33
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
LOYIHALARDA RISK XAVFINI ANIQLASH VA
BOSHQARISH
Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri
Xaitova E’zoza Baxrom qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti 1-kurs magistranti
E-mail: E’zozaXaitova2000@gmail.com
ORCID: 0009-0000-5936-5037
https://doi.org/10.5281/zenodo.15393019
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05- May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 13- May 2025 yil
Ushbu maqolada loyihani himoya qilish, o’z loyihasini
yaratgan yoki uni amalga oshirgan xodimlardan
ma’sulyat talab qilinishi hamda yaratilgan loyiha
tizimiga bog’langan bo’lsa uni tizimdagi havflar, viruslar
yoki loyihani oson va harajatsiz qo’lga kiritishga uringan
shaxslardan himoya qilish haqida ma’lumot berilgan.
Xavfni
boshqarish
rejalari
(metodlari)
bu-ish
faoliyatidagi
xavfni
boshqarish
va
loyihalarni
rejalashtirishdagi muammolarni yechish jarayonini hal
qilish ,bundan tashqari jarayonning asosiy ishlab
chiqarish
hajmi
(kompyuterda
qayta
ishlanib
foydalanuvchiga ma’lumot yetkazish) bu xavfni
boshqarish rejasi kabi ma’lumotlar keng yoritib berilgan.
KEY WORDS
xavf, xavfni boshqarish, aniq
xavflar, loyiha xavfini boshqarish,
metod, loyiha vaziyatlari, su’niy
intellekt, xavfni baholash, risk
tahlili, xavfdan qochish, loyiha
tizimi.
Loyihaning faoliyatiga xavf tug’diruvchi barcha omillar xavf hisoblanadi va ayrim
joylarda bu tavakkalchilik deb ham yuritiladi. Loyihani himoya qilish, o’zi loyihasini yaratgan
yoki undni amalda oshirgan xodimlardan ma’sulyatni talab qiladi. Xavflar bu - loyiha tizimiga
bog’langan bo’lsa, uni tizimidagi havflar, viruslar yoki loyihani oson va harajatsiz qo’lga
kiritishga uringan shaxslar bo’lishi mumkun.Loyiha xavfi va loyiha xodimlarnii boshqarishda
jamoa qurish metodlarni sezilarli darajada sifatini oshirish va mumkin bo’lgan vositalari
kichik sonli dasturlar hisoblanadi. Bu dasturlar loyiha boshqaruvi samaradorligi va binobarin,
uning muvaffaqiyatidir. Har qanday loyiha muvaffaqiyati professionalligi va vakolatiga
bog’liqdir, uni amalga oshirish professionallarga bog’liq hisoblanadi. Bizga ma’lumki bugungi
kunda biz ish olib borayotgan har bir faoliyatda albatta loyiha bo’ladi. Chunki loyihasiz
faoliyat bu qumga yozilgan yozuv kabidir. Loyihani boshqarish bizga faoliyatimizni qaysi
sohada bo’lmasin to’g’ri olib borishimizni va hato qilmasligimizni ko’rsatib beradi. Xavfni
boshqarish rejalari (metodlari) bu-ish faoliyatidagi xavfni boshqarish va loyihalarni
rejalashtirishdagi muammolarni yechish jarayonini o’z ichiga oladi. Jarayonning asosiy ishlab
chiqarish hajmi (kompyuterda qayta ishlanib foydalanuvchiga yetkazilgan ma’lumot) bu
xavfni boshqarish rejasi. Xavfni boshqarish rejasi – loyihalarda xavfni boshqarishni har
tomonlama bajariladigan ish tartibini hujjatlashtiradi.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
Risklar loyiha faoliyatining barcha bosqichlarida
bo’lganligi sababli, uni boshqarish funksiyasi loyiha tugagunga qadar davom etadi. Loyiha
risklarini boshqarishda quyidagi masalalarga e’tibor qaratish lozim: risklarining tasnifi,
risklarini aniqlash va baholash usullari, loyiha risklarini boshqarishning axborot ta’minoti,
34
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
risklarning monitoringi va istiqbolini belgilash, risklarni kamaytirish texnologiyalari, risklarni
boshqarishni tashkil etish, risklarni boshqarish harajatlarining optimal darajasini asoslash va
samaradorlikni baholash. Investitsiya loyihalarini amalga oshirishning maqsadga
muvofiqligini hal etishda risk tahlili asosiy o’rinni egallaydi. Bunday tahlil asosida loyiha
yuzasidan mumkin bo’lgan barcha yo’qotishlar o’rganilib, ularning oldini olish yoki tegishli
vaziyatlarda ularni benuqson hal etish yoki pasaytirish choralari ishlab chiqiladi. Riskdan
keladigan yo’qotishlarni kamaytirish yoki barham toptirish va ular bilan bog’liq salbiy
oqibatlarni kamaytirish usullarini taklif etish uchun, eng avvalo, risklarning vujudga kelishiga
imkon beruvchi omillarni aniqlash, ularning ahamiyatini baholash, ya’ni “risk tahlili” deb
nomlanuvchi ishni bajarish lozim bo’ladi. Risk tahlilining maqsadi investorga investitsiya
loyihasini amalga oshirishda qatnashishning maqsadga muvofiqligi to’g’risidagi qarorlarni
qabul qilish va mumkin bo’lgan moliyaviy yo’qotishlardan himoyalanish bo’yicha chora –
tadbirlar ishlab chiqish uchun kerakli ma’lumotlarni taqdim qilishdan iborat. Shunga ko’ra,
risk tahlilini loyihaning barcha ishtirokchilari mustaqil tarzda olib borishlari maqsadga
muvofiqdir. Risk tahlili investitsion loyiha ning barcha ishtirokchilari – buyurtmachilar,
pudratchilar, bank, sug’urta kompaniyalari, lizing kompaniyalari, mol yetkazib beruvchilar
tomonidan amalga oshirilishi lozim. Risk tahlili odatda, bir-birini to’ldiruvchi ikki turga, ya’ni:
risklar turlarini, ularni vujudga keltiruvchi omillarni va risklarni pasaytirish bo’yicha tashkiliy
chora-tadbirlarni aniqlash maqsadini ko’zlovchi sifat tahlili va loyiha risklarini sondagi
ifodasini loyiha ko’rsatkichlari orqali hisoblash imkonini beruvchi miqdoriy tahlilga bo’linadi.
Risklarni tahlil qilish va baholashdan maqsad, loyihaga ta’sir etuvchi risk turlarni aniqlab,
ularni pasaytirish chora-tadbirlarini, usullarini qo’llashdan iboratdir. Risklarni baholash
deganda risk darajasini sifat va miqdor jihatdan aniqlash tushuniladi. Risklarni pasaytirish
usullari turlicha bo’lib, ular risk turiga va risk guruhiga qarab tanlanadi. Umuman olganda,
risklarni aniqlash - sifat tahliliga; risklarni baholash - miqdor tahliliga taaluqlidir. Risk
tahlilining miqdor usullari orasida ommabop usullar quyidagilardir: statistik usul, statistik
tajribalar usuli; maqsadga muvofiq keladigan harajatlar tahlili; ekspert baholash; analitik
usullar va boshqalar. Risk tahlilining ahamiyati investitsiya loyihasining salohiyatli
ishtirokchisiga, investorlarga loyihani maqsadga muvofiq tarzda amalga oshirish haqidagi
qarorlarini qabul qilishi uchun zaruriy ma’lumotlarni berishi bilan izohlanadi. Risklarni
boshqarish – bu risk va foyda miqdorini oqilona qo’shilmasini aniqlashga qaratilgan harakat
lardir. Risklarni boshqarishning asosiy maqsadi – ularni pasaytirish hisoblanadi. Risklarni
boshqarish quyidagi asosiy bosqichlarga bo’linadi: risk omilini aniqlash, risk omilini tahlil
qilish va baholash, risklarni pasaytirish bo’yicha ishlarni rejalashtirish yoki risk oqibatlarini
bartaraf etish, risklarni oldini olish va nazorat qilish, risklarni boshqarish usullarini tanlash va
qo’llash, risk vaziyatlari va ularni oqibati xaqida ma’lumot to’plash va kelajakka tavsiyalar
tuzish.
Tadqiqot metodologiyasi
. Loyiha risklarini boshqarishning zamonaviy usullari
texnologiyalarning rivojlanishi, yangi metodologiyalar va tajribalar asosida doimiy ravishda
takomillashib bormoqda. Quyida ba'zi zamonaviy usullarni ko‘rib chiqamiz: Agile (qayta
ishlab chiqish) yondashuvi. Agile metodologiyasi, loyiha jarayonlarini qisqa sikl (sprint) orqali
boshqarish imkonini beradi. Bu usul risklarni boshqarishda tezkor javob berishga imkon
yaratadi. Risklarni baholash va ularga javob berish jarayoni juda tez va moslashuvchan
bo‘ladi, chunki loyiha vaqtida o‘zgarishlar va kutilmagan holatlar tezda aniqlanadi va ularga
35
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
mos ravishda rejalar tuziladi.Scrum va Kanban kabi Agile usullari risklarni boshqarishni
yanada samarali qiladi, chunki ular tezkor qarorlar qabul qilishga va jamoaning o‘zaro
aloqalarini yaxshilashga yordam beradi.
Monte Carlo simulyatsiyasi. Monte Carlo simulyatsiyasi risklarni baholashda
ishlatiladigan statistik usul bo‘lib, ehtimoliy xatarlardan kelib chiqadigan turli natijalarni
tasodifiy ravishda simulyatsiya qilish orqali, risklarning ta'sirini aniqroq prognoz qilish
imkonini beradi. Ushbu usul yordamida loyiha vaqtida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan risklar
tahlil qilinadi, va ular asosida aniq ehtimolliklar chiqariladi, bu esa strategiyalarni yanada
aniqroq va samaraliroq qilish imkonini beradi.
Risklarni boshqarishning "Boshqaruv Taxtasi" (Dashboard) usuli. Risk boshqaruv
taxtalari yoki dashboard yordamida, loyiha davomida yuzaga kelgan risklar va ularning
ta'sirini real vaqt rejimida kuzatish mumkin. Ushbu taxtalar interaktiv bo‘lib, jamoa uchun
risklarning darajasini, ularning ehtimolligini va ta'sirini vizual tarzda ko‘rsatadi. Bu esa tezkor
qarorlar qabul qilishga va ularni samarali boshqarishga yordam beradi. Risklarni
boshqarishda sun'iy intellekt va ma'lumotlar tahlili. Sun'iy intellekt (AI) va ma'lumotlarni
tahlil qilish (big data) texnologiyalari risklarni boshqarishda katta yordam beradi. AI
yordamida risklarni avtomatik ravishda aniqlash va ularni prognoz qilish mumkin. Masalan,
ma'lumotlar tahlili yordamida o‘tmish loyihalardan olingan ma'lumotlar asosida yangi
loyihadagi risklar prognoz qilinadi. Machine learning (mashina o‘rganish) algoritmlari
yordamida risklarni baholashda aniqroq natijalarga erishish mumkin, chunki tizimlar o‘zo‘zini
o‘rganib, yanada aniqroq tavsiyalar beradi.
"What-If" tahlili. What-If tahlili risklarni boshqarishda keng qo‘llaniladigan usuldir. Bu
usulda risklarning turli natijalarini oldindan prognoz qilish uchun, loyihada yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarga javob sifatida "Agar ... bo‘lsa, nima bo‘ladi?" degan savolga
javob qidiriladi. Ushbu tahlil yordamida loyiha boshqaruvchilari turli holatlarni oldindan
ko‘rib chiqib, har bir holatga qarshi strategiyalar ishlab chiqadilar.
Risklarni boshqarishning "Buzilish" (Disruption) usuli. Disruption — bu yangi
texnologiyalar va o‘zgarishlarga tezda moslashishga asoslangan yondashuvdir. Bu usul
risklarni boshqarishda yangi imkoniyatlarni ham hisobga olishni ta'minlaydi, nafaqat xavf-
xatarlarni kamaytirishga e'tibor qaratadi. Bu usulda texnologik o‘zgarishlarga tezkor javob
berish va innovatsion yondashuvlarni qo‘llash risklarni boshqarishni yanada samarali qiladi.
Loyiha portfelini boshqarish (Portfolio Management). Katta loyihalar yoki bir nechta
loyihalardan iborat portfellarni boshqarishda risklarni umumiy tahlil qilishning ahamiyati
katta. Portfel boshqaruvi yordamida risklarni nafaqat individual loyihalar, balki butun portfel
nuqtai nazaridan boshqarish mumkin. Portfel boshqaruvchilari risklarni optimallashtirish,
resurslarni teng taqsimlash va loyiha strategiyalarini muvofiqlashtirish orqali muvaffaqiyatga
erishishga yordam beradi.
Crowdsourcing (Jamoaviy fikrlar). Crowdsourcing yondashuvi orqali, loyiha risklarini
boshqarishda keng jamoaning fikr-mulohazalaridan foydalaniladi. Internet va ijtimoiy
tarmoqlar orqali loyiha jamoasi, foydalanuvchilar yoki ekspertlar tomonidan xavflar va
xatarlar haqida fikrlar yig‘iladi. Bu usul yordamida turli nuqtai nazarlardan kelib chiqib,
risklarni tahlil qilish va ularga javob berish mumkin. Loyiha risklarini boshqarishning
ahamiyati judda ham kattadir.
36
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
Xulosa va Tavsiyalar.
Loyihalardagi xavfni tushunish haqida gapirganda, biz
loyihalarning o'zi kabi murakkab va xilma-xil bo'lgan domenni o'rganamiz. Tasavvur qiling-a,
tsirkdagi jongler ustalik bilan havoga to'p tashlamoqda - har bir to'p boshqa xavfni anglatadi.
Xuddi jonglerda bo'lgani kabi, loyihani boshqarishda risklarni muvaffaqiyatli boshqarishning
kaliti barcha xavflarni kuzatib borish va loyihani buzishdan oldin ularni to'g'ri hal qilishdir.
Shunday qilib, risk ehtimollik va noaniqlik o’rtasidagi yaqin munosabatlar aniq ko’rinadi. Risk
toifasini aniqroq ochib berish uchun «ehtimollik» va «noaniqlik» kabi tushunchalarni aniqlash
kerak, chunki bu ikki omil xavflarning asosi hisoblanadi. Ehtimollik atamasi ehtimollik
nazariyasi uchun asos bo’lib, voqealarni ularning darajasiga qarab miqdoriy ravishda
taqqoslashga imkon beradi. Hodisaning ehtimoli - bu ma’lum miqdordir, bu kattaroq bo’lsa,
voqea shunchalik mumkin. Ehtimollik - bu ma’lum bir natijaga erishish qobiliyati. Shubhasiz,
tez-tez sodir bo’lgan voqea ko’proq ehtimol deb hisoblanadi. Ishonchli voqea ehtimoli, ya’ni,
nar qanday tajriba, faoliyat jarayoni natijasida ro’y berishi kerak bo’lgan bunday voqea.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Жовлиева, Гульшаной. "DISTINCTIVE FEATURES OF TEACHING STUDENTS OF THE
PEDAGOGICAL INSTITUTE METHODS USED IN MATHEMATICS LESSONS." Международный
мультидисциплинарный журнал исследований и разработок 1.3 (2025): 96-100.
2.
X.Boqiyev G.A.Jovliyeva, Aniq fanlarga ixtisoslashtirilgan maktablarda matematika fanini
o‘qitish texnologiyasi, xalq ta'limi, 2024/12, 79-81.
3.
G. Jovliyeva, Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitishda kompetensiyaviy yondashuv
usullari, Pedagogs, 2023/6, 8-10.
4.
Г.А. Жовлиева, Differensial tenglamalarga oid tushunchalarni o'qitishning o'ziga xosligi,
Belarus international scientific research conference, 2023/6, 2023/6.
5.
Gulshanoy Jovliyeva, Methodological-mathematical training of primary school teachers and
duties, Pedagogs, 2023/2, 166-168.
6.
Mirzayeva, Shahlo Ruzmat-qizi. "The importance of studying emotional intelligence in
medical students." Journal of Innovation, Creativity and Art (2023): 215-220
7.
Dilobar Kuchkarovna Xoshimova, Talabaning kreativ qobiliyatini shakllantirishda taʼlim
texnologiyalaridan foydalanish (Aniq fanlarni oʻqitish misolida), Xalq taʼlimi, 2024/2, 2024/2.
8.
Dilobar Kuchkarovna Xoshimova, Directional derivative anda gradient of a multivariable
function, International Conference on Innovations in Applied Sciences, Education anda
Humanities, 2024/1/26, 1-9.
9.
Khoshimova, D. "THE USING OF EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN TEACHING EXACT
SCIENCES AND FORMING THE STUDENT'S CREATIVE ABILITY." Science and innovation 3.B1
(2024): 5-13.
10.
K.Z.Negmatova I.N.Roʻzimurodov, D.K.Xoshimova, Ehtimollik va statistika, 2024, 156.
11.
Khoshimova. D.K, Use of pedagogical technology in explanation of the Gauss-Jordan
method of soling the system of linear equations, WEB OF SCIENTIST, 2024/1, 50-54.
12.
Raxmatov, Sherqo‘Zi Olimovich. "masofaviy ta’lim dasturlarining ta’lim tizimida
afzalliklari va amaliy ahamiyati (moodle, scorm, tutor dasturlari misolida)." Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences 1.11 (2021): 1263-1270.
13.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, O’ZBEKISTON ELEKTRON SAVDO
TIZIMIDA MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR, Science and innovation in the education system,
2024/4/8, 16-22.
37
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
14.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, RAQAMLI IQTISODIYOTNING
MAQSAD VA VAZIFALARI VA UNING O'ZBEKISTONDA RIVOJLANISHI, Педагогика и
психология в современном мире: теоретические и практические исследования,
2024/4/8, 11-14.
15.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, Raimbek Muzaffarov, ELЕKTRON
TIJORATNING AN'ANAVIY SAVDO TURLARI BILAN XARAKTERLI XUSUSIYATLARI,
Инновационные исследования в современном мире: теория и практика, 2024/4/8, 14-
18.
16.
Raxmatov Sherqo'zi Akbar Kodirov, Ta'lim jarayonida bulutli texnalogiyalardan
foydalanishning samaradorligi, Pedagogis Internatsianal researcg, 2023/5/15, 69.
17.
Kodirov, Akbar, Gulzor Qamariddinova, and Shahnoza Eshmurodova. "O
‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM RIVOJLANISHINI SHAKLLANTIRUVCHI IQTISODIY VA
MOLIYAVIY OMILLARINI O ‘RGANISH." YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM
ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
18.
Akbar Kodirov, Farangiz Kenjayeva, Marjona Yusupova, MAKTABLARDA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ANIQ FAN MAVZULARINI OTISHDA ERISHILAYOTGAN YUTUQ
VA KAMCHILIKLAR, Инновационные исследования в современном мире: теория и
практика, 2024, 49-52.
19.
Kodirov, Akbar Shuxratovich, and Muborak To‘Lqin Qizi Nomozova. "MASOFAVIY
TALIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARINING ISTIQBOLLI ASOSLARI." Academic research in
educational sciences 4.CSPU Conference 1 (2023): 753-756.
20.
Kodirov, Akbar, Gulasal Ruziyeva, and Marjona Yusupova. "ELEKTRON QO
‘LLANMALAR YARATISHDA AUTOPLAY DASTURIDAN FOYDALANISH VA IMKONIYATLARINI
TA’LIM TIZIMDA TALQIN ETISH." Наука и технология в современном мире 3 (2024): 51-
55.
21.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "KATTA MA’LUMOT BAZALARINI PARALLEL ISHLOV
BERISH USULLARINI VA MODELLARINI O’RGANISH." Journal of new century innovations 43
(2023): 93-95.
22.
Nuriddinova, Nozima, and Dinora Norboboyeva. "CHET ELDA ALOHIDA YORDAMGA
MUHTOJ BOLALARNING INKLYUZIV TA'LIMI." Молодые ученые 3.8 (2025): 160-165.
23.
Nuriddinova, Nozima, and Dinora Norboboyeva. "O ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA
INKLYUZIV TA'LIMNING ME'YORIY-HUQUQIY BAZASI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI."
Наука и инновация 3.8 (2025): 146-151.
24.
Salimova, Marjona, and Nozima Nuriddinova. "AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
TABIIY ILMIY FANLARNI OʻQITISHDA DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNI HAL QILISHNING
INNOVATSION USULLARI." Наука и инновация 2.38 (2024): 161-164.
25.
Nuriddinova, Sevinch, and Nozima Nuriddinova. "Increasing the effectiveness of
learning biology lessons by means of interactive games and interactive methods."
Multidisciplinary Journal of Science and Technology 4.7 (2024): 288-290.
