1191
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
“TARJUMON” ASARINING LEKSIKOGRAFIK TADQIQI
Temirova Kamola Baxtiyor qizi
Termiz davlat universiteti tayanch doktoranti.
kamolatemirova28@gmail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.14558845
Annotatsiya.
Ushbu maqolada turkiy xalqlarning adabiy tillari tarixi va shakllanishini
o‘rganishda muhim manbalardan biri, arab tilida yozilgan filologik asar – XIV asr obidasi
“Tarjumon” asari tahlilga tortilgan. Shuningdek, “Tarjumon” asarining leksikografiyaga
qo‘shgan hissasi va asarda keltirilgan leksik birliklar, jumladan, gastronomik birliklarning
leksikografik tadqiqi haqida fikr-mulohaza bildirilgan.
Kalit soʻzlar:
Turkiy xalqlar, “Tarjumon” asari, gastronomik birliklar, oziq-ovqat, taom,
ichimlik va sutlar haqida, daraxtlar, mevalar, polizchilik, bog‘dorchilikka oid so‘zlar, ekinlar va
don mahsulotlari nomlari va hokazo.
LEXICOGRAPHIC STUDY OF THE WORK "TRANSLATER"
Abstract.
This article analyzes one of the important sources in the study of the history and
formation of the literary languages of the Turkic peoples, the 14th-century philological work "The
Interpreter" written in Arabic. It also provides feedback on the contribution of the work "The
Interpreter" to lexicography and the lexicographical study of lexical units, including gastronomic
units, presented in the work.
Keywords:
Turkic peoples, the work "Tarjumon", gastronomic units, about food, food,
drinks and milk, words related to trees, fruits, melon growing, gardening, names of crops and
cereals, etc.
ЛЕКСИКОГРАФИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ ПРОИЗВЕДЕНИЯ «ПЕРЕВОД»
Аннотация.
В данной статье анализируется один из важных источников для
изучения истории и формирования литературных языков тюркских народов,
филологический труд, написанный на арабском языке, - памятник XIV века «Тарджумон».
Также
комментируется
вклад
труда
«Тарджумон»
в
лексикографию
и
лексикографическое исследование представленных в работе лексических единиц, в том
числе гастрономических.
Ключевые слова:
тюркские народы, произведение «Тарджумон», гастрономические
единицы, о еде, еде, питье и молоке, слова о деревьях, плодах, полиции, садоводстве,
названиях культур и зерновых продуктов и др.
Turkiy tillarning rivojidagi umumiy va xususiy jarayonlarni sinchiklab o‘rganish ko‘plab
yozma yodgorliklar bo‘yicha filologik tadqiqotlar olib borishni taqozo qiladi.
1192
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Turkiy xalqlar adabiy tillar shakllanish tarixini tadqiq qilishda muhim manbalardan biri
turkiy tillarga bag‘ishlangan arabcha yozilgan filologik asarlardir.
Turkiy xalqlarning adabiy tillari tarixi shakllanishini o‘rganishda muhim manbalardan biri,
arab tilida yozilgan filologik asarlardir. Gollandiyaning Leyden kutubxonasida saqlanayotgan XIV
asr obidasi “Tarjumon turkiy va ajamiy va mo‘g‘uliy” (qisqartirilgan “Tarjumon” ) asari shular
jumlasidan.
“Tarjumon” haqidagi dastlabki xabar sharqshunos M.T.Xoutsma tomonidan berilgan. U
turkologiyada birinchi bo‘lib, lotin alifbosi asosida nemis tilga tarjima va transkripsiyasi bilan
turkiy so‘zlarning lug‘atini tuzgan edi. Olim o‘z nashrida qo‘lyozmaning mufassil tavsifi,
yaratilish tarixi va davri, asarning mazmuni, asarda qamrab olingan so‘zlar va tillar haqida
ma’lumot keltirgan
1
.
Asar oxirida muallifning qalamiga mansub bir turkcha hikoyaning boshlanishi bor. Yozuv
e’tiborsizlik bilan bitilgan, ba’zi joylarini o‘qish ancha qiyin. Turkologiya fani lug‘atning muallifi
haqida aniq ma’lumotga ega emas. Yodgorlikning material qismi uning xalq so‘zlashuv tili asosida
tuzilganligidan dalolat beradi. Shuning uchun ham M.T.Xoutsma asarni “ustoz shogirdiga
murojaat qiladigan kollegial daftar deb hisoblaydi”
2
.
Asar kirishdan tashqari to‘rt katta qismga bo‘lingan. Birinchi qism “Faqat ismlar haqida”
deb nomlangan bo‘lib, 26 fasldan iborat. Ba’zi fasllar bir necha mayda bo‘limlarni o‘z ichiga oladi.
A.K.Qurishjonov fasllar ichidagi kichik bo‘limlarni ham hisobga olib, asarni 41 fasldan
iborat deb ko‘rsatgan
3
.
Ikkinchi qism. “Fe’l masdari va buyruq mayli haqida”;
Uchinchi qism. So‘zlarning turlanishi va fe’llarning tuslanishi haqida.
To‘rtinchi qism. So‘zlarning ishlatilishi va boshqa muhim narsalar haqida.
Yodgorlik bitilgan joyda turkiy xalqlarning qipchoq, o‘g‘uz, turkmanlar yashaganligi
tufayli asarda ularning til xususiyatlari aks etgan. Asar muallifi o‘z kitobida ko‘proq qipchoq tiliga
e’tibor berganligini ta’kidlab o‘tadi. Asarning lug‘at qismida yo‘l-yo‘lakay o‘g‘uz tili yoki
turkman tiliga oid leksik qatlamlar sharh qilinadi
4
.
“Tarjumon” dagi I qism quyidagi fasllarni o‘z ichiga oladi:
Kishi nomlari; astronomik
nomlar; geografik nomlar; hayvon atamalari; qarindosh-urug‘ bildiruvchi so‘zlar; inson
a’zolariga xos so‘zlar; foydali qazilmalar; polizchilik, bog‘dorchilikka oid so‘zlar; kiyim-kechak
1
Таржумон- XIV аср ёзма обидаси”. Тошкент, Фан. – 1980. 3-бет.
2
O‘sha manba: 4-бет.
3
Bu haqda qarang: Таржумон- XIV аср ёзма обидаси”. Тошкент, Фан. – 1980. 6-bet
4
O‘sha manba: 5-bet
1193
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
va gazmollar; oziq-ovqat va ichimlik nomlari; harbiy anjomlar; cholg‘u asbob nomlari va
hokazolar.
Tadqiqotimiz doirasida asarning I qismida ayrim fasllar gastronomiyaga doir birliklarga
qaratilganining guvohi bo‘ldik. Jumladan, I qism 4-faslda
daraxtlar, mevalar va boshqa
o‘simliklar (fasl ichida yana bir bo‘lim: sabzavot, poliz o‘simliklari, o‘t-o‘lan va ularga yaqin
narsalar ) haqida;
beshinchi fasl:
ekinlar va donlar haqida;
o‘n uchinchi fasl:
oziq-ovqat, taom,
ichimlik va sutlar haqida.
Asar arab grammatik qonun-qoidalariga asoslangan. Fasllardan avval arab so‘zi va unga
turkiy ekvivalent berilgan.
Har bir fasldan o‘rin olgan gastronomik birliklarning lug‘atda ifodalanishi haqida fikr
yuritamiz. I qism 4-faslda
daraxtlar, mevalar, sabzavot, poliz o‘simliklari, o‘t-o‘lan va ularga
yaqin narsalar haqida
. Umuman ho‘l mevalar asarda
yemish
leksemasi ostida birlashgan:
alma
-
olma;
kertme
-nok, uni armut ham deyiladi, bunisi turkmancha;
saru o‘rik
– o‘rik, bu
turkmanchadir, uni
zardalu
ham deyiladi. Bu so‘z ham turkmancha bo‘lib, fors tilidan olingan;
ayva
-behi, turkmancha;
nar-
anor, bu turkmanchadir, asli fors tilidagi
anar
so‘zidan olingan;
borla
-
uzum, uni
yuzum
ham deyiladi;
salqum
-uzum va boshqa mevalarning boshi, shingili;
qiraq
-g‘ora,
xom uzum;
injir
-anjir;
qurma
-xurmo, asli fors tilidagi xurma so‘zidan olingan;
bayam-
bodom, asli
forscha badamdandir;
qoz
-yong‘oq;
yikde-
jiyda; pista va funduk kabi barcha chaqiladigan mevalar
chetleyuk
deb nomlangan.
Polizchilik, bog‘dorchilikka oid so‘zlar:
qabaq
-qovoq;
qavun
-qovun;
qarbiz
-tarvuz;
elestek
-bodring;
seklebe
-lavlagi;
erenke
-sholg‘om;
achi erenke
-turp, buni
tarma
ham deyiladi;
chemer
-sabzi, buni
keshur
ham deyiladi, bunisi turkmancha;
yova
-piyoz, buni
sog‘an
ham
deyiladi, keyingisi mashhurroq;
sarimsaq
-sarimsoq;
gulab
-gulob, turkmancha.(35-bet).
Ekinlar va donlar haqida
5-faslda ma’lumot qoldirilgan:
burchaq-
no‘xat; “Attuhfa” da
noqut (noʻxat)
shaklida keltirilgan bo‘lib, turkmanlar labla bu deydilar, degan ibora bor (Attuhfa,
46);
merjimek
-yosmiq, turkmancha;
tuturg‘an
-gurunch, sholi;
“Attuhfa”
da ham
tuturgʻan,
“Devonda” tuturqon shaklida berilgan.
Oziq-ovqat, taom, ichimlik va sutlar haqida
o‘n uchinchi faslda fikr yuritilgan
. Ash
-osh,
taom, biror odam ovqatlanayotgan yoki ichayotgan bo‘lsa,
ash bolsun
, ya’ni hazm bo‘lsin deyiladi.
Yana birovning ot yoki boshqa ulovini haydab o‘zib ketishini istasang ham
ash
deysan. “Devon”
da
a: š (ash)
tarzida berilgan (DLT. 45);
Moyin
-sho‘rva, shorba deb ham yuritiladi, u forscha
bo‘lib, tuzlashdan olingan. DLT da sho‘rva
mün (mun)
shaklida berilgan (DLT, 139);
Et
-et, go‘sht;
bishmish et
-pishirilgan go‘sht,
kesek et-
parcha go‘sht;
soklunchi
-kabob qilib pishirilgan go‘sht;
sokelmish et-
tilishlangan go‘sht;
qavurma
-qovurma,
yag‘
-yog‘;
quyruq yag‘i
- quyruq yog‘i,
dumba;
chike
t-xomgo‘sht;
etmek
-non, DLT da ham non
etmӓk (54) deyilgan;
go‘sht xil-xil pishib,
1194
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
suyaklari ayrilib ketguncha qaynatilib, so‘ng yeyiladigan non
qara etmӓk deb nomlangan
(DLT,
400);
churek
-kulcha; DLT da ham čürӓk shaklida ifodalangan (DLT, 156);
tog‘ram
-non burdasi,
u
suqum
deb ham yuritiladi;
bal
-bol, asal;
bekmesh
-qiyom, shinni turkmancha, “Attuhfa” da
bäkmäz
(57); “Devon” da
bekmӓs/ bekmis
(o‘g‘uzcha) tarzida ifodalangan (183);
yupqa etmek
-
yupqa, DLT da ham
yupqa
(334) deb nomlangan.
Ichimliklar:
Suv;
bor
-may, yana bir ma’nosi shaharlarda matolarning ustiga surtiladigan
bir turli oq kesak, bo‘r. DLTda
bor (bo‘r)-
bo‘za. Maqolda shunday kelgan:
Bor bolmaɗïp sirkӓ
bol.
Ma’nosi:
Sharob bo‘lmay tirib, sirka bo‘lma.
Bu maqol o‘zini qarilarga o‘xshatadigan
yoshlarga qarata aytiladi (DLT, 364);
suchu
-bu ham mayni ifodalaydi. Yana har bir shirin narsa;
DLT da süčig (suchig)-sharob, musallas, may ma’nosida ifodalangan (DLT,163);
chaqir
-bu ham
may; mo‘g‘ulcha. shag‘ir (may). “Devon” da 2 xil ma’noda, Čağïr (chag‘ir)- sharbat ma’nosi,
shuningdek, ichkilik, may ma’nosi ifodalangan (DLT.146).
Ularda yana boshqa ichimlik borki, u qamishning boshog‘iga o‘xshash o‘simlikni eritilgan
asalga qo‘shib achitishdan hosil bo‘ladi Uning nomi
qumlaq
dir. Bu ichimlik mast qilishda uzum
sharobiga qaraganda o‘tkirroqdir va shuning uchun uni afzal ko‘radilar. Ularda yana xurmo va
boshqa narsalardan tayyorlanadigan, arablarning mizribiga (tariq va boshqa donlardan
tayyorlanadigan pivoga o‘xshash ichimlik) o‘xshagan ichimlik ham bor, uni
boze
deb ataydilar.
Sut va undan tayyorlanadigan narsalar:
Orun (urun)
-umuman sut (qatiq, ayron);
yag‘urt
-qatiq; “Attuhfa” da
qatïq –
qatiq;
ayran
-ayron; “Attuhfa” da ajrar – ayron ( 316-12. 156-
bet); sut-yangi sog‘ilgan sut. DLT da süt (sut)- sut (364), “Attuhfa” da so‘t – sut (13a-11);
chig‘it
-
pishloq, uni
yurumchek, benir
deb ham yuritiladi. Benir turkmancha bo‘lib, fors tilidagi penir
so‘zidan olingan. DLT da uɗïtma (uditma)- suzma, yangi panir (pishloq) (71);
Qurut
-qurt, suzma.
Yana ularda suzmadan tayyorlanib, tozalangan molning qornida saqlanadigan narsalari bor. Uni
pichoq bilan kesib ishlatadilar. U anor donidan ham nordonroq bo‘lib, uni qara qurut ya’ni qora
qurt deydilar; “Attuhfa” da
qurut
pishloq, sut bilan pishirilsa boʻtqa boʻladi. Bu quritilgan qatiq
demakdir (16);
kere yag‘-
qaymoq;
sayag‘
-sariyog‘, maska; DLT da
sağ
(375); turaq-turoq
turkmancha taom nomini ifodalaydi.
Turli narsalarning nomi va ularning zidi haqida yigirmanchi faslda ma’lumotlar keltirilgan
bo‘lib, leksemalar orasida gastronomik birliklarni ham uchratdik:
suchu
-suchuk, shirin; uzumdan
ishlangan mayga ham aytiladi, suchukni yana
tatlu
deyiladi.
Tat-
har bir narsaning mazasi, ta’mi;
DLT da har bir shirin narsaa
süčig (suchig)
(DLT. 163) deb nomlangan; shirinning aksi achchiq,
asarda
achi
shaklida berilgan, uni
qiraq
ham deyiladi, bu bir lahjadir. Uni
ag‘u
ham deyiladi,
og‘u
zahar ma’nosida bo‘lib, o‘ta achchiq bo‘lganlii uchun aytiladi;
ekshi
-turkmancha nordon
ma’nosini ifodalaydi.
1195
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Muallif o‘z asarida ko‘proq qishloq aholisini ko‘zda tutib, “asl qipchoq tili” ga e’tibor
berganligini ta’kidlaydi. Boshqa tillardan kirgan bir qator so‘zlarga belgi (pometa) lar keltiradi.
Bunday pometalardan “turkmancha”; “forscha”; turkmancha forschadan olingan belgili
so‘zlar; arabcha va rumcha, mo‘g‘ulcha belgili so‘zlarga kiruvchi so‘zliklarni ifodalagan.
Yuqorida gastronomik birliklar qatorini tashkil etuvchi guruhlar tarkibiga kiruvchi boshqa
tillardan kirgan belgili so‘zlar quyidagicha ifodalangan:
Turkmancha belgili so‘zlar:
ayva
(behi, 7-16),
armut
(nok, 7-15),
ekshi
(nordon, 27,12),
bekmesh
(qiyom, shinni, 16-2),
gulab
(gulob, 8-17),
yumurda
(tuxum, 10-16),
keshur
(sabzi, 8-
15),
nar
(anor, 7-19),
saru orik
(o‘rik, 7-17),
tulu
(no‘xot, 5-9),
turaq (
taom nomi, 16-18),
qavun
(qovun, 8-11), 9-bet
Turkmanchadan, forschadan olingan belgili so‘zlar
:
alu
-olxo‘ri, 7-16;
zardalu
– o‘rik, 10-
bet
Forscha belgili so‘zlar:
anar-anor,
7-20,
badam
-bodom, 8-3;
xurma
-xurmo, 8-2; s
horba
-
sho‘rva , 15-15 v.b 10-bet
Ba’zi so‘zlar forsiy tildan olinganligi ko‘rsatilgan:
benir
(pishloq) turkmancha bo‘lib,
forscha penirdan olingan, 16-13;
nar (
anor), bu so‘z turkmancha bo‘lib, asli forscha anar so‘zidan
olingan, 14-3;
qurma
(xurmo) asli fors tilidagi xurma so‘zidan olingan, 8-2.
Muallif ba’zi o‘rinda so‘zlarni o‘zaro qiyoslab, ularning biriga nisbatan “bir lahzaga oid”
deb ko‘rsatgan:
qiraq
(achchiq, 27-10) iborasi
achi
(achchiq) qa nisbatan olingan
5
.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, hozirgi zamonaviy tillarni boyitishda “Tarjumon”
ning lug‘at boyligidan foydalanish juda muhim ahamiyatga ega. Inchunin, zamonaviy turk tili
leksikologiyasiga e’tibor bersak, turklar undan unumli foydalangani ko‘zga tashlanadi.
Tadqiqotimiz doirasida o‘qib-o‘rganib, asarda keltirilgan birliklarni tahlilga tortib shuni
aytolamizki, aynan asarning I qismi ideografik lug‘at ko‘rinishidadir. Mavzular ichida
gastronomik birliklarning ifodalanishi ishimizni yanada boyitishga, lug‘at ko‘lamimizni
kengaytirishga, shuningdek, asardagi birliklar zamonaviy lug‘atlarda keltirilgan muqobil
variantlari bilan taqqoslashga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Таржумон- XIV аср ёзма обидаси”. Тошкент, Фан. – 1980. 3-бет
2.
Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк. / Таржимон ва нашрга тайёрловчи
С.М.Муталлибов. И-ИИИ. – Т.: Фан, 1960-1963.
5
O‘sha manba: 11-bet.
1196
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
3.
Aттуҳфатуз закияту филлуғатит туркия. Ўзбекистон ССР “Фан” нашриёти. Тошкент
– 1968.
4.
K.Temirova.Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘atit turk asarida keltirilgan uy-
ro‘zg‘or buyumlari. //Zamonaviy ilm-fan va ta’lim istiqbollari”. – 2024. № 10. – B.46-49.
5.
K.Temirova. “Sut va sut mahsulotlaridan tayyorlangan ichimliklarning lug‘atlarda
ifodalanishi”// “Zamonaviy ilm-fan va ta’lim istiqbollari” ko‘p tarmoqli ilmiy-amaliy
konferensiyasi. – 2024-yil. № 2. – B.528-531.
6.
K.Temirova. “Ichimlikni nomlovchi terminlar va semantik muvofiqlik”// “Xorazm
Ma’mun Akademiyasi” ilmiy jurnali. – Xiva, 2024-yil. № 2. – B.182-186.
