Risk - bu bo‘lishi kutilayotgan xavf, omadsizlik yoki holatni,
vaziyatni yaxshi tugashiga umid qilish hamda xavfxatarni bila turib harakat qilishdir.
3
Avvalombor ushbu tushunchaning etimologiyasiga e’tibor qaratamiz. Mazkur tushuncha,
ehtimol ravishda uchta kelib chiqishi mavjud va shundan ikkitasi xavf tushunchasi bilan
bog'liq; risk italiyancha risco yoki ispancha riesco so'zidan kelib chiqqan bo'lishi mumkin,
ikkalasi ham lotincha resecum (kesuvchi) so'zidan kelib chiqqan bo'lib, dengizда kemalarga
tahdid soladigan qoyalarni va dengizchilar uchun har qanday xavfni aniqlash uchun
ishlatiladi. Ushbu etimologiya mazkur tushunchani 14-asrda Genuyada keng tarqalgan dengiz
sug‘urta kompaniyalari bilan bog'laydi.
4
Risk haqidagi zamonaviy tushuncha Fransiyada XVII
asrda, tarixan, ehtimollik nazariyasi rivojlangan vaqtda keng tarqalganligi bejiz emas.
Fransiyalik olimlar G.Kardan, B.Paskal, P.Fermat va Kristian Gyuygenslarning XVI - XVII
asrlardagi o‘z ilmiy tadqiqot ishlarida foydalangan va kеyinchalik barcha sohalarga keng
qo‘llana boshlagan.
Risk
– bu loyiha natijasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan noaniq vaziyat yoki
hodisa
.
1.Risklar turli mezonlar bo‘yicha tasniflanadi:
Moliyaviy risklar – loyiha byudjeti oshib ketishi yoki kutilgan daromad olinmasligi
Texnik risklar – loyiha doirasida foydalanilayotgan texnologiyalarning eskirishi yoki
mos kelmasligi
Operatsion risklar – ishlab chiqarish jarayonidagi uzilishlar
Tashkiliy risklar – rahbariyat va xodimlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar
Ekologik va tashqi muhit risklari – tabiat sharoiti yoki qonunchilikdagi o‘zgarishlar
2. Risklarni aniqlash usullari
Risklarni aniqlashning turli xil yondashuvlari mavjud:
SWOT tahlil – kuchli va zaif tomonlar, imkoniyatlar va tahdidlarni baholash
Ekspert baholash – soha mutaxassislari fikriga asoslanish
Tarixiy tahlil – oldingi loyihalar tajribasidan foydalanish
Matematik modellashtirish – ehtimollik nazariyasi asosida risklarni baholash
3. Risklarni boshqarish strategiyalari
Risklarni boshqarishning bir necha asosiy strategiyalari mavjud:
Riskni oldini olish – xavfni keltirib chiqaruvchi omillarni bartaraf etish
Riskni kamaytirish – xavfni minimallashtirishga qaratilgan chora-tadbirlarni qo‘llash
Riskni taqsimlash – hamkorlar yoki sug‘urtalash orqali xavfni bo‘lishish
Riskni qabul qilish – risk muqarrar bo‘lsa, uni rejalashtirish orqali boshqarish
23
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
4. Risklarni monitoring qilish va nazorat qilish
Risklarni aniqlash va kamaytirish bilan cheklanmasdan, ularni doimiy ravishda nazorat
qilish ham muhimdir. Monitoring qilish jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat:
-risk indikatorlarini kuzatish;
-mavjud risklarni qayta baholash;
-yangi risklarni aniqlash;
-tegishli choralarni ishlab chiqish.
Loyihadagi risk nima va "risklarni boshqarish" nimani anglatadi?
Risk-bu sodir bo'lishi mumkin bo'lgan yoki bo'lmasligi mumkin bo'lgan salbiy hodisa.
Risklarni muammolardan ajratish kerak: risk faqat salbiy hodisa yuz berganda muammoga
aylanadi. Muammolar esa loyiha vazifalarini bajarishga xalaqit beradi. Agar siz loyihani
boshqarayotgan bo'lsangiz, risklarlar uchun javobgar ekanligingizni yodda tutishingiz
kerak.Quyida loyihalarda uchraydigan risk turlarini keltirib o’tamiz. Loyihalardagi risk turlari
va ularning eng keng tarqalgan shakllari: Risklarning turli xil tasniflari mavjud. Loyihalarda
tez-tez uchraydigan risk turlarini ko’rib chiqamiz:
Vaqtinchalik risklar.
Bu loyihadagi vazifalarni bajarish rejalashtirilganidan ko'proq
vaqt talab qilishi ehtimoli. Loyihalarni amalga oshirayotganda har doim vaqt masalasi muhim
hisoblanadi. Shuning uchun vaqtni har doim yodda tuting, chunki vaqt — bu eng asosiy
resursdir. Agar jamoa vazifalarga ko'p vaqt sarflasa, ish haqi fondi ham o'sadi. Bundan
tashqari, loyihaning manfaatdor tomonlari kechikishlar tufayli loyihaga nisbatan
ishonchsizlikka uchrashlari mumkin.
Byudjet risklari
. Noto’g’ri rejalashtirish tufayli loyihaning qiymati byudjetdan ko'proq
bo'lishi mumkin. Odatda, byudjet loyihani boshlashdan oldin belgilanadi, shu bilan birga
xarajatlar loyihadan kelib chiqqan holda rejalashtiriladi. Agar jamoa rejaga rioya qilmasa,
qo'shimcha mablag ' kerak bo'ladi va agar ular bajarilmasa, loyiha to'xtaydi.
Ish hajmining o'zgarishi risklari
. Agar ijrochilar mijozning talablarini tushunmagan
bo'lsa yoki u o'zi loyihaga o'zgartirishlar kiritgan bo'lsa, ular paydo bo'lishi mumkin. Bu
byudjetni, muddatlarni va vazifalar ro'yxatini qayta ko'rib chiqishga olib kelishi mumkin.
Tashqi risklar
. Bular kompaniyadan tashqarida bo'lgan va kompaniya nazorat qila
olmaydigan potentsial hodisalardir. Masalan, loyihaga yangi qonunlar ta'sir qilishi mumkin.
Bu loyihani amalga oshirish muddatini kechiktirishi yoki loyihani amalga oshirishni butunlay
to’xtatib qo’yishi mumkin.
Loyihadagi risklarini topish va ularni baholash.
Risklarni topishning eng samarali
usuli-bu loyiha jamoasi bilan aqliy hujum. Shunday qilib, har kim o'z g'oyalarini taklif qilishi
mumkin. Loyihada turli xil rollarni bajaradigan, turli xil kelib chiqishi bo'lgan odamlar aqliy
hujumda qatnashsa yaxshi bo'ladi. Turli xil tajriba va ko'nikmalarga ega bo'lgan odamlar
rahbar bilmagan risklarni topishga yordam beradi. Jamoada tajribaliy xodimlarning bo’lishi
kutilmagan risklar xavfini kamayishiga sabab bo’ladi.
24
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
1-rasm. K.Isikavning "Baliq suyaklari" nomli diogrammasi
Aqliy hujum paytida olingan ma'lumotlarni tuzish uchun K.Isikav diagrammasidan
foydalanish mumkin."Baliq suyaklari"deb nomlanuvchi diagrammada sabab-oqibat
munosabatlari aniq ko'rsatilgan.(1-rasm) Baliqning "boshiga" tahlil qilinishi kerak bo'lgan
risk qo'yiladi. Salbiy hodisaga olib kelishi mumkin bo'lgan sabablar "suyaklar" ga yoziladi.
Kichikroq "suyaklar" esa ularga olib kelishi mumkin bo’lgan ikkinchi darajali sabablar. Ba'zan
uchinchi, to'rtinchi va hatto beshinchi darajalar qo'shiladi.
Xulosa.
Loyihalarda risklarni aniqlash va boshqarish bugungi kunda muhim strategik
vazifalardan biri hisoblanadi. Risklarni to‘g‘ri baholash va ularga qarshi samarali choralar
ko‘rish orqali loyihalarning muvaffaqiyatini ta’minlash mumkin. Risk menejmenti har qanday
sohada, jumladan, qurilish, moliya, IT, ishlab chiqarish va sog‘liqni saqlash kabi jabhalarda
keng qo‘llanilib, biznesning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Loyihalarda risklar turli
shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin: moliyaviy muammolar, texnologik nosozliklar, tashkiliy
xatoliklar, qonunchilikdagi o‘zgarishlar va boshqa tashqi omillar. Ushbu xavflarni oldindan
aniqlash va ularning salbiy ta’sirini kamaytirish uchun turli metodologiyalar va yondashuvlar
qo‘llaniladi. SWOT tahlil, ekspert baholash, tarixiy tahlil va matematik modellashtirish kabi
usullar orqali risklarni tahlil qilish va minimallashtirish mumkin.
Risklarni boshqarish jarayoni bir necha asosiy bosqichlardan iborat: risklarni aniqlash,
ularni baholash, minimallashtirish strategiyalarini ishlab chiqish, monitoring va nazorat
qilish. Har bir loyiha boshqaruvchisi xavflarni o‘z vaqtida aniqlab, ularga qarshi tegishli
choralarni ko‘rishi lozim. Shu bilan birga, risklarni boshqarish nafaqat xavflarni kamaytirish,
balki ulardan samarali foydalanish imkoniyatlarini ham o‘rganishni talab qiladi. Risklarni
to‘g‘ri boshqarish natijasida loyihalar rejalashtirilgan muddatda, belgilangan byudjet
doirasida va yuqori sifat bilan bajarilishi ta’minlanadi. Bu esa nafaqat loyiha jamoasi, balki
investorlar, buyurtmachilar va boshqa manfaatdor tomonlar uchun ham katta ahamiyat kasb
etadi. Risk menejmentining tizimli va ilmiy asoslangan yondashuvi korxonalar va
tashkilotlarga barqaror rivojlanish imkoniyatini yaratadi.
Xulosa qilib aytganda, risk menejmenti samarali loyiha boshqaruvining ajralmas qismi
bo‘lib, u loyihalarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Risklarni
minimallashtirish va ularga tezkor javob berish mexanizmlarini ishlab chiqish orqali
loyihalarning barqarorligi va natijadorligi oshirilishi mumkin. Har qanday loyiha menejeri
25
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
yoki tadbirkor risklarni tahlil qilish va boshqarish bo‘yicha chuqur bilim va ko‘nikmalarga ega
bo‘lishi kerak. Shundagina, u o‘z loyihalarining samaradorligini oshirib, muvaffaqiyatga
erishishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Жовлиева, Гульшаной. "DISTINCTIVE FEATURES OF TEACHING STUDENTS OF THE
PEDAGOGICAL INSTITUTE METHODS USED IN MATHEMATICS LESSONS." Международный
мультидисциплинарный журнал исследований и разработок 1.3 (2025): 96-100.
2.
X.Boqiyev G.A.Jovliyeva, Aniq fanlarga ixtisoslashtirilgan maktablarda matematika fanini
o‘qitish texnologiyasi, xalq ta'limi, 2024/12, 79-81.
3.
G. Jovliyeva, Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitishda kompetensiyaviy yondashuv
usullari, Pedagogs, 2023/6, 8-10.
4.
Г.А. Жовлиева, Differensial tenglamalarga oid tushunchalarni o'qitishning o'ziga xosligi,
Belarus international scientific research conference, 2023/6, 2023/6.
5.
Gulshanoy Jovliyeva, Methodological-mathematical training of primary school teachers and
duties, Pedagogs, 2023/2, 166-168.
6.
Mirzayeva, Shahlo Ruzmat-qizi. "The importance of studying emotional intelligence in
medical students." Journal of Innovation, Creativity and Art (2023): 215-220
7.
Dilobar Kuchkarovna Xoshimova, Talabaning kreativ qobiliyatini shakllantirishda taʼlim
texnologiyalaridan foydalanish (Aniq fanlarni oʻqitish misolida), Xalq taʼlimi, 2024/2, 2024/2.
8.
Dilobar Kuchkarovna Xoshimova, Directional derivative anda gradient of a multivariable
function, International Conference on Innovations in Applied Sciences, Education anda
Humanities, 2024/1/26, 1-9.
9.
Khoshimova, D. "THE USING OF EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN TEACHING EXACT
SCIENCES AND FORMING THE STUDENT'S CREATIVE ABILITY." Science and innovation 3.B1
(2024): 5-13.
10.
K.Z.Negmatova I.N.Roʻzimurodov, D.K.Xoshimova, Ehtimollik va statistika, 2024, 156.
11.
Khoshimova. D.K, Use of pedagogical technology in explanation of the Gauss-Jordan
method of soling the system of linear equations, WEB OF SCIENTIST, 2024/1, 50-54.
12.
Raxmatov, Sherqo‘Zi Olimovich. "masofaviy ta’lim dasturlarining ta’lim tizimida
afzalliklari va amaliy ahamiyati (moodle, scorm, tutor dasturlari misolida)." Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences 1.11 (2021): 1263-1270.
13.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, O’ZBEKISTON ELEKTRON SAVDO
TIZIMIDA MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR, Science and innovation in the education system,
2024/4/8, 16-22.
14.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, RAQAMLI IQTISODIYOTNING
MAQSAD VA VAZIFALARI VA UNING O'ZBEKISTONDA RIVOJLANISHI, Педагогика и
психология в современном мире: теоретические и практические исследования,
2024/4/8, 11-14.
15.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, Raimbek Muzaffarov, ELЕKTRON
TIJORATNING AN'ANAVIY SAVDO TURLARI BILAN XARAKTERLI XUSUSIYATLARI,
Инновационные исследования в современном мире: теория и практика, 2024/4/8, 14-
18.
16.
Raxmatov Sherqo'zi Akbar Kodirov, Ta'lim jarayonida bulutli texnalogiyalardan
foydalanishning samaradorligi, Pedagogis Internatsianal researcg, 2023/5/15, 69.
26
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
17.
Kodirov, Akbar, Gulzor Qamariddinova, and Shahnoza Eshmurodova. "O
‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM RIVOJLANISHINI SHAKLLANTIRUVCHI IQTISODIY VA
MOLIYAVIY OMILLARINI O ‘RGANISH." YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM
ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
18.
Akbar Kodirov, Farangiz Kenjayeva, Marjona Yusupova, MAKTABLARDA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ANIQ FAN MAVZULARINI OTISHDA ERISHILAYOTGAN YUTUQ
VA KAMCHILIKLAR, Инновационные исследования в современном мире: теория и
практика, 2024, 49-52.
19.
Kodirov, Akbar Shuxratovich, and Muborak To‘Lqin Qizi Nomozova. "MASOFAVIY
TALIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARINING ISTIQBOLLI ASOSLARI." Academic research in
educational sciences 4.CSPU Conference 1 (2023): 753-756.
20.
Kodirov, Akbar, Gulasal Ruziyeva, and Marjona Yusupova. "ELEKTRON QO
‘LLANMALAR YARATISHDA AUTOPLAY DASTURIDAN FOYDALANISH VA IMKONIYATLARINI
TA’LIM TIZIMDA TALQIN ETISH." Наука и технология в современном мире 3 (2024): 51-
55.
21.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "KATTA MA’LUMOT BAZALARINI PARALLEL ISHLOV
BERISH USULLARINI VA MODELLARINI O’RGANISH." Journal of new century innovations 43
(2023): 93-95.
22.
Nuriddinova, Nozima, and Dinora Norboboyeva. "CHET ELDA ALOHIDA YORDAMGA
MUHTOJ BOLALARNING INKLYUZIV TA'LIMI." Молодые ученые 3.8 (2025): 160-165.
23.
Nuriddinova, Nozima, and Dinora Norboboyeva. "O ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA
INKLYUZIV TA'LIMNING ME'YORIY-HUQUQIY BAZASI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI."
Наука и инновация 3.8 (2025): 146-151.
24.
Salimova, Marjona, and Nozima Nuriddinova. "AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
TABIIY ILMIY FANLARNI OʻQITISHDA DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNI HAL QILISHNING
INNOVATSION USULLARI." Наука и инновация 2.38 (2024): 161-164.
25.
Nuriddinova, Sevinch, and Nozima Nuriddinova. "Increasing the effectiveness of
learning biology lessons by means of interactive games and interactive methods."
Multidisciplinary Journal of Science and Technology 4.7 (2024): 288-290..
