30-AVGUST, 2024-YIL
134
FURQATNING “SHOIR VA SHE’R MUBOLAG’ASI XUSUSIDA”
Saidova Rayhon Bekmurodovna
Filologiya fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD), dotsent
Zarmed universiteti o’qituvchisi.
E-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.13832814
Annotatsiya. Maqolada XIX asr ikkinchi yarmida yozilgan Furqat “Shoir va she'r
mubolagʻasi xususida” masnaviysida shoirning hayotni, uning haqiqatlarini badiiy kashf etishni
hammadan afzal deb bilganligi, haqqoniylik kerakligi haqqoniylik kerakligini ta'kidlaydi. Bu
fikrning ahamiyati shundaki, unda badiiy tafakkurning asosiy tomonlariga realistik qarashning
kurtaklari mavjudligidadir. Furqat she'riyatning hayot bilan chambarchas bogʻliq ekanini, uning
mazmuni mavjud hayot ekanini toʻgʻri koʻrsata olganligi maqolada yoritib berilgan.
Kalit so’zlar: she’r, shoir, ash’or, masnaviy, Furqat, realizm, ma’rifatparvarlik, badiiy
tafakkur.
FURQAT'S "POET AND POETRY EXAMINATION"
Abstract. In the article, Furqat, written in the second half of the 19th century, states that
the poet considered the artistic discovery of life and its truths to be better than anything else, and
that authenticity is needed. The importance of this idea is that it contains the buds of a realistic
view of the main aspects of artistic thinking. The article explains that Furqat was able to correctly
show that poetry is closely related to life, that its content is the existing life.
Key words: poem, poet, poem, masnavi, Furqat, realism, enlightenment, artistic thinking.
ЭКСПЕРТ ФУРКАТА «ПОЭТ И ПОЭЗИЯ»
Аннотация. В статье Фурката, написанной во второй половине XIX века «О
преувеличениях поэта и поэмы», говорится, что поэт считал художественное открытие
жизни и ее истин лучшим из всех, и эта подлинность необходима. Важность этой идеи
состоит в том, что она содержит в себе зачатки реалистического взгляда на основные
стороны художественного мышления. В статье подчеркивается тот факт, что Фуркат
смог правильно показать, что поэзия тесно связана с жизнью, что ее содержанием
является существующая жизнь.
Ключевые
слова:
поэма,
поэт,
поэма,
маснави,
Фуркат,
реализм,
просветительство, художественное мышление.
30-AVGUST, 2024-YIL
135
XIX asr ikkinchi yarmida Furqat “Shoir va she'r mubolagʻasi xususida” masnaviysida shoir
hayotni, uning haqiqatlarini badiiy kashf etishni hammadan afzal deb biladi va “hayotni tasvirlash”
kerak, deydi. Demak, hayot qanday boʻlsa, oʻz holicha hech boʻyoqsiz tasvirlash, boshqacha
aytilganda, haqqoniylik kerakligini ta'kidlaydi. Bu fikrning ahamiyati shundaki, unda badiiy
tafakkurning asosiy tomonlariga realistik qarashning kurtaklari mavjudligidadir. Furqat
she'riyatning hayot bilan chambarchas bogʻliq ekanini, uning mazmuni mavjud hayot ekanini
toʻgʻri koʻrsata olgan. Furqat “Yoʻq soʻzni bor demak el ichra moʻ'tabar yoʻq”, deb, adabiyotda
yolgʻonni emas, balki haqiqatni tasvirlash kerakligini olgʻa suradi. Furqat she'riyatning kishi his-
tuygʻulari orqali hayotni tasvirlashi haqida fikr yuritadi. Bularning hammasi uchun esa, muallif
fikricha, hayotni bilish, uni oʻrganish zarurdir.
Bunda, birinchidan, adabiyot manbai - hayot ekanligi, ikkinchidan, realizm - badiiy ijod
asosiga aylanib borayotganligi masalalari namoyon boʻladi. Bu masala dunyo adabiyoti singari
oʻzbek adabiyotiga ham kirib kelayotganligidan darak beradi. Shu bilan birga oʻzbek adabiyoti
tarixida buyuk “Boburnoma”dan keyin Furqat asarlarida ayni metod yuzaga chiqib
kelayotganligini koʻrsatadi. XIX asrning ikkinchi yarmida Toshkent va Xivada bosmaxonalarning
paydo boʻlishi kitob nashr ettirish ishini yaxshiladi va qator roʻznoma hamda jurnallarning
chiqishiga imkoniyat tugʻdirdi. Buning natijasida “Turkestanskie vedomosti” (1870), keyinchalik
oʻzbek va rus tillarida “Turkiston viloyati gazetasi” kabilar chiqa boshladi. Bular chorizm
manfaatini himoya qiluvchi nashrlar edi. Shunga qaramasdan oʻzbek, tojik, qozoq xalqlarining
xalqchil va ma'rifatparvar shoirlari ana shu nashriyotlar sahifalarida ham oʻz ilgʻor gʻoyalarini
ifoda etdilar.
Ma'rifatparvar Furqat koʻpgina she'rlari va maqolalarini “Turkiston viloyati gazetasi”da
nashr ettirdi. Furqat “Quqonlik shoir Zokirjon Furqatning ahvoloti oʻzi yozgʻoni” deb ataluvchi
maqolalar turkumida ham yozuvchi eng avval hayotni oʻrganishi kerak degan fikrini yana
takrorlaydi. Oʻz davri yangiligi hisoblangan matbuotdan oʻzlarining ilgʻor gʻoyalarini ifodalash
uchun foydalangan. Bu esa, she'r va shoirlik haqidagi qarashlarni yangicha ifoda etish usuli edi.
Shoirlarga, masalan, Ogahiy, Muqimiy, Haziniy, Muhayyirga bagʻishlangan maqolalarda ularning
hayoti va ijodi toʻgʻrisida ayrim ma'lumotlar berilardi. Bunday maqolalar muallifning
dunyoqarashi saviyasida yozilar edi. Roʻznoma sahifalarida ba'zan ilgʻor shoirlar ham tanqid
qilinar edi. Masalan, ana shunday maqolalardan biri “Muhayyirga javob” deb ataladi.
Muhammadqul Mirzo Muhammadrasul oʻgʻli Muhayyir (1849-1918) Muqimiy, Furqat,
Avazlar bilan bir davrda yashab, ijod etgan shoirdir. “Muhayyirga javob” maqolasining muallifi
30-AVGUST, 2024-YIL
136
shoirni nodonlikda ayblaydi. Uning ijodini kamsitib, “Muhayyir afandi mullo emas, mujallid,
payrav” deb yozadi. Bunday ruh “Al-isloh” jurnali sahifalarida yanada ochiqroq koʻrindi.
Jumladan, 1916-yilda Zavqiy haqida yozilgan maqolalarda ham shunday holat kuzatiladi.
Zavqiy bularga qarshi oʻzining “Ishtiboh” maqolasi va “Afandilar” radifli she'ri bilan chiqish qilib,
ularda Muqimiy, Furqat va oʻziga nisbatan aytilgan tuhmatlarni fosh etdi, maqolalarning “mazmun
va mafhumlariga... ishtiboh voqe' boʻldi” deb yozadi. Zavqiyning bu chiqishi ayrimlarni yanada
gʻazablantirdi. Mullo Maxmudxoʻja Eshon Muftiy jurnalning17-sonida “Qoʻqanli Ubaydullo
Zavqiy ishtibozushriga rafiy ishtiboh” nomli maholasini bostirib, xalqchil yoʻnalishdagi adabiy
oqimga qarshi yurishni keskinlashtirdi. “Yuz va kuloh Va qadni va xotunlarni bulardan boshqa
sifatlarini... bayon qilib she'r aytmoq azush diyonat va azush dinlarga loyiq va munosib emasdur”,
- deb insoniy fazilatlarni, muhabbatni kuylovchi Muqimiy, Furqat, Zavqiyning dunyoviy
she'riyatini kamsitdi, “endi xullasi kalom shuki, ey zamonamiz shoirlari, Sizlarni... sexromez
muxammaslaringizdin va fiskangez gʻazal-she'ringizdin biz azush islomni qanday qilsa mazerum
qilib oʻlur”, - deb aytadi. Xuddi shu vaqtlarda yashab ijod etgan Nozimaxonim binti Said
Ahmadning esa bunday fikrlarni yozganlar: “Oʻz adabiyotining taraqqiyoti borasinda justu-joʻ
qilib, har toifa adib va shoirlar etishtirmoq gʻamini emagan millat bir kun hissiyotlardan, oʻy-
fikrlardan mahrum qolib, oxir natijada ma'nan inqiroz sari yuz tutar”. Demak, Nozimaxonim
Zavqiylar ijodini yoqlaydigan vakili sifatida xalqchil adabiyotning rivoju ravnaqi uchun jon
kuydiruvchilardan biridir. Ozarbayjon xalqining sevimli shoiri Ali Akbar Sob xuddi shu davrda
xalqchil adabiyotning hayotni tasvirlash haqiqatgoʻylik ekanini va u hayotni boʻyab tasvir etmaslik
haqida: “Na yozim”, “Yoʻq, yozmaram” kabi asarlarida ochiqdan-ochiq kelgan edi. U “Na yozim”
asarida, jumladan, quyidagicha yozadi:
Shoiram chunki vazifam budir: ash'or yozim
Gurdikim neku badi aylayin izhor yozim.
Gunni porloq, gunduzi og tejani tor yozim,
Badi bad, egrini egri, duzi hamvor yozim.
Bunda biz Furqat va Zavqiylarning she'rlarida ifoda etilgan oʻxshash fikrlarni koʻramiz.
Demak, xulosa qilib aytadigan bo’lsak, XVI-XIX asrlar davomida she'r-u shoirlikka
qarashlar turli shaklda rang-barang mazmunni ifoda etish yoʻli bilan davom etdi. Bu davrlar she'r
va shoirlikka qarashlarida hayotiylik ustuvor maqomga koʻtarila borganligi, shu bilan birga masala
ilmiy-badiiy talqini izchil davom etganligi bilan xarakterlanadi. Mulohazalardan ayon
boʻlmoqdaki, Sharq va umumturkiy adabiyotining munozaralarga boy mavzularidan biri she'r va
shoirlik masalalari sanaladi.
30-AVGUST, 2024-YIL
137
REFERENCES
1.
Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – Toshkent: Akademnashr. 2018. – 480 b.
2.
M.Zokirov. Erk va ma’rifat kuychilari. - Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi adabiyot va
san’at nashriyoti, 1984. B-174.
3.
Boboev T. Adabiyotshunoslik asoslari. – T.: Oʻzbekiston, 2001. – 560 b.
4.
Haqqulov I. She'riyat ruhiy munosabat. – Toshkent: Adabiyot va san'at, 1989. – 240 b.
5.
Zokirjon Furqat. Ishqingda kuyib jono. -T.: Adabiyot, 2001.-124 b.
