ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
546
MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW
ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI, WAZIYPALARI
Jumaniyazov Dawranbay Kaljanbaevich
Jumanov Barliqbay Arzuwbaevich
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Dene mádeniyatı teoriyası hám metodikası kafedrası.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14232021
Annotaciya.
fizikalıq kórsetkishler-kúsh, shıdamlılıq, iyiliwsheńlik, shaqqanlıq hám
tezlikti, den-sawlıqtıń dárejesin kóteriw, onıń san tárepten kórsetip beriliwi turaqlı ólshem
esaplanadı, al palwannıń sheberligi, olardıń jeke ózgeshelikleri, trenirovka procesi dáwiri hám
organizmniń sol waqıttaǵı jaǵdayına baylanıslı jaǵdayda ózgerip turadı.
Tayanısh
sózler:
fizikalıq kórsetkishler, funkcionallıq imkaniyatlar, ulıwma
rawajlandırıwshı.
Xalıqtıń den-sawlıǵın bekkemlew Ózbekstandaǵı dene mádeniyatınıń tiykarǵı
wazıypalarınıń biri. Ǵárezsizlik dáwirinde ásirese, sport hám dene tárbiyasına bolǵan itibar
kúnnen-kúnge kúsheyip barmaqta. Dene tárbiyashısı aldında dene mádeniyatı hám sporttı
xalqımızdıń turmısına kóbirek sińdiriw; jaslardı ǵárezsizlik ruwhında tárbiyalawda dene tárbiyası
hám sporttıń barlıq túrinen, sonıń ishinde, xalıq dástúrlerinen keń paydalanıw, insanlardıń
densawlıǵın jaqsılaw hám olardı ana watandı qorǵawǵa tayarlaw hám sol sıyaqlı úlken wazıypalar
turıptı. Xalqımızdıń milliy oyınları bolsa mine usı maqsette keń qollanılıp kiyatırǵan áhmiyetli
dene tárbiyası hám sport qurallarınan biri. Sonıń ushın xalıq milliy oyınlarına itibardı kúsheytiw
zárúriyatı jánede kúsheymekte.
Qádriyatlarǵa itibar qaratıw shıǵıs xalıqları mádeniyatınıń júdá kóp elementlerin saqlap
qalıwǵa hám olardan ámeliy jumısta paydalanıwǵa imkániyat jaratıladı. Qádimgi jergilikli
xalıqlarımız ushın milliy oyınlar hám milliy bellesiwler bir waqıtları turmısımızdıń ajıralmas bir
bólimi bolǵan, olar xalıq máresimlerinde, toylarında hám úrp-ádetlerinde erkin bir taraw sıpatında
kóringen, úlken bir áhmiyetke iye bolǵan. Dene mádeniyatınıń bunday ózine tán quralları
járdeminde ata-babalarımız ósip kiyatırǵan jas áwladqa shaqqanlıq, epshillik, kúshlilik hám
sabırlılıq kibi qásiyetlerdi qáliplestirgen. Perzentlerimizdi turmıstıń hám tábiyattıń
qıyınshılıqlarına shıdamlı, kúshli hám tótepki bere alatuǵın etip tárbiyalaǵan.
Jas áwladtıń fizikalıq jaqtan deni saw, miynetke hám watandı qorǵawshı sıpatında ósiwden
xalıq ushında, jámiyet ushın da úlken áhmiyetke iye bolǵan. Bunıń ushın oqıwshılar dene
mádeniyatı menen tereń shuǵıllanıwı, túrli milliy oyınlardan paydalanıw sheberligin iyelewi kerek
boladı. Bul bolsa jas áwlad tárbiyasın jánede kúsheytiw, olardı óz xalqı, ǵárezsiz mámleket hám
jámiyet aldındaǵı wazıypasın seziniw ruwhında tárbiyalaw áhmiyetli wazıypalar menen baylanıslı.
Balalarda mektepte oqıy baslaǵan birinshi kúnnen baslap-aq miynetke muhabbat, baslaǵan
isin aqırına shekem jetkeriw, miynet súygish qábiletlerin rawajlandırıw imkanın jaratadı. Bunda
dene mádeniyatınıń barlıq zamanagóy quralları menen birge milliy oyınları da qol keledi, sebebi
bul oyınlar balalardı fizikalıq, ruwhıy jaqtan tárbiyalawdıń barlıq táreplerin óz ishine aladı.
Millettiń keleshegi bolǵan jaslardı salamat, jetik hám kámil insan etip tárbiyalaw ǵárezsiz
Ózbekstanımız kelesheginiń tiykarınıń bekkem bolıwına xızmet etedi [27].
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
547
Milliy xalıq oyınları hám milliy sport túrleri tariyxıy rawajlanıw barısında ózgergeni, hár
bir ekonomikalıq sistema olardıń mazmun hám qaǵıydalarında óziniń izin qaldırǵanı haqqında
joqarıda toqtap edik. Mine usınday oyınlardan paydalanıwda olardıń balalarǵa fizikalıq tásirden
tısqarı tárbiyalıq tásir kórsetiwde názerden shette qaldırmaw, dóretiwshi qollawda maqsetke
muwapıq qollanıwımız kerek. Máselen, «Ilaq» oyını degende ádette at penen oynaytuǵın,
shabandozlar haqıyqıy ılaq ushın gúresetuǵın qádimgi kópkari oyını túsiniledi. Balalarǵa
mólsherlengen «Ilaq» oyını atsız ótkeriledi, oyınshılar eshki terisi menen qaplanǵan toptı alıw
ushın gúresedi. Oyın qaǵıydalarınıń bazıbir tárepleri úlkenlerdiń oyınınıń qaǵıydalarına usap
ketedi. Tezlik, shaqqanlıq hám kúshlilikti tárbiyalawshı bul oyın úlken tárbiyalıq áhmiyetke iye,
bunda bir-birin húrmet etiw, jaqsı múnásibette bolıw, qolpallıq etpewge úlken itibar beriledi
[40,42].
Xalıq milliy oyınları balalardıń fizikalıq sıpatların rawajlandırıwda úlken rol oynaydı.
Sebebi oyınlar oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın asıradı, olarǵa zawıq baǵıshlaydı, jumıs
qábiletleriniń tezirek tikleniwin támiyinleydi. Oyınlar arqalı balalar sharshawdı umıtadı,
shınıǵıwlardı dıqqat penen orınlawǵa háreket etedi.
Xalıq milliy oyınlarınıń kópshiligi balalardıń organizmine jaqsı tásir etedi. Sonıń ushında
oyınlarǵa ulıwma fizikalıq tásir kórsetiwshi sıpatında qaraw kerek.
Dene mádeniyatındaǵı
barlıq taraw hám basqıshlardıń birden bir maqseti – insandı durıs
jasawǵa tayarlaw. Baslanǵısh klass oqıwshıları dene tárbiyasınıń wazıypası balalardıń jasına say
ózgesheliklerdi esapqa alǵan halda anıqlanadı, biraq bunda dene mádeniyatınıń ulıwma maqseti
názerden shette qalmawı kerek.
Baslawısh klass oqıwshıları dene tárbiyasında salamatlastırıwshı, bilim beriw hám tárbiya
beriw wazıypaların ámelge asırıw kózde tutıladı. Xalıq milliy oyınları arqalı bul wazıypalardı
orınlaw imkaniyatları kóbirek.
Salamatlastırıw wazıypası.
7-8 jaslı yaǵnıy baslanǵısh klass oqıwshıları dene tárbiyasınıń
eń tiykarǵı wazıypası bala turmısın qorǵaw hám onıń densawlıǵın bekkemlew, onıń organizmin
shınıqtırıw jolı menen ózin qorǵaw hám túrli keselliklerge shıdamlılıqtı asırıw, sırtqı ortalıqtıń
qolaysız shárayatlarına qarsılıq kórsete alıwǵa úyretiwden ibarat. Bulardan tısqarı balalarda
hárqanday jumısqa uqıplılıqtı asırıw oǵada úlken áhmiyetke iye. Bala organizminiń rawajlanıwı
ózine tán ózgesheligine iye bolǵanlıgı sebepli, onıń wazıypaları birqansha anıq formada
sáwlelengen: bala súyeginiń qátesiz hám óz waqtında qatıwına, artqı omırtqadaǵı qıysıq jerlerdiń
qáliplesiwi, taban betiniń jaqsı rawajlanıwına, buwın apparatlarınıń pitiwine járdem kórsetetuǵın
oyınlar; gewde bólekleriniń óz-ara durıs rawajlanıwına imkaniyat jaratıladı; barlıq muskullar
rawajlanadı. Sonday-aq, júrek qan-tamır sistemasınıń jaqsı islewine imkaniyat jaratıw kerek: qanıń
júrekke qarap aǵıwın kúsheytiw, júrektiń bir qálipte islewin jaqsılaw hám onıń kútilmegende
ózgergen júklemege maslasıw uqıbın rawajlandırıw; kókirek qápesi háreketsheńligin kúsheytiw,
tereń dem alıw hám bunıń uzaq waqıt turaqlı bolıwın támiyinlew, ókpeniń hawa sıyımlılıǵın
keńeytiw, murın menen dem alıwdı jaqsılaw, ishki aǵzalardıń durıs islewin támiyinlew, oraylıq
nerv sistemasın qáliplestiriw, sonday-aq háreketlendiriwshi analizatordı hám ishki sezimler
organlardı kámillikke jetkeriw kerek.
Bilim beriw wazıypaları.
7-8 jaslı oqıwshılar menen milliy xalıq oyınların ótkeriwde bilim
beriw wazıypaların orınlaw úlken áhmiyetke iye.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
548
Bul wazıypalar: háreket tájiriybeleri hám uqıplılıǵın qáliplestiriw, fizikalıq qásiyetlerdi
(shaqqanlıq, tezlik, iyiliwsheńlik, teń salmaqlılıqtı saqlaw, epshillik, kúshlilik, shıdamlılıq)
rawajlandırıw, gewdeni tuwrı tutıwdı, dene tárbiyası haqqındaǵı bilimlerdi ózlestiriwden ibarat.
Nerv sistemasınıń iyliwsheńligi sebepli balalarda háreket tájiriybeleri úlkenlerge
qaraǵanda ańsatıraq qáliplesedi. Bul tájiriybelerdiń kópshiligi (júriw, júgiriw, sekiriw) nen balalar
kúndelikli turmısta háreketleniwshi qurallar sıpatında paydalanadı. Háreket tájiriybeleri balanıń
qorshaǵan ortalıq penen qarım-qatnas qurıwdı jeńillestiredi hám onı iyelewine jardemlesedi.
Tańlap alınǵan xalıq milliy oyınların durıs orınlaw bala muskulları, sanları, buwınları,
súyek sistemasınıń rawajlanıwına nátiyjeli tásir kórsetedi. Puxta qáliplestirilgen háreket
tájiriybelerin ámelde qollaw menen, shınıǵıwlardı orınlaw waqtında bala kúshin únemlew hám
onıń itibarın oyın iskerligi paytında tosattan júz beretuǵın hár túrli tosıqlardıń aldın alıwǵa
imkaniyat jaratıp beredi.
Baslanǵısh klass oqıwshılarına dene mádeniyatı menen tıǵız baylanıslı bolǵan
bilimler(oyınlardıń paydalı tárepi, fizikalıq shınıǵıwlardıń áhmiyeti hám hám texnikası, olardı
orınlaw usılları, xalıq milliy oyınlarınıń qaǵıydaları hám basqalar) haqqında maǵlıwmat beriw
úlken áhmiyetke iye. Oqıwshılar alǵan bilim qanshelli tereń bolsa, olar xalıq oyınlarınan sonshelli
aqılana paydalanıwları, oyınlar menen sonshelli nátiyjeli shuǵıllanıwları hám mektep jáne
shańaraq shárayatında dene mádeniyatı quralların erkin isletip biliwleri múmkin.
Tárbiya beriw wazıypaları.
Dene mádeniyatı menen denede, balalarda engizilgen tártipke
boysınıw ádetin hám xalıq oyınları menen ilajı bolsa hár kúni turaqlı shuǵıllanıwǵa umtıldıradı,
olarda mektep hám úyde usı oyındı erkin úyreniw uqıplılıǵın rawajlandırıw, olardı óz teńlesleri
hám ózlerinen kishi bolǵan balalar toparında oyınlardı shólkemlestiriw, olardı birgelikte orınlawǵa
úyretiw kerek. Oqıwshılarda xalıq milliy oyınlarına mehir menen oyın nátiyjelerine qızıǵıp hám
sportshılar erisetuǵın utıslarǵa háwes pene qaraw tuyǵısın tárbiyalaw kerek.
Milliy xalıq oyınların úyreniw protsessinde tárbiyalıq, aqılıy, estetikalıq miynet
tárbiyaların ámelge asırıw ushın úlken imkaniyatlar payda boladı. Xalıq oyınların oynaw waqtında
balalar háreketinde jaqsı (birge islesiw, intizamlıq, kishipeyillik, mehriybanlıq) hám mánáwiy
pazıyletler (hadallıq, ádillik, doslıq tuyǵısı birge islesiw, birge islesiw, zaman menen bir bolıp
isley alıw qábileti, tapsırmalardı juwapkershilik penen orınlaw)dı tárbiyalaw, sonıń menen birge
shıdamlılıq qásiyetleri (mártlik, anıqlılıq, óz kúshine iseniw, qıyınshılıqlardı sabır menen jeńiw,
shıdamlılıq h.t.b)dı kórsetiw ushın eń jaqsı sharayat hám imkaniyatlar payda boladı [7].
Durıs shólkemlestirilgen milliy xalıq oyınları balalar aqılınıń rawajlanıwına qolaylı
imkaniyatlar jaratadı. Sebebi bunday jaǵdayda nerv sistemasınıńda, basqa aǵzalar sistemasınıńda
jumıs alıp barıwı ushın shárayatlar payda bolıwı anıq.
Xalıq milliy oyınların úyretiw protsessinde oqıwshılar xalıq dástúrlerine sadıq qalǵan halda
jaqsı tárbiya kóredi, úyrengen nárselerin puxta eslep qaladı. Balalarda ruwxıy protsessler (tárbiya,
jetiklik, yad, oylaw hám basqalar) iniń, sonıń menen birge, pikirlew iskerlikleri (baqlaw, salıstırıw,
analiz etiw, sintezlew, ulıwmalastırıw hám basqalar) iniń, barlıǵı rawajlana baslaydı. Milliy
oyınlar protsessinde erisilgen ilim hám tájriybelerden kórkem paydalanıw uqıplılıǵın balalar
ózlerindegi izsheńlik, erkinlik, ziyreklik, tapqırlıq, tayın juwaplıq sıyaqlı pazıyletleri sebepli
erisedi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
549
Balalarda jaqsı sezimlerdi, adamlar menen shın kewilden hám quwanıshlı múnásibette
bolıw sezimlerin tárbiyalaw, sonıń menen birge, júz bergen jaǵımsız ruwxıy xalatlardı sheshe alıw
uqıplılıǵın rawajlandıra alıw úlken áhmiyetke iye. Bunıń zárúrligi jaqsı sezimler organizmdegi
barlıq aǵzalarǵa paydalı, háreket tájriybeleriniń tez hám bekkem qáliplesiwin támiyinlewinde
kórinedi [5].
Milliy xalıq oyınlarına tiykarlanǵan dene mádeniyatı estetikalıq tárbiyanı ámelge asırıwǵa
jaqsı tásir kórsetedi. Xalıq oyınların orınlaw protsessinde estetikalıq quwanıshtı basqara alıw hám
ózine sińdiriwdi, gózzallıq, náziklik, mánililik, formalılıq, kiyimleridiń qolaylılıǵı, óziniń
árapındaǵı barlıq nárselerdi túsiniw, durıs qádirlewdi rawajlandırıw, estetikaǵa hám óz qulıqına
daq túsirmewge bolǵan beyimlilikti, islep atırǵan jumısı, aytıp atırǵan atırǵan sózi, barlıq
háreketlerinde qopallıqqa hasla jol qoymaslıqtı rawajlandırıw kerek boladı. Milliy oyınlar menen
shuǵıllanıw protsessinde miynet tárbiyası ámelge asadı. Balalardıń den sawlıǵı jaqsılanadı, olardıń
háreketleri qaliplesedi, miynet iskerligi ushın zárúr bolǵan fizikalıq pazıyletler rawajlanadı.
Balalardı miynetke tayarlawda dene mádeniyatınıń, sonıń ishinde xalıq milliy oyınlarınıń
tutqan ornın olarǵa túsindiriw hám bull túsinikti olardıń sanasında qáliplestiriw úlken áhmiyetke
iye.
Juwmaqlap aytqanda mektepke shekemgi tárbiya jasındaǵı fizikalıq tárbiyanıń tómendegi
tiykarǵı wazıypaların orınlawda, xalıq milliy oyınlarınıń roli hám ornı júdá úlken ekenligi
kórinedi:
1.
Densawlıqtı bekkemlew, oqıwshılardı durıs fizikalıq rawajlandırıwǵa hám shınıqtırıwǵa
járdem beriw
2.
Tárbiyalanıwshılarǵa dene mádeniyatı hám sportqa baylanıslı arnawlı bilimler beriw,
olarǵa gigienalıq bilim hám kónlikpelerdi sińdiriw.
3.
Tárbiyalanıwshılarda háreket tájiriybelerin hám kónlikpelerin qáliplestiriw, jańa háreket
túrlerine hám háreket iskerligine úyretiw.
4.
Jasqa say ráwishte tiykarǵı háreket sıpatların (kúsh, tezlik, epshillik, shıdamlılıq, h.t.b)
rawajlandırıw.
5.
Batırlıq, nızamlılıq, toparǵa birlesiw, doslıq sezimin mádeniy minez qulıq kónlikpelerin,
miynetke múnásibetin tárbiyalaw.
6.
Turǵanda hám júrgende gewdeni durıs tutıw kónlikpelerin qáliplestiriw.
7.
Tárbiyalanıwshılarвa dene mádeniyatı hám sport boyınsha turaqlı trenirovkalarǵa qızıǵıw
hám kónlikpelerin tárbiyalaw.
8.
Tárbiyalanıwshılarǵa shólkemlemlestiriwshilik kónlikpelerin sińdiriw, jámiyetlik dene
mádeniyatı aktivligin tayarlaw [39].
Tárbiyalanıwshılar dene tárbiyasısınıń wazıypaları hár dayım, sonıń ishinde, milliy xalıq
oyınların úyreniw hám úyretiw protsessinde de úylesken halda sheshiledi. Bul wazıypalalar dene
mádeniyatı sistemasınıń balalarǵa tásir etiwi arqalı ǵana nátiyjeli orınlanıwı múmkin. Bunıń ushın
mekteptiń pútkil pedagogika jámááti birgelite háreket etiwi, ásirese, bala baqshalarında hám
mektepte trenirovkalardı shólkemlestiriwdiń túrli forma hám usıllarınan, atap aytqanda milliy
xalıq oyınlarında, barlıq quralları kompleksinen paydalanıw talap etiledi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
550
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 martdagi “Jismoniy tarbiya va sport
sohosida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
PF-5368-sonli Farmoni
2.
“Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 3-iyundagi PQ-3031-sonli qarori
3.
Ózbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni “Ózbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bóyicha harakatlar strategiyasi tóǵrisida”. Toshkent.: 2017 yil 7 fevral.
4.
2022-2026 yillarda Ózbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yónalishi
bóyicha Harakatlar strategiyasini “Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili”da amalga
oshirishga oid Davlat dasturi
5.
Respublikasi «Kadrlar tayerlash milliy dasturi» qonuni.
6.
Maktabgacha tarbiya Nizomi.
7.
Uzbekistonda maktabgacha tarbiya kontseptsiyasi. T. 2008y.
8.
Soǵlom avlod dasturi. T. 2000y.
9.
A.N.Normuradov. Jismoniy tarbiya. T. 1998y.
10.
А.В.Кенеман., Д.В.Хухлаева. Мактабгача тарбия ёшидаги болаларни жисмоний
тарбиялаш назарияси ва методикаси. Т 1988.
11.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
