Влияние политических процессов на археологические исследования, отражающие эпоху Афригидов (на примере исследований 30-60 годов XX века)."

inLibrary
Google Scholar
Журнал:
Выпуск:
CC BY f
25-30
1

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.
Поделиться
Ражапов, М. (2024). Влияние политических процессов на археологические исследования, отражающие эпоху Афригидов (на примере исследований 30-60 годов XX века).". in Library, 1(1), 25–30. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/archive/article/view/30781
Мардонбек Ражапов, Институт истории Академии наук
докторант Института истории Академии наук Республики Узбекистан
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

В данной статье анализируется организация археологических исследований в Хорезме и влияние на них таких политических процессов и факторов, как идеологии, государственные политики и изменения в международных отношениях, в частности, как эти изменения влияют на методологию археологических находок, их исследование и интерпретацию


background image

THEORY AND ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH

International scientific-online conference

Part 23: MARCH 9

th

2024

~ 25 ~

www.interonconf.org

UO

ʻ

K: 93(94).930.2

AFRIG

ʻ

IYLAR DAVRI AKS ETGAN ARXEOLOGIK TADQIQOTLARGA

SIYOSIY JARAYONLAR TA‘SIRI (XX ASRNING 30-60-YILLARIDAGI

TADQIQOTLAR MISOLIDA)

Mardonbek Rajapov Qosimboy o‘g‘li,

O‗zR FA Tarix instituti tayanch doktoranti

Annotatsiya:

Ushbu maqolada Xorazmda arxeologik tadqiqotlarning

tashkil etilishi va uning faoliyatiga qanday siyosiy jarayonlar va omillar ta‘sir
etganini, xususan ideologik davlat siyosati va xalqaro munosabatlar
o

ʻ

zgarishlar arxeologik topilmalarning metodologiyasi, tadqiqi va talqiniga

qanday ta‘sir ko'rsatganini tahlil qiladi.

Kalit so‗zlar:

Afrig

ʻ

iylar, XAEE, dialektik nazariya, materializm,

kosmopolitizm.

Аннотация

.

В

данной

статье

анализируется

организация

археологических исследований в Хорезме и влияние на них таких
политических процессов и факторов, как идеологии, государственные
политики и изменения в международных отношениях, в частности, как эти
изменения влияют на методологию археологических находок, их
исследование и интерпретацию.

Ключевые слова

: Афригиды, Хорезмская Археологическая Экспедиция,

диалектическая теория, материализм, космополитизм

Abstract

: This article analyzes the organization of archaeological research

in Khorezm and how political processes and factors, such as ideologies, state
policies, and changes in international relations, have influenced it, in
particular, how these changes have affected the methodology, research, and
interpretation of archaeological findings.

Key words

: Afrighids, Khorezm Archaeological Expedition, dialectical

theory, materialism, cosmopolitanism


Arxeologik tadqiqotlarlar jarayonlarini kompleks o

ʻ

rganish nafaqat

Xorazm tarixini yoritishga, balki, butun bir Turon hududining qadimgi va ilk
o

ʻ

rta asrlardagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida kechgan ko

ʻ

pgina

jarayonlarga oydinlik kiritish imkonini beradi. Afrig

ʻ

iylar sulolasini arxeologik

jihatdan tadqiq etish o

ʻ

zbek davlatchiligi tarixining bir qator masalalarini

ochib berishga, jumladan, deyarli 700 yil hukmonrlik qilgan sulolaning boshqa
xalq va elatlar bilan tashqi aloqalari, iqtisodiy va ijtimoiy hayoti, turli


background image

THEORY AND ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH

International scientific-online conference

Part 23: MARCH 9

th

2024

~ 26 ~

www.interonconf.org

madaniyatlar bilan bir-birlarini boyitish jarayonining o

ʻ

zbek davlatchiligi

tarixida muhim va munosib o

ʻ

rin tutganligidan dalolat beradi.

Arxeologik tadqiqotlar Xorazmda ilk o

ʻ

rta asrlarda hukmronlik qilgan

Afrig

ʻ

iylarlar sulolasining arablar bosqinidan oldingi tarixini tiklashga va

yozma manbalarda o

ʻ

z tasdig

ʻ

ini topmagan muammolarni aniqlashtirishda

muhim omil bo

ʻ

lib xizmat qiladi. Bu o

ʻ

rinda shuni ta

ʻ

kidlash kerakki, sulola

tarixining arablar bosqinidan oldingi davri Beruniy ma‘lumotlari va arxeologik
tadqiqotlarga tayanadi.

O

ʻ

tgan davr mobaynida Xorazm arxeologik ekspeditsiyasiga

bag

ʻ

ishlangan ishlar ko

ʻ

paydi. Tadqiqotchilar Xorazm hududida tashkil etilgan

ekspeditisiyalar faoliyatini turli bosqichlarga ajratib o

ʻ

rganishga, topilmalarga

qarab tarixiy davrga oid yangi fikr va xulosalar berilayotganini inkor etib
bo

ʻ

lmaydi. Biroq, ekspeditsiya nima uchun va qanday maqsadda tashkil

etilishi, arxeologik izlanishlarga davlat siyosatining ta‘sir darajasi
tadqiqotlarda o

ʻ

z aksini topmagan masalalardan biri hisoblanadi. To

ʻ

g

ʻ

ri,

siyosiy jarayonlarga ayrim tadqiqotchilar to

ʻ

xtalib o

ʻ

tgan. Biroq, shuni

ta‘kidlash kerakki, hech bir tadqiqotchi izlanishlarida bu mavzuni maxsus
tadqiq etishni o

ʻ

z oldiga maqsad qilib qo

ʻ

ymagan.

Ma‘lumki, XX asrning 20-30-yillarida sovet tarixshunosligi marksistik-

lelinistik mafkura ta‘sirida jiddiy o

ʻ

zgarishlarni boshdan kechirdi[1]. Shu

o

ʻ

rinda shuni ta‘kidlash kerakki, tarixchilar tarixni yozishda sinfiy kurash,

materializm va proletariat rolini mustahkamlashga e‘tibor qaratishi belgilab
qo

ʻ

yildi. Bu mafkuraviy burilishning mustahkamlanishida 1928-yilda bo

ʻ

lib

o

ʻ

tgan Marksist tarixchilarning Birinchi Butunittifoq konferensiyasi[2] va

S.P.Tolstovning 1932-yilda chop etilgan ―Sovet tipidagi mahalliy tadqiqotlar‖[3]
risolasi muhim ahamiyatga ega bo

ʻ

ldi. Ular tarixiy tadqiqotlardagi, xususan,

Markaziy Osiyodagi tadqiqotlarda burjua ta‘siri tugatilmaganlini keskin tanqid
qilib, tarixni marksistik nuqtai nazardan qayta talqin qilish zarurligini
ta‘kidladilar. Bu davrda Markaziy Osiyoda, xususan Xorazmda olib borilgan
arxeologik tadqiqotlar ana shu mafkuraviy siljishlarni aks ettiradi.

Arxeologiya

esa bu o

ʻ

rinda muhim yo

ʻ

nalishlardan biri bo

ʻ

lib xizmat qilishi zarurligi

belgilab qo

ʻ

yildi.

Sovet hukumati tadqiqotchilarga arxeologik qazilmalarda

topilgan moddiy ashyolarga qarab xulosa chiqarishda ―o

ʻ

tmishdagi buyuklik‖

ko

ʻ

chmanchi qabilalarning kirib kelishi va ular tomonidan sivilizatsiyalar

yaratganligi bilan izohlashlari kerak ekanligi kun tartibiga qo

ʻ

yildi. Arxeologik

izlanishlar markazdan kelgan mutaxassislar va ma‘lum haq evaziga qazishma
ishlarini qiluvchi mahalliy aholi vakillaridan iborat bo

ʻ

ldi. Qachon va qaysi

hududda arxeologik tadqiqot olib borish esa, yollangan mahalliy
yo

ʻ

lboshlovchilar (gidlar) yordamida amalga oshirildi.


background image

THEORY AND ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH

International scientific-online conference

Part 23: MARCH 9

th

2024

~ 27 ~

www.interonconf.org

Xorazm vohasi tarixining arxeologik tadqiq etilishining keyingi

bosqichi -1937-yilda Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasining(XAEE)
S.P.Tolstov boshchiligida tashkil etilishi va uning faoliyati bilan bog

ʻ

liq.

Umuman olganda, bu davrda O

ʻ

rta Osiyo hududida bir qancha ekspeditsiya

faoliyat olib borgan. Masalan, M.E.Masson boshchiligida Termiz kompleks
arxeologik ekpseditisyasi (TKAE), Janubiy Turkmaniston arxeologik
ekspeditsiyasi (JTAKE), A.N.Bernshtam boshchiligidagi Qirg

ʻ

iziston va

janubiy-sharqiy

Qozog

ʻ

iston

ekspeditsiyasi,

A.Shishkinning

Buxoro

vohasisining g

ʻ

arbiy hududlari bo

ʻ

yicha ekspeditsiyalarini[4] keltirish mumkin.

Bunday eskpeditsiyalarning tashkil etilishi va faoliyati sovet hukumatining
quyidagi maqsad va rejalarida o

ʻ

z aksini topgan.

-

Arxeologik izlanishlar davomida topilgan qimmatbaho moddiy

ashyolarni markazga – Moskvaga tashib ketish, muzeylar tashkil etish va
ilgaridan mavjud bo

ʻ

lgan muzeylarni yangi ashyolar bilan boyitish;

-

Sanoatlashtirish ya‘ni, sanoat uchun zarur mahsulotlarini yetishtirish,

qimmatli rudalarni izlab topish va qazib olish bo

ʻ

lgan. Bunday ―ulug

ʻ

vor

maqsad‖larni amalga oshirish uchun albatta kanallar, sug

ʻ

orish tarmoqlari,

gidroelektrostantsiyalar va yo

ʻ

llar qurish, mavjud daryolarning vaziyati va

foydalanish istiqbollarini o

ʻ

rganish zarur edi. Ushbu ulug

ʻ

vor loyihalarning

barchasi hududlarda dala ishlarini olib boruvchi yangi arxeologik
ekspeditsiyalar tashkil etilishiga va mavjudlarning kengayishiga olib kelgan.

-

XX asrning eng katta loyihalaridan biri bo

ʻ

lgan Sibir daryolari oqimini

Markaziy Osiyoga qisman burish. Ushbu reja 1986-yilda tugatilgan[5];

-

―Insonparvarlik‖ yordami. Sovet davlati yangicha ruhda tarbiyalangan

yosh tarixchilar, arxeologlar, etnograflar va tilshunoslar yordamida SSSR
xalqlari tarixini yaratish, bu bilan har bir millat va elatga ―g

ʻ

amxorlik‖

maqsadlari ham mavjud bo

ʻ

lgan. Xususan, S.P.Tolstov 1938-yilda tarixchilar

zimmasiga yuklangan vazifani sharhlar ekan, ―O

ʻ

rta Osiyo respublikalari tarixi

eng oldingi o‘rinlardan birini egallashi kerak‖ deb yozgan edi[6].

XX asrning 30-60-yillarida sovet tarixi va antropologiyasida - tabiiy va

tarixiy sharoitlardan qat‘iy nazar barcha jamiyatlar bir xilda rivojlanishini
da‘vo qiladigan yangi konsepsiya yaratildi va arxeologiya fanida ham ushbu
konsepsiyani qo

ʻ

llash va marksistik yondashuvlar asosida faoliyat yuritishi

belgilab qo

ʻ

yildi. I.V.Stalinning 1938-yilda nashr etilgan ―Dialektik va tarixiy

materializm to‗g

ʻ

risida‖gi kitobi Sovet davlatida marksistik nazariyaning

so‗nggi so‗zi sifatida qabul qilindi. Unda ishlab chiqarish munosabatlarining
asosiy – ibtidoiy jamoa, quldorlik, feodal, sotsialistik, kapitalistik besh tipi
asoslab berildi[7]. Yuqorida ko

ʻ

rsatilgan davrda O‗rta Osiyo va Sharqiy Osiyoni

o‗rganish bo‗yicha Rus qo‗mitasi, O‗rta Osiyo Geografiya jamiyati, O‗rta Osiyo


background image

THEORY AND ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH

International scientific-online conference

Part 23: MARCH 9

th

2024

~ 28 ~

www.interonconf.org

muzeylar ishi, qadimiy yodgorliklar, San‘at va Tabiatni muhofaza qilish
qo‗mitasi, sharqshunoslik jamiyatlari, havaskorlik, o‗lkashunoslik jamiyatlari
va shu kabilar faoliyat yuritayotgan barcha qo

ʻ

mitalarda ―tozalash ishlari‖

boshlandi. Nataliya Sedova-Trotskayaning homiyligida respublikalarda paydo
bo

ʻ

lgan mahalliy muzeylar, antikvarlar va o

ʻ

llkashunoslarning eski tarmog

ʻ

i

yo

ʻ

q qilindi, a‘zolari ishdan bo

ʻ

shatilgan marksizmga sodiqlikka qasamyod

qilgan yosh olimlar bilan to

ʻ

ldirildi. Ko

ʻ

rsatilgan davrda ilm-fan sovet

mafkurasiga to

ʻ

liq bo

ʻ

ysundirildi. Mazkur davr bir tomondan, mafkuraviy

cheklovlar va qatag

ʻ

onlar bilan xarakterlansa, ikkinchi tomondan sharq

adabiyotlaridan ―sinfiy kurash‖ni ifodalovchi ―sinfiy‖ adabiyot sifatidagina
foydalanish shartligi kun tartibiga qo‗yildi. 1929-1930-yillarda ―Olimlar ishi‖,
―Slavyan Olimlari ishi‖ va 1933-1934 -yillarda Leningradda ―Rossiya Muzeyi
Ishi‖ kabi qatag

ʻ

onlar I.Arjantsevaning fikricha, Tolstov Markaziy Osiyo

mavzulariga o

ʻ

z e‘tiborini qaratishi va keyinchalik ―sahroga chekinishini‖ omon

qolish vositasi sifatida ko

ʻ

rganligini qayd etgan[8]. S.P.Tolstov esa Xorazm

vohasida arxeologik ekspeditsiya qanday boshlanganligiga quyidagicha izoh
bergan:

―…..muallif o

ʻ

z maydon ishlarini Xorazmni o'rganishga bag

ʻ

ishladi.

……. Markaziy Osiyoning noyob hududi, mamlakatimizning eng qadimgi
madaniy hududlaridan biri bo

ʻ

lgan ―Markaziy Osiyo Misri‖ning tarixi,

etnografiyasi va arxeologiyasiga e‘tibor qaratgan. Ushbu ishlar [urushdan
oldin] natijalari Xorazmning Markaziy Osiyo va shimoliy Yevrosiyo o

ʻ

rtasidagi

tarixiy-madaniy aloqalar tarmog

ʻ

ida muhim rol o‗ynashini va hududni chuqur

arxeologik tekshirish zarurligini ko‗rsatdi…‖[9]

Urushdan keyingi yillarda Xorazm ekspeditsiyasi Sovet davlatidagi

eng yirik va eng yaxshi jihozlangan ekspeditsiyalardan biriga aylandi.
Ekspeditisiya Moddiy madaniyat institutining Moskva filiali, Davlat Ermitaji
muzeyi, O‗zbekiston moddiy madaniyat yodgorliklarini boshqarish va o‗rganish
qo‗mitasi (O‗zkomstaris), Qoraqalpoq Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi
Markaziy folklor muzeyi tomonidan to

ʻ

liq moliyalashtirilgan[10].

1950-yilda I.V. Stalin ―Marksizm va til masalalari‖ haqidagi maqolasida

N.Marrning tilni rivojlantirish bosqichli nazariyasini rad etadi. Bu
nazarariyaga ko

ʻ

ra tillar ibtidoiylikdan murakkabgacha ma‘lum bosqichlardan

o

ʻ

tadi, deb ta‘kidlagan. Bu nazariya marksistik-leninistik ta‘limotga zid edi.

Stalinning tilga bo'lgan munosabati, ayniqsa, ko'p millatli Sovet Ittifoqi
sharoitida, ko'p tillarga ega bo'lgan davlat sharoitida muhim siyosiy ta'sir
ko'rsatdi. Stalin tillarning yuqori va quyi bosqichlardan o‗tishi haqidagi g

ʻ

oyani

rad etib, Sovet Ittifoqidagi barcha tillar bir xil rivojlangan va barcha turdagi
ijtimoiy ehtiyojlarga, jumladan, ilmiy va madaniy taraqqiyotga ham mos keladi,
degan fikrni bilvosita qo‗llab-quvvatladi[11]. Endilikda olimlar ushbu


background image

THEORY AND ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH

International scientific-online conference

Part 23: MARCH 9

th

2024

~ 29 ~

www.interonconf.org

nazariyadan kelib chiqqan holda tadqiqot olib borish kerakligi kun tartibiga
qo

ʻ

yildi.

1950 yillar o‗rtalari-1960 yillar o‗rtalarida N.S. Xrushchyov davrida Sovet

davlati ichki siyosatida I.V.Stalin shaxsiga sig

ʻ

inishni va qatag

ʻ

on qilishni

qoralash, siyosiy mahbuslarni ozod qilish, totalitarizmning yumshoqroq
diktatura tomoniga o‗zgarishi, senzuraning zaiflashishi, so‗z erkinligi
darajasining oshishi kuzatildi. Natijada, arxeologik tadqiqotlar oldingi davrdan
erkinlashtirildi. Xorazm ekpeditisyasining keyingi tadqiqotlarida 1956-yilda
Xorazmning arxeologiya xaritasining tuzilishi, 1958-yilda O

ʼ

zbekiston SSR

Fanlar akademiyasining Qoraqalpog

ʻ

iston filiali tarkibida ―Arxeologiya‖

bo

ʼ

limining tashkil etilishi ekspeditisya faoliyatini kengaytirdi. Biroq, 1960-

yilda SSSR FA instituti ilmiy sovetida ―Ulug

ʻ

Oktyabr sotsialistik

revolyutsiyasining tarixiy oqibatlari‖ muammosiga bag

ʻ

ishlangan sessiyasi

bo‗lib o

ʻ

tish. Shu davrdan boshlab deyarli barcha kitoblarning kirish qismida

―Ulug

ʻ

Oktyabr sotsialistik revolyutsiyasi‖ga qadar O‗rta Osiyo xalqlari ikki

tomonlama zulm ostida: ―chor Rossiyasining mustamlakachilik zulmi hamda
mahalliy feodallar, beklar, xonlar va amirlar istibdodi ostida ezilib kelgan‖ligi
ta‘kidlanib, Oktyabr inqilobi bunga barham berganligi uqtirildi.Buni
S.P.Tolstov, Y.G

ʻ

ulomov va boshqalarning kitoblarida buni kuzatish

mumkin.[12]

Xulosa qilib aytganda, 1930-yillardan 1960-yillargacha Xorazmda olib

borilgan arxeologik tadqiqotlar, siyosiy ideologiyalar va davlat siyosatining
arxeologiya sohasiga chuqur ta‘sirini yorqin namoyish etadi. Biz tadiq
etayotgan Afrig

ʻ

iylar sulolasi va mintaqaning keng tarixiy voqealari faqat

akademik izlanishlar emas, balki Sovet davridagi hukmron marksizm-leninizm
ideologiyasi bilan chuqur bog

ʻ

liq edi. Bu davrda metodologiya va topilmalarning

talqini kabi arxeologik amaliyotlarda katta o

ʻ

zgarishlar kuzatildi, bu

o

ʻ

zgarishlar marksistik qarashini tasdiqlash va jamiyatning sotsialistik

jamiyatga tarixiy rivojlanishini ko

ʻ

rsatish maqsadida ideologik ko

ʻ

rsatmalarga

asoslanib amalga oshirildi.

Xorazm Arxeologik Ekspeditsiyasining tashkil etilishi va keyingi

tadqiqotlari mintaqaning boy va murakkab tarixini ochib berishda muhim rol
o

ʻ

ynadi. Biroq, bu ilmiy izlanishlar ham xalqaro munosabatlar, kosmopolitizm

va markaziy hukumatning dasturi, arxeologik kashfiyotlardan milliy g

ʻ

urur va

marksizm-leninizm prinsiplarini mustahkamlash maqsadida foydalanishga
intilgan ta‘sirlarga duch keldi.Biroq, shuni alohida ta‘kidlash lozimki, garchi
ideologik doirasida bo‘lsa ham amalga oshirilgan tadqiqotlar mintaqaning turli
madaniyatlar o

ʻ

rtasidagi dinamik almashinuvida Afrig‘iylar sulolasining

ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy rivojlanishidagi muhim rolini yoritdi.


background image

THEORY AND ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH

International scientific-online conference

Part 23: MARCH 9

th

2024

~ 30 ~

www.interonconf.org

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO

ʻ

YXATI:


1.

Лунин Б.В. 20-30 йилларда шар

қ

шуносликка доир тад

қ

и

қ

отларнинг

ҳ

олати ва ривожланиши // ХХ аср дастлабки ўттиз йиллигида Ўзбекистонда

тарих фани (тарихшунослик очерклари). II

қ

исм. –Т., 1994. – Б.303

2.

С. П.Толстов. Труды Первой Всесоюзной конференции историков-

марксистов. М. 28 XII-1928 - 4/I-1929. С 331-332

3.

С. П.Толстов. Введение в советское краеведение. Москва ;,

Ленинград.1932. // Gvozdetskiy, N. (1963). Sokyrska, V. (2020). The 1920s
Economic Zoning of UkrSSR as a Means of Unification the ―People‘s Economic‖
Space. Ukrai

ns

ʹ

kij ìstoričnij žurnal. // Kravchenko, Y. (2020). Soviet statistics as

a historical source. , 2, 262.

4.

А.Дониѐров.Хоразм археология-этнография экспедицияси Ўзбекистон

этнография фанида.Ў

қ

ув

қ

ўllanma.2007.8-бет66

5.

I.Arzhantseva , H.Härke. ―The General and his Army‖: Metropolitans

and

Locals

on

the

Khorezmian

Expedition.

―Masters‖

and

―Natives‖.Berlin/Boston.2019.167,138 p.

6.

Толстов С.П. Основные вопросы древней истории Средней Азии //

ВДИ. 1938. № 1(2). С. 176.

7.

Толстов С.П. Древний Хорезм. – М.: МГУ, 1948. C.8

8.

Сталин И.В. О диалектическом и историческом материализме

https://www.marxists.org/russkij/stalin/t14/t14_55.html

9.

I.Arzhantseva. The Khorezmian Expedition: Imperial Archaeology and

Faustian Bargains in Soviet Central Asia. Public archaeology, Vol. 14 No.
1,.2015, 20 p.

10.

М.А.Итина. К 90-летию С.П. Толстова и 60-летию Хорезмской

археолого-этнографической экспедиции // Российская археология. 1997. № 4.
С. 189–199

11.

Chester, S. 1957. Archaeology in Soviet Asia, 1950–1951. Kroeber

Anthropological Society Papers, 16: 29–43

12.

Толстов С.П. Работы Хорезмской археолого-этнографической

экспедиции 1949-1953 гг. // ТХАЭЭ, т.2. – М.: Изд-во АН СССР,
1958.,

Ғ

уломов Я.

Ғ

. Хоразмнинг су

ғ

орилиш тарихи. – Т.: ―Фан‖, 1957. Б .16

Библиографические ссылки

Лунин Б.В. 20-30 йилларда шарқшуносликка доир тадқиқотларнинг ҳолати ва ривожланиши // ХХ аср дастлабки ўттиз йиллигида Ўзбекистонда тарих фани (тарихшунослик очерклари). II қисм. –Т., 1994. – Б.303

С. П.Толстов. Труды Первой Всесоюзной конференции историков-марксистов. М. 28 XII-1928 - 4/I-1929. С 331-332

С. П.Толстов. Введение в советское краеведение. Москва ;, Ленинград.1932. // Gvozdetskiy, N. (1963). Sokyrska, V. (2020). The 1920s Economic Zoning of UkrSSR as a Means of Unification the ―People‘s Economic‖

Space. Ukrai nsʹkij ìstoričnij žurnal. // Kravchenko, Y. (2020). Soviet statistics as a historical source. , 2, 262.

А.Дониѐров.Хоразм археология-этнография экспедицияси Ўзбекистон этнография фанида.Ўқув қўllanma.2007.8-бет66

I.Arzhantseva , H.Härke. ―The General and his Army‖: Metropolitans and Locals on the Khorezmian Expedition. ―Masters‖ and ―Natives‖.Berlin/Boston.2019.167,138 p.

Толстов С.П. Основные вопросы древней истории Средней Азии // ВДИ. 1938. № 1(2). С. 176.

Толстов С.П. Древний Хорезм. – М.: МГУ, 1948. C.8

Сталин И.В. О диалектическом и историческом материализме https://www.marxists.org/russkij/stali/t14/t14_55.html

I.Arzhantseva. The Khorezmian Expedition: Imperial Archaeology and Faustian Bargains in Soviet Central Asia. Public archaeology, Vol. 14 No. 1,.2015, 20 p.

М.А.Итина. К 90-летию С.П. Толстова и 60-летию Хорезмской археолого-этнографической экспедиции // Российская археология. 1997. № 4. С. 189–199

Chester, S. 1957. Archaeology in Soviet Asia, 1950–1951. Kroeber Anthropological Society Papers, 16: 29–43

Толстов С.П. Работы Хорезмской археолого-этнографической экспедиции 1949-1953 гг. // ТХАЭЭ, т.2. – М.: Изд-во АН СССР, 1958.,Ғуломов Я.Ғ. Хоразмнинг суғорилиш тарихи. – Т.: ―Фан‖, 1957. Б .16

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов