Основные направления и проблемы в историографии династии Афригидов

inLibrary
Google Scholar
Журнал:
Выпуск:
CC BY f
25-27
0

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.
Поделиться
Ражапов, М. (2024). Основные направления и проблемы в историографии династии Афригидов. in Library, 2(2), 25–27. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/archive/article/view/34808
Мардонбек Ражапов, Институт истории Академии наук
докторант Института истории Академии наук Республики Узбекистан
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

В статье анализируются основные направления и проблемы в историографии династии Афригидов (305-995 гг.), исследуются такие вопросы, как происхождение и этническая принадлежность династии, политический статус, внутренняя политика, экономическое и социально-культурное развитие. Также анализируются исследования отечественных и зарубежных историков, выявляются существующие пробелы и проблемы в изучении истории Афригидов.

Похожие статьи


background image

Июнь | 2024. 1-қисм

25

Тошкент

ТАРИХ САҲИФАЛАРИДАГИ ИЗЛАНИШАЛАР ЙЎЛИДАГИ

ТАДҚИҚОТЛАР

AFRIGʻIYLAR SULOLASI TARIXSHUNOSLIGINING ASOSIY YOʻNALISHLARI VA

MUAMMOLARI

Rajapov Mardonbek Qosimboy oʻgʻli,

OʻzR FA Tarix instituti tayanch doktoranti

Telefon: +998914299977

mardonbekoff@gmail.com

Annotatsiya:

Maqolada Afrig‘iylar sulolasi (305-995 yillar) tarixshunosligining asosiy yo‘nalishlari

va muammolari tahlil qiliniib, sulolaning kelib chiqishi va etnik mansubligi, siyosiy maqomi, ichki

siyosati, iqtisodiy va ijtimoiy-madaniy taraqqiyoti kabi masalalar o‘rganiladi. Shuningdek, milliy va

xorijiy tarixshunoslarning tadqiqotlari tahlil qilinib, Afrig‘iylar tarixini yoritishda mavjud bo‘shliqlar

va muammolar tahlil qilinadi.

Kalit so‘zlar

: Afrig‘iylar, oli-Iroq, Sosoniylar, Eftaliylar, Turk xoqonligi, siyosiy maqom, vassal-

tributor

Afrig‘iylar sulolasi 305-995-yillarda hozirgi kunda Markaziy Osiyoning (O‘zbekiston,

Turkmanistan va Qozog‘istonning bir qismi) hududida joylashgan Xorazm mintaqasini boshqargan

sulola hisoblanadi. Davr nuqta-nazardan mazkur sulolaning hukmronlik yillari juda murakkb

hisoblanib, xalqaro siyosiy maydonda Sosoniylar, Eftaliylar, Turk xoqonligi, Arab xalifaligi, Tohiriylar

va Somoniylar kabi davlatlaring paydo bo‘lishi va kuchayishi fonida davom etdi. Afrig‘iylarning

Sosoniylar va Eftaliylarga vassalik masalasi bugungacha o’z yechimini topmagan[14,b.60].

Biroq, sulolaning Turk xoqonligi, Arab xalifaligi, Tohiriylar va Somoniylar davlatiga iqtisodiy va

siyosiy jihatdan vassal-tributor bo‘lganligi yozma va arxeologik tadqiqotlar natijasida o‘z isbotini

topgan[2,b.73-74;6,b.228-230; 13,b.19].

Afrig‘iylar sulolasi tarixshunosligining tadqiqot yo‘nalishlariga sulolaning kelib chiqishi va etnik

mansublik masalasi, Afrig‘iylarning Eftaliylar va Turk xoqonligi, Arab xalifaligi va Somoniylar davrida

siyosiy maqomi masalasi, davlatning ichki siyosati va boshqaruv usullari va vositalari, iqtisodiy va

ijtimoiy va madaniy tarqqiyot bosqichlari va sulolaning qulashi kabi bir qancha yo‘nalishlarni o‘z

ichiga oladi.

Milliy va xorijiy tarixshunoslikda Afrig‘iylar sulolasining kelib chiqishi, Eftallar va Turk xoqonligi

davrida Xorazmning siyosiy maqomi masalasi, shuningdek, Arab xalifaligi davrida Xorzmning o‘rni

muammosi, Somoniylar ko‘magida tashkil etilgan oli-Iroq(Iroq oilasi) masalalarining ayrim jihatlari

tadqiqotchilar tomonidan tahlil qilingan[1,2,6,11,12,14].

Bugungi kunda Afrig‘iylar sulolasining kelib chiqishi borasida turli xil yondashuvlar mavjud bo‘lib,

vatan tarixshunosligida sulola haqiqatdan ham mavjud bo‘lganligi va Xorazmni 305-995-yillarda

qariyb 700 yil boshqarganligini ta’kidlangan bo‘lishiga qaramay, xorij tadqiqotlarida sulolaning

mavjudligiga shubha bilan qarash[8,b.123-124], uni afsonalarga bog‘lash yoki oli-Iroq (Iroq

oilasi) o‘z hokimiyatini va qonuniyligini mustahkamlash maqsadida to‘qib chiqarilgan degan

qarashlarni ilgari surishmoqda [1,b.743-745; 2,b.72-73; 4.b.61-63]. Tadqiqotchilarning mazkur

sulola oid yondashuvlarini 3 guruhga bo‘lish mumkin. 1) Afrig‘iylarni eroniy sulola sifatida ko‘rish

2) Afrig‘iylarni turkiy sulola sifatida ko‘rish; 3) Afrig‘iylar sulolasini afsona sifatida ko‘rish.

G‘arb va Eron tarixshunosligida Afrig‘iylar sulolasini yozuvi, tili va dini nuqtai-nazardan eroniy

sulola sifatida ko’rish keng yoyilgan va xoriji tarixshunosligida bu yondashuv umumiy qabul

qilingan[1,b.743;3,b.2251;4,b.66-69]. Milliy tarixshunoslikda, asosan G‘.Boboyorov tadqiqotlarida

Beruniy asarida keltirilgan 22 hukmdorning ayrim nomlarini tilshunoslik nuqtazi-nazarda tahlil qilish

asosida, ularning kelib chiqishi turkiyligini ilmiy tahmin qilgan[12,b.55]. Turkiyalik tadqiqotchilar

ushbu ro‘yxatdagi hukmdorlarning barchasi bitta sulolaga mansub bo‘lishmaganligini, Somoniylar

ko‘magida tashkil etilgan oli-Iroq o‘z legitimligini mustahkamlash maqsadida o‘rta asrlarda urf

bo‘lganidek, o’zining kelib chiqishini qadimiyroq sulolaga ya’ni, Afrig‘iylarga bog‘lashgan degan


background image

Июнь | 2024. 1-қисм

26

Тошкент

qarashlarni ilgari surishmoqda[8,b.23-26]. Adabiyotlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, Afrig‘iylarning

etnik kelib chiqishiga doir yondashuv va qarashlar xilma-xil bo‘lib, bu borada yagona ilmiy talqin

mavjud emas.

G‘arbiy Turk xoqonligiga tobe hisoblangan Afrig‘iylarning siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy hayotida

doir maxsus tadqiqotlar amalga oshirilmagan. Mazkur masala ayrim tadqiqotchilar tomonidan

Markaziy Osiyoning ilk o‘rta asrlar tarixini yozish jarayonida qisqacha to‘xatlib o‘tilgan. G‘arbiy

Turk xoqonligi davrida Afrig‘iylarning siyosiy maqomi masalasi G‘Boboyorov, A.Otaxo‘jayev,

R.Ne’matov va M. Rajapov tadqiqotlarida atroflicha tahlil qilingan [10,11,13,14].

Arxeologik tadqiqotlar va boshqa manbalar, shuningdek, ko‘rib o‘tilgan adabiyotlarda keltirilgan

xulosalarga tayanib aytish mumkinki, V-VI asrlarda Turon hududida hukmronlik o‘rantgan Eftaliylar

va Turk xoqonligi mahalliy xalq qarshiligiga uchramagan. Shuningdek, Afrig‘iylar davrida tangalar

doimiy suratda zarb etilishi Kushonlardan Turk xoqonligigacha bo’lgan vaqtlarda ham markaziy

hokimiyatning mahalliy voha hukmdorlarni boshqarishida jidiy o‘zgarishlar ro‘y bermaganidan,

ya’ni tobelik faqat ma’lum miqdorda soliq to‘lash bilan cheklanligi bilan izohlash mumkin.

Ummaviylar davrida Xorazmga bir qancha noiblar, amirlar tayinlangan bo‘lsa, Abbosiylar

Xorazmning mahalliy boshqaruviga aralashishmagan. Chunki, 750-821-yillar oralig’ida Xorazmga

biror noib yoki amirlar tayinlangani haqida manbalarda ma’lumot mavjud emas. Bundan kelib

chiqadiki, Ummaviylar davrida Afrig‘iylarning ichki va tashqi siyosati cheklangan bo‘lsa, Abbosiylar

davriga kelib sulolaning siyosiy maqomida o‘zgarish kuzatiladi. Buni Shoushfarning 751,753 va

755-yillarda Xitoyga yuborgan savdo va elchilik karvonini misol sifatida keltirish mumkin.

Zamonaviy tarixshunoslikda Tohiriylar va Somoniylar davrda Xorazmning ijimoiy-iqtisodiy

hayoti, uning siyosiy manzarasi haqida bir-ikkita tadqiqotni hisobga olmaganda hech qanday

ma’lumot yo‘q. Tadqiqotchilardan J.Heraviy, A.O‘zbayraktar, M.Fedorov, Sh.Ismoilov ishlarida

Xorazmning siyosiy maqomi xususida qisman to‘xatalib o‘tishgan[2,4,5,7].

Xulosa qilib aytganda Afrig‘iylar sulolasi tarixi maxsus tadqiq qilishda mavjud manbalarni

tanqidiy tahlil qilish, amalga oshirilgan arxeologik tadqiqotlarni yo‘nalishlar kesimida tahlil qilish

(tangashunoslik, keramika buyumlari va hakozo), milliy va xorijiy tarixshunoslarning tadqiqotlarini

o‘zaro muvofiqlashitish kabi usullardan foydalanish zarur. Shuningdek, Xorazmning arablar

tomonidan bosib olinishi va uning keyingi tarixiy jarayonlardagi o‘rni haqidagi ma’lumotlarni

chuqurroq tushunish uchun, manbalararo solishtirma, onomastik tahlil kabi zamonaviy tadqiqot

metodlarini qo‘llash muhimdir. Bularning barchasi, Afrig‘iylar sulolasining tarixini, ularning madaniy

va siyosiy hayotdagi rolini, shuningdek ularning mintaqadagi boshqa xalqlar va madaniyatlar bilan

o‘zaro ta’sirini yoritishda muhim ahamiyatga ega. Bu kabi keng qamrovli yondashuvlar, Xorazmning

o‘rta asrlar davridagi tarixini aniqroq va to‘liqroq tavsiflash imkonini beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. Bosworth C.E. Āl-e Afrīḡ // Encyclopædia Iranica. –1984. №1(7). –743-745 pages; http://www.

iranicaonline.org/articles/al-e-afrig

2. Fedorov M. The Khwarazmshahs of the Banu Iraq (4/10 Century) // Journal of the British

Institute of Persian Studies. –2000. – №38. –71-75 pages.

3. Hasanzada I. Critical Analysis of the Narratives of the Conquest of Khwarezm // Islamic History

Studies. Tehran. –2011. – 2251-2274 pages.

4. Heravi C, Özbayraktar A. Âl-i ‘İrâk (Hârezm’de Sâmânîlere tâbi yüz yillik bir iktidar hakkinda

yeni bir araştirma) //ASOBİD. – 2018. – №2(4). – 61-73 S

5. Ismailov Sh. Is the Khorezmshah Mamunids from Turkish Tribe or Arab?// EPRA International

Journal of Socio-Economic and Environmental Outlook. –2023. –№10.7-8 pages.

6. Nerazik E.E. HIstory and culture of Khwarizm.History of Civilizations of Central Asia The

crossroads of civilizations A.D. 250 to 750 /Editor B. A. Litvinsky. Multiple History Series UNESCO

Publishing. –1996. –228-236 pages.

7. Özbayraktar.A Hârezm’in Müslümanlar tarafindan fethi(32-93 /652-712) // DTCF Dergisi.

–2023. – №63(2). –1064-1072 S.

8. Rajapov M. Afrig’iylar sulolasining turk tilli tadqiqotlarda aks etishi // Ижтимоий-гуманитар

фанларнинг долзарб муаммолари. – 2024.– № S/1(4). –23-26-betlar

9. Rajapov M. Beruniyning “Osor ul-boqiya” asari Afrig’iylar davri tarixini o’rganishda muhim

manba // Tamaddun Nuri. –2024. –№1(52). –122-125-betlar

10. Rajapov M. Eftaliylar va Turk xoqonligi davrida Afrig’iylarning siyosiy maqomi masalasi //


background image

Июнь | 2024. 1-қисм

27

Тошкент

Involta Innovation Scientific Journal.2024. – №3(2). –92-96-betlar

11. Бобоёров Ғ. Ғарбий Турк хоқонлигининг давлат тузуми. Тошкент. – 2018. –Б.245.

12. Бобоёров Ғ. Турк хоқонлиги даврида Хоразм // Хоразм тарихи замонавий тадқиқотларда.

Кўпмуаллифлик илмий монография. Масъул муҳаррир Д. Алимова. – Тошкент-Урганч. –2019.

– Б. 55

13. Неъматов Р.Хоразм Африғийлар сулоласи – Турк хоқонлиги сиёсий алоқалари.

Фундаментал тадқиқотлар журнали. –2023. –№7. – Б.19

14. Отахўжаев A. Илк ўрта асрлар Марказий Осиё цивилизациясида Турк-Суғд

муносабатлари.Тошкент. – 2010. –Б.67

15. Сагдуллаев A.Ўзбекистон тарихи: Давлат ва Жамият тараққиёти. I қисм. Тошкент:

“Академия”, 2000 . – Б.60.

Библиографические ссылки

Bosworth C.E. Āl-e Afrīḡ // Encyclopædia Iranica. –1984. №1(7). –743-745 pages; http://www.iranicaonline.org/articles/al-e-afrig

Fedorov M. The Khwarazmshahs of the Banu Iraq (4/10 Century) // Journal of the British Institute of Persian Studies. –2000. – №38. –71-75 pages.

Hasanzada I. Critical Analysis of the Narratives of the Conquest of Khwarezm // Islamic History Studies. Tehran. –2011. – 2251-2274 pages.

Heravi C, Özbayraktar A. Âl-i ‘İrâk (Hârezm’de Sâmânîlere tâbi yüz yillik bir iktidar hakkinda yeni bir araştirma) //ASOBİD. – 2018. – №2(4). – 61-73 S

Ismailov Sh. Is the Khorezmshah Mamunids from Turkish Tribe or Arab?// EPRA International Journal of Socio-Economic and Environmental Outlook. –2023. –№10.7-8 pages.

Nerazik E.E. HIstory and culture of Khwarizm.History of Civilizations of Central Asia The crossroads of civilizations A.D. 250 to 750 /Editor B. A. Litvinsky. Multiple History Series UNESCO Publishing. –1996. –228-236 pages.

Özbayraktar.A Hârezm’in Müslümanlar tarafindan fethi(32-93 /652-712) // DTCF Dergisi. –2023. – №63(2). –1064-1072 S.

Rajapov M. Afrig’iylar sulolasining turk tilli tadqiqotlarda aks etishi // Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари. – 2024.– № S/1(4). –23-26-betlar

Rajapov M. Beruniyning “Osor ul-boqiya” asari Afrig’iylar davri tarixini o’rganishda muhim manba // TamaddunNuri. –2024. –№1(52). –122-125-betlar

Rajapov M. Eftaliylar va Turk xoqonligi davrida Afrig’iylarning siyosiy maqomi masalasi //Involta Innovation Scientific Journal.2024. – №3(2). –92-96-betlar

Бобоёров Ғ. Ғарбий Турк хоқонлигининг давлат тузуми. Тошкент. – 2018. –Б.245.

Бобоёров Ғ. Турк хоқонлиги даврида Хоразм // Хоразм тарихи замонавий тадқиқотларда. Кўпмуаллифлик илмий монография. Масъул муҳаррир Д. Алимова. – Тошкент-Урганч. –2019. – Б. 55

Неъматов Р.Хоразм Африғийлар сулоласи – Турк хоқонлиги сиёсий алоқалари. Фундаментал тадқиқотлар журнали. –2023. –№7. – Б.19

Отахўжаев A. Илк ўрта асрлар Марказий Осиё цивилизациясида Турк-Суғд муносабатлари.Тошкент. – 2010. –Б.67

Сагдуллаев A.Ўзбекистон тарихи: Давлат ва Жамият тараққиёти. I қисм. Тошкент: “Академия”, 2000 . – Б.60.

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов