ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
396
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA
BERIW USILLARI
Jumaniyazov Dawranbay Qaljanbaevich
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Dene mádeniyatı teoriyası hám metodikası kafedrası oqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14497060
Annotatsiya
. Dene tárbiyası shınıǵıwları balalardı fizikalıq shınıǵıwlardı úyreniwdiń
tiykarı bolıp esaplanadı. Shınıǵıwlardı áhmiyeti háreketler mádeniyatın, den sawlıǵın saqlaw,
tálim hám tárbiya wazıypaların ámelge asırıwdan ibarat.
Shınıǵıwlar kewilli, tártipli, dógerek átirapta jaqsı háreket qıla alatuǵın, belgilengen
wazıypaǵa muwapıq tez hám isenim menen, maqsetke qaratılǵan halda jumıs kórsete alatuǵın,
sonıń menen birge, tárbiyalıq sıpatlar hám dóretiwshiligin kórsete alatuǵın shaxslardı
tárbiyalawǵa xizmet etedi.
Tayanish so’zler:
Salamatlandırıwǵa qaratılǵan baǵdarda balalar salamatlıǵın
bekkemlew wazıypaların orınlawda payda boladı. Sonıń ushın fizikalıq shınıǵıwlardı tańlawda
bala organizmi hár tárepleme salamatlandırıwǵa qaratılǵan. Dene tárbiya shınıǵıwların
jobalastırıwda salamatlıqtı bekkemlew nızamları esapqa alınǵan fizikalıq júkleme álbette esapqa
alınadı.
METHODS OF CRUDE EDUCATION IN THE SYSTEM OF PHYSICAL EDUCATION
Abstract.
Physical education activities were considered to be the basis of children's
physical education. The importance of traditions consists in the preservation of the culture of
movements, the health of the div, the implementation of educational and upbringing tasks.
The workers must be able to move in a smooth, orderly, circular manner, move quickly in
accordance with the determined situation, be able to move in a goal-oriented manner, and then be
able to move with me in a friendly, orderly manner. the corset served to educate individuals.
Key words:
In the evening dedicated to the greeting, the children were able to make sure
that they were safe. Finally, the physical activities of the child's div are taken into account in the
recognition of each movement. The physical training, which is taken into account in the
implementation of the educational activities, is of course taken into account.
МЕТОДЫ НАЧАЛЬНОГО ВОСПИТАНИЯ В СИСТЕМЕ ФИЗИЧЕСКОГО
ВОСПИТАНИЯ
Аннотация.
Физкультурная деятельность считалась основой физического
воспитания детей. Значение традиций состоит в сохранении культуры движений,
здоровья тела, выполнении образовательных и воспитательных задач.
Рабочие должны уметь двигаться плавно, упорядоченно, кругообразно, быстро
двигаться в соответствии с определенной обстановкой, уметь двигаться
целенаправленно, а затем уметь двигаться вместе со мной дружелюбно, организованно. .
корсет служил для обучения людей.
Ключевые слова:
В вечер, посвященный поздравлению, дети смогли убедиться в
своей безопасности. Наконец, при распознавании каждого движения учитываются
физические нагрузки организма ребенка. Физическая подготовка, которая учитывается
при осуществлении учебной деятельности, конечно же, учитывается.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
397
Shaxstı hár tárepleme kamil insan etip rawajlandırıw balalarla fizikalıq qábiletin, háreket
uqıpların hám kónlikpeleriniń rawajlanıwına járdem beretuǵın, balanı tárbiyalawdı birgelikte hám
hár tárepleme tárbiyalawdı ámelge asırıwǵa birgelesken halda jandasıw kerek. Dene tárbiyası
sistemasında bunday jandasıw kisilerdiń ózine tán ózgeshelikleri, ómirdiń ol yaki bul dáwirinde
tiykarǵı jumısı sıpatında tańlanatuǵın dene tárbiyada túrleri, ózgesheliklerine de baylanıslı.
Dene tárbiyası hám sporttıń ómir menen baylanıslı tárepleri. Mektepke shekemgi tárbiya
jasındaǵı orınlarda balalardı tiyisli dástúr tiykarında dene hám sport shınıǵıwlarına, oyınlarǵa
úyretip, olardaǵı bul qızıǵıwshılıq qollap-quwatlap turadı. Bilimlendiriwdiń maqseti balalarda
mektepke ótiw hám keleshekke dene tárbiyadan talaplardı jaqsı ózlestiriw ushın fizikalıq tayarlıq
payda etiwden ibarat, sol tiykarda balalarda Ózbekstannıń belgili sportshıları, olardıń
watanparwarlıǵı, issheńligi, batırlıǵı, shıdamlılıǵı, sheberligi, doslıǵı hám óz-ara járdem kibi
qásiyetler, húrmet sezimi tárbiyalanadı.
Salamatlandırıwǵa qaratılǵan baǵdarda balalar salamatlıǵın bekkemlew wazıypaların
orınlawda payda boladı. Sonıń ushın fizikalıq shınıǵıwlardı tańlawda bala organizmi hár tárepleme
salamatlandırıwǵa qaratılǵan. Dene tárbiya shınıǵıwların jobalastırıwda salamatlıqtı bekkemlew
nızamları esapqa alınǵan fizikalıq júkleme álbette esapqa alınadı. Bul is tárbiyashı, shıpaker hám
baslıqtıń bárqulla shıpaker-pedagogikalıq baqlawı astında ámelge asırıladı. [7]
Balalarǵa fizikalıq tálim hám tárbiya beriw protsessinde tómendegi didaktik - tálim
qollanıladı; sistemashılıq hám izshillik, ańlılıq, ǵárezsizlik, tálimniń kórgizbeli awızeki hám
ámeliy usıllardı birge qosıp alıp barıw, túsinikli hám individual; tálimniń frontal, topar hám jeke
túrde birligi, talabalardı asırıp barıw. [8]
Tálim metodı hám usıllar -
Tálim metodları oqıw predmeti, anıq didaktikalıq wazıypalar,
usıllar hám bilimlendiriw shártleriniń ózine tán ózgesheliklerine baylanıslı usıllar sistemasınıń
túrli birikpelerinen ibarat.
Mektepke shekemgi tárbiya jasındaǵı balanıń nerv sisteması hám pútin organizmi júdá
plastik hám sırtqı tásirge beriliwsheń boladı. Sonıń ushın mektepke shekemgi tárbiya jasındaǵı
balalar menen shınıǵıw alıp barılǵanda psixikalıq hám fizikalıq kúshti sarplanatuǵın durıs waqıt
hám onnan sońǵı dem alıw tárbiyashınıń tiykarǵı wazıypalarınan biri bolıwı lazım.
Mektepke shekemgi tárbiya jasındaǵı balalarǵa tálim beriwde olardıń jas ózgeshelikleri
hám imkaniyatların esapqa alǵan halda tómendegi metodlardan paydalanıladı.
1. Kórgizbeli metod.
2. Awızeki metod.
3. Ámeliy metod.
4. Oyın metodı.
5. Jarıs metodı.
Kórgezbeli metod
- háreket sezgirliginiń jaqsılanıwın támiyinleydi. Balalarda
qábiletleriniń rawajlanıwın jaqsılawshı háreket haqqında júdá tolıq hám anıq túsinikti payda etiw
ushın zárúr.
Awızeki metod
- bul metod balalar ańına qaratılǵan, olar aldına qoyılǵan wazıypalardı
túshinip alıwına hám shınıǵıwlar mazmunın hám dúzilisin ózlestirip alıwda úlken rol oynaytuǵın
háreketli shınıǵıwlardı ańlı túrde orınlaw, bul shınıǵıwlardı túrli jaǵdaylarda erkin qollanıwǵa
járdem beredi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
398
Ámeliy metod
- balalardıń ámeliy háreketi menen baylanıslı bolıp, háreketlerdi óz muskul
motor sezgilerinde durıs qáliplesiwin ámelde tekseriwdi támiyinleydi. Ámeliy metodlar
shınıǵıwlardı oyın túrinde, jarıs elementlerinen paydalanıw menen xarakterlenedi. Ámeliy
metodtıń túrlerinen biri bul oyın metodı.
Oyın metodı -
balalar menen islesiwde nátiyjeli bolıp, kórgizbeli obraz hám kórgizbeli
ámeliy tereń oy pikir elementlerin esapqa aladı. Ol túrli háreket kónlikpelerin, háreketlerdiń
bekkemligin, ózgeriwshi shárayatqa qaray tez juwap reaktsiyasın bir waqıtta payda etiwge imkan
beredi.
Jarıs metodı
- mektepke shekemgi jastaǵı balalarǵa tálim beriwde ol tek pedagogikalıq
basshılıq shárayatında qollanıwı múmkin. Jarıslar balalar kúshine mass bolıwı, tárbiyalıq
shıdamlılıq páziyletlerdi tárbiyalaw, sonıń ushın óz jeńislerin hám basqa balalardıń jetiskenliklerin
talabalarǵa ańlı múnásibette bolıw tiykarında durıs bahalaw jarıstıń májbúriy shártleriniń biri.
İzleniwsheń, batırlıq, sabırlılıq, doslıq sıyaqlı shıdamlılıq hám tárbiyalıq sezimlerdi
tárbiyalawda jarıs metodınıń áhmiyeti júdá úlken. Lekin, sonnı umıtpaw kerek, birinshilik ushın
básekelesiw, gúresiw jaman sezimlerdi oyatıwı múmkin. Sol sebepli jarıs metodına sheberlik
penen pedagogikalıq basshılıq etken jaǵdayda ǵana ol ruwxıy tárbiya tarawında óz rolin aqlay
aladı. Pedagogikalıq protsesste tálim metodlarınan keń qollanıladı.
Kórgizbeli yaki awızeki metodlardan soń dárhal balalar ámeliy háreketlerge, háreketlerdi
erkin oırnlawǵa ótiwi kerek. Hár bir metod wazıypalardı sheshiwge járdem beretuǵın bir qansha
usıllardan ibarat.
Usıl - metodtıń bir bólimi, onı toldırıwshı hám anıqlastırıwshı bólimi.
Kórgizbeli metodqa tán usıllar:
Balalardı háreketlerge úyretiwde kórgizbeliliktiń túrli usıllarınan paydalanıladı. Kóriw
usılları háreket yaki ayırım háreket elementleriniń tárbiyashı tárepinen durıs hám anıq
kórsetiliwinen; dógerek-átiraptaǵı ómir kórinislerine eliklewden; aralıqtı durıs basıp ótiwde
gózelep alıwdan paydalanıw; kórgizbeli qollanbalar; teleesittiriwler, fotosúwretlerden,
paydalanıwdan ibarat.
Taktikalıq - kórgizbelilik balalardıń háreket protsessine dene tárbiyası qollanbaların
kirgiziw menen támiyinlenedi. Máselen: dizeni bálent kóterip juwırıw kónlikpesin payda etiw
maqsetinde izbe-iz qoyılǵan jay formasındaǵı dárwazalar qollanıladı.
Juwırıw waqtında ayaqtı bul tosıqlardan kóterip ótiw balanıń dizeni bálent kóteriw
kónlikpesin iyelewge járdem beredi.
Esitiw usılları háreketlerdi dawıs arqalı basqarıwǵa tiykarlanadı. Saz ásbapları hám qosıq
eń jaqsı esitiw kórgizbesi bolıp esaplanadı. Olar balalarda estetikalıq tuyǵı hám emotsional
kóterińkilik oyatadı, háreket xarakterin belgileydi, onıń ritmin basqaradı. Sonıń menen birge
tárbiyashılar háreket hám ritmdi basqarıwda bubendan paydalanadı.
Kórgizbelilik usılları balanıń háreketlerin durıs qabıl etiw hám kóz aldına keltiriw, sezim
ańınıń keńeyiwine, háreketlerdi basqarıwda óz-ózin basqarıwdıń payda bolıwına, ritmdi esitiw
arqalı basqarıwǵa, sensor qábiletiniń rawajlanıwına xizmet etedi [35].
Awızeki metodqa tán usıllar:
Háreketlerge úyretiwde awızeki usıllar tómendegilerden ibarat:
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
399
- Bayan etiw hám túsindiriw - bunda balalarǵa olardaǵı bar ómirlik tájriybe túsinigine
tayanǵan halda jańa háreketlerdi anıq, qısqa bir waqıtta túsindiriledi.
- Túsindiriw usılı - háreketlerdi anıq kórsetiw yaki onıń ayırım elementlerin anıqlaw
tiykarındaǵı túsinik.
- Kórsetpe beriw usılı - tárbiyashı tárepinen kórsetilgen háreketlerdi qayta orınlawda yaki
shınıǵıwlardı balalar erkin orınlawında zárúr bolatuǵın kórsetpeler.
- Gúrrińlesiw usılı - jańa fizikalıq shınıǵıwlar hám háreketli oyınlardı daǵazalaw hám
háreketlerdi úyretiwde olardı túsintiriw, háreketli oyın syujetin anıqlastırıw talap etilgende aldınan
ótkeriletuǵın gúrriń.
- Soraw beriw usılı - tárbiyashı fizikalıq shınıǵıwlardıń orınlawınan aldın háreketlerdi
orınlaw tártibin ańlaw dárejesin anıqlaw yaki mazmunlı háreketli oyınlar haqqındaǵı túsiniktiń bar
- joqlıǵın tekseriw, qaǵıydalardı, oyın háreketlerin anıqlaw maqsetinde balalarǵa soraw beriw [37].
- Buyrıq beriw hám signallar beriw usılı. Máselen, «Toqtań! Bir, eki, úsh juwırıńlar»,
«Sekirip ayaqlardı jelke keńliginde ashıp turıń!». Bul buyrıqlar balalardıń juwap háreket
reaktsiyasınıń tezligi hám anıqlılıǵın payda etetuǵın túrli intonatsiya hám dinamikanı talap qıladı.
Bulardıń qatarına bálent dawısta dana-dana qılıp sanaw hám oyın baslamasın intonatsiyalı aytıw
hám kiritiwge boladı.
- İntonatsiyalı mazmunlı gúrriń usılı. Ol háreketlerdegi intonatsiyanı rawajlandırıw hám
oyın obrazına jaqsı kiriw maqsetinde qollanıladı. Mazmunlı gúrriń ertekti qısqa aytıp beriwge
uqsaydı, 1,5-2 minut waqıt dawam etedi. Bunda tárbiyashı oyın mazmunın hám qaǵıydaların qısqa
obrazlı túrde aytıp beredi. Mısalı: «Bar ekende joq eken, shıraylı qayırma shaqlı hám biyazar
kúlreń aq ana eshki bar eken. Onıń balaları bar eken!»
Balalarǵa úyretiwde kórgizbeli hám awızeki usıllardıń maqsetke muwapıq qosıp alıp
barılıwı, olardıń óz-ara baylanısı, háreketlerdi túsiniw hám qayta orınlaw anıqlıǵına hám
obrazlılıǵın, balalar orınlaytuǵın háreketli tapsırıqlar, olar mazmunı hám hár bir háreket
protsessiniń bárshe elementleri tártibin ańlı túrde túsiniwin támiyinleydi.
Ámeliy metodqa tán usıllar.
Balalardı háreketke úyretiwde tárbiyashı kórgizbeli hám awızeki usıllar menen baylanıslı
túrde ámeliy usıllardan paydalanadı.
Ol shınıǵıwlardı, háreketli oyınlardaǵı ayırım rollerdi, basqarıwshı rólin orınlap kórsetedi,
balalardı tapsırıqlarǵa tartıw hám úlgi kórsetip, olardı jarıslarda qatnasqanı ushın sıylıqlaydı.
Mısalı, kim háreketli tapsırıqlardı tez, shaqqan, jaqsı, durıs orınlaydı, ol babalarǵa ózin qalay uslaw
hám qalay háreket islewin kórsetedi.
Tárbiyashı balalardıń ámeliy jumısın shólkemlestirip atırıp, pútkil tálim protsessiniń
shınıǵıwlarınıń wazıypaları, mazmunına muwapıq jobalastırıp beredi.
Balalarǵa dene tárbiyası shınıǵıwların úyretiwde hámme metod hám usıllardan paydalanıw
kerek.
Dene tárbiyası protsessinde balalar háreket hám kónlikpelerdi iyelep baradı.
Háreket kónlikpesi - bul háreket texnikasın iyelew dárejesi bolıp, onda háreketlerdi
basqarıp avtomat túrde keshedi hám háreketler óziniń nátiyjesi menen ajıralıp turadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
400
Háreket kónlikpeleriniń, bala ushın ámeliy áhmiyeti júdá úlken. Payda bolǵan kónlikpeler
fizikalıq hám psixikalıq kúshlerdi tejew menen sarplanadı, háreketlerdi tez hám anıq orınlaw
imkánın beredi
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 martdagi “Jismoniy tarbiya va sport
sohosida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
PF-5368-sonli Farmoni
2.
“Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 3-iyundagi PQ-3031-sonli qarori..
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2018-yil 5-martdagi “Jismoniy
tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5368-son farmoni.
4.
Ózbekiston Respublikasi «Jismoniy tarbiya va sport to’g’risida»gi Qonuni (1992,
2000,2015) Vazirlar Maxkamasining 1999 yil 27 may.
5.
Ózbekistan Respublikası Prezidentiniń Dene tárbiya hám sporttı elede rawajlandırıw
haqqındaǵı qararı” 2017-jıl 3-iyun, PQ-3031-sanlı qararı.
6.
Sporttı rawajlandırıw ministrligin dúziw haqqındaǵı O‘zbekistan Respublikası
Prezidentiniń 2022-jıl 18-fevraldaǵı PQ-136-sanlı qararı.
7.
«Ōzbekiston sportchilarini 2021- yil Tokio (Yaponiya) shahrida bólib ótadigan XXXII yozgi
Olimpiya va XVI Paraolimpiya óyinlariga tayyorgarlik kórish tóǵrisda» gi Prezident
Farmoni.
8.
Ózbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 yanvardagi “Ózbekiston
Respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
tóǵrisidagi Prezident Farmoni .
9.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
