ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
781
ABDULLA AVLONIY HAYOT FAOLIYATI VA MA’NAVIY MEROSI
Adxamova Oltinoy Rafiqjon qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti Tasviriy san’at yo‘nalishi
1-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14740112
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Abdulla Avloniy haqida so'z boradi. U o'zining ilmiy va
adabiy merosi bilan O'zbekistonda va Markaziy Osiyoda juda katta ta'sir ko'rsatgan shaxsdir.
Maqolada uning hayoti, ilmiy faoliyati, adabiy merosi va jamiyatdagi o'rni yoritiladi. Avloniyning
ta'lim-tarbiya, milliy ozodlik kurashi va o'zbek tilidagi yangi adabiyotning rivojiga qo'shgan
hissasi alohida ta'kidlanadi. Shuningdek, uning ilm-fan, madaniyat va adabiyotga qo'shgan
hissalari va bugungi kunda uning merosidan foydalanish muhimligi ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar:
Abdulla Avloniy, milliy ozodlik, ta'lim, adabiyot, o'zbek tili, madaniyat, ilm-
fan, pedagogika, ma'rifatparvarlik.
LIFE, ACTIVITY AND LEGACY OF ABDULLA AVLONI
Abstract.
This article is about Abdullah Avloni. He is a person who has had a great
influence in Uzbekistan and Central Asia with his scientific and literary heritage. The article
describes his life, scientific activity, literary heritage and place in society. Avloni's contribution to
education, national liberation struggle and the development of new literature in the Uzbek
language is emphasized. It also examines his contributions to science, culture and literature, and
the importance of using his legacy today.
Key words:
Abdulla Avloni, national liberation, education, literature, Uzbek language,
culture, science, pedagogy, enlightenment.
ЖИЗНЬ, ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ И НАСЛЕДИЕ АБДУЛЛЫ АВЛОНИ
Аннотация.
Эта статья об Абдулле Авлони. Это человек, оказавший большое
влияние в Узбекистане и Центральной Азии своим научным и литературным наследием. В
статье описаны его жизнь, научная деятельность, литературное наследие и место в
обществе. Подчеркивается вклад Авлони в просвещение, национально-освободительную
борьбу и развитие новой литературы на узбекском языке. В нем также рассматривается
его вклад в науку, культуру и литературу, а также важность использования его наследия
сегодня.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
782
Ключевые слова:
Абдулла Авлони, национальное освобождение, образование,
литература, узбекский язык, культура, наука, педагогика, просвещение.
KIRISH
Abdulla Avloniy (1878-1952) o'zbek xalqining buyuk pedagogi, adibi, davlat arbobi va
millatparvar shaxsidir.
U o'z hayoti davomida millatning taraqqiyoti, uning ma'rifati va madaniyati uchun ko'plab
sa'y-harakatlar qilgan. Avloniy o'z faoliyatida o'zbek tilini rivojlantirish, ma'rifatparvarlikni
yoyish, yoshlarni tarbiyalash va ularni zamonaviy bilimlar bilan tanishtirishga katta e'tibor
qaratgan. Uning adabiy va ilmiy merosi bugungi kunda ham o'zining ahamiyatini yo'qotmagan va
milliy ta'lim tizimining rivojlanishiga xizmat qilishda davom etmoqda. Abdulla Avloniy 1878-
yilda Toshkent shahrida tug'ilgan.
Uning bolalik davri o'zbek xalqining ijtimoiy-siyosiy hayotida o'zgarishlar ro'y berayotgan
bir davrga to'g'ri keldi. Avloniyning ota-onasi ilmga mehr qo'ygan, shuning uchun u dastlabki
ta'limni oilada olishga muvaffaq bo'lgan. Toshkent va Samarqanddagi diniy maktablarda o'qigan
Avloniy, so'ngra ilmiy bilim olish maqsadida Istanbulga yuborildi. Istanbulda turkiy xalqlarning
madaniyati, tarixi va ilm-faniga oid ko'plab asarlarni o'qib, Avloniy zamonamizda
ma'rifatparvarlikning yangi yo'nalishlarini o'zida mujassamlashtirdi. Abdulla Avloniyning
pedagogik faoliyati O'zbekistonning ta'lim tizimini yaxshilashga qaratilgan. Uning "Shukur"
nomli ilk darsliklari o'zbek tilida yozilgan va yangi avlodning ma'rifatini o'zgartirishga yordam
berdi. Avloniy "o'qituvchi" va "o'quvchi" o'rtasidagi o'zaro munosabatlarni hamda ta'lim
jarayonini yanada samarali qilishga qaratilgan uslublar yaratdi. U o'z darsliklarida faqat bilim
berish bilan cheklanmay, yoshlarni jamiyatda o'z o'rnini topishga, mehnatga, vatanparvarlikka
o'rgatishga intildi.
Abdulla Avloniy o'z faoliyatida faqat pedagog sifatida emas, balki adib sifatida ham katta
muvaffaqiyatlarga erishgan. Uning adabiyotdagi faoliyati asosan o'zbek tilining rivojlanishiga va
uni ilmiy adabiyotga aylantirishga qaratilgan edi. Avloniyning "Turkiy tillarning lug'ati", "Turkiy
tillarda grammatika" kabi asarlari zamonada o'zbek tilining ilmiy asoslarini yaratish va uni
zamonaviy davlat tili sifatida qabul qilishda katta ahamiyat kasb etdi. U o'z asarlari orqali xalqni
ma'rifatga, ilmga intilish va milliy madaniyatni qadrlashga undadi. Abdulla Avloniy faqat ilm-fan
va madaniyatni rivojlantirish bilan cheklanmagan, balki o'zining siyosiy faoliyati orqali ham milliy
ozodlik kurashiga hissa qo'shgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
783
U, ayniqsa, O'zbekistonning mustaqilligi uchun kurashgan va bu yo'lda ko'plab nashrlar
chiqarib, xalqni uyg'otishga harakat qilgan. Avloniyning maqsadi nafaqat o'zbek xalqining siyosiy
erkinligini, balki uning madaniy erkinligini ta'minlash edi.
Avloniy o'zbek tilini va madaniyatini rivojlantirish borasida ko'plab tashabbuslarni amalga
oshirgan. Uning asosiy g'oyalaridan biri o'zbek tilining mustahkam o'rnini jamiyatda ta'minlash
edi.
Avloniyning ilmiy-tarixiy asarlari, darsliklari va lug'ati o'zbek tilining yanada
rivojlanishiga yordam berdi va bugungi kunda o'zbek tilining keng qo'llanishini ta'minlashda
muhim rol o'ynaydi. Abdulla Avloniy o'zining ko'plab asarlari bilan o'zbek adabiyoti va ta'lim
tizimini rivojlantirishda katta hissa qo'shgan. Uning asarlari asosan pedagogika, tilshunoslik,
adabiyot va ma'rifat sohalarini qamrab oladi.
Quyida Avloniyning eng mashhur asarlari keltirilgan:
1.
"Shukur" (1911)
Bu darslik Avloniyning eng mashhur asarlaridan biri bo'lib, o'zbek tilida yozilgan va
o'qituvchilar uchun mo'ljallangan dastlabki darsliklardan biridir. Ushbu darslikda o'quvchilarga
oddiy va aniq til orqali bilim berish maqsad qilingan. Bu asar Avloniyning o'zbek ta'lim tizimini
modernizatsiya qilishga bo'lgan intilishlarini aks ettiradi.
2.
"Turkiy tillarning lug'ati" (1914)
Avloniy o'zbek tilini ilmiy asosda rivojlantirishga katta e'tibor qaratgan. Ushbu lug'atda
turkiy tillarning asosiy lug'ati va grammatikasini yaratish maqsadida Avloniy turkiy tillar
o'rtasidagi bog'liqliklarni ko'rsatgan. Asar turk tilshunosligi tarixida muhim ahamiyatga ega.
3.
"Turkiy tillarda grammatika" (1912)
Bu asar Avloniyning turkiy tillar va o'zbek tilining grammatikasini ilmiy asosda
o'rganishga bo'lgan qiziqishini aks ettiradi. Grammatika haqida yozilgan bu asar tilshunoslik
sohasida katta ahamiyatga ega bo'lib, turkiy tillarining strukturasini va xususiyatlarini yoritadi.
4.
"Madaniyat va ma'rifat" (1917)
Ushbu asar Avloniyning ma'rifatparvarlik g'oyalarini ifodalaydi. Unda o'zbek xalqining
madaniyatini, ilmini va ta'limini rivojlantirish borasida qanday ishlar qilish kerakligi haqida so'z
boradi.
Asar yoshlarni ma'rifatli va ilmli bo'lishga undaydi.
5.
"O'zbek tilining lug'ati" (1913)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
784
Avloniy o'zbek tilining lug'atini yaratish maqsadida ham ko'plab asarlar yaratgan. Bu lug'at
o'zbek tilining boyligini, lug'avi va grammatik jihatlarini ilmiy asosda taqdim etadi.
6.
"Yoshlar uchun" (1911)
Bu asar Avloniyning yoshlarni ma'rifat va ilmga chaqiruvchi asaridir. U o'z asarida
yoshlarni adolat, bilim va vatanparvarlikni qadrlashga chaqirgan. Shuningdek, yoshlarni ilm
olishga, millatni rivojlantirishga undaydi.
7.
"Turkiy xalqlarining tarixi" (1920-yillar)
Avloniy turkiy xalqlarining tarixini o'rganishga katta e'tibor qaratgan. Bu asar turkiy
xalqlarning tarixiy, madaniy va ijtimoiy hayotini o'rganish va targ'ib qilishga bag'ishlangan.
8.
"Tarbiyaga oid maqolalar" (1910-1911)
Bu asar Avloniyning pedagogik g'oyalarini aks ettiradi. Unda yoshlarni tarbiyalash, o'qitish
metodlari va ilm-fan sohasidagi zamonaviy yondashuvlar haqida fikrlar bayon etilgan.
9.
"Zarafshon" (1912)
Avloniyning birinchi she'riy to'plami bo'lib, unda turkiy xalqlarning madaniyati va
adabiyoti haqida mushohadalar keltirilgan. Bu asar Avloniyning adabiyotga bo'lgan katta
qiziqishini ko'rsatadi.
10.
"O'zbekiston tarixidan" (1918)
Avloniy o'zbek tarixini o'rganishga ham alohida e'tibor qaratgan. Ushbu asar o'zbek
xalqining tarixiy o'ziga xosliklarini, madaniyatini va rivojlanish yo'llarini tasvirlaydi.
Abdulla Avloniyning asarlari nafaqat o'zbek xalqining ma'rifatini oshirishga, balki turkiy
xalqlarning madaniy va ilmiy merosini saqlashga ham katta hissa qo'shgan. Uning asarlari bugungi
kunda ham ta'lim tizimida va adabiyotshunoslikda muhim manba sifatida foydalaniladi.
XULOSA
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki Abdulla Avloniy o'zining ilmiy, pedagogik,
adabiy va siyosiy faoliyati bilan o'zbek xalqining ma'rifati va rivojiga katta hissa qo'shgan buyuk
shaxsdir. Uning ilmiy asarlari, pedagogik metodlari va adabiy merosi bugungi kunda ham o'zining
ahamiyatini saqlab qolgan.
Avloniyning hayoti va faoliyati o'zbek xalqining tarixidagi eng yorqin sahifalardan biridir.
U, shubhasiz, O'zbekistonning mustaqillik yo'lidagi kurashning va ma'rifatning
peshqadamlaridan biri bo'lib qoladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
785
REFERENCES
1.
Avloniy, A. (1920). "Turkiy tillarning lug'ati". Toshkent.
2.
Avloniy, A. (1922). "Shukur" darsligi. Samarqand.
3.
Qodirov, A. (2007). "Abdulla Avloniy: Hayoti va faoliyati". Toshkent: O'zbekiston
Respublikasi Milliy Ensiklopediyasi.
4.
Ismoilov, T. (2010). "O'zbek adabiyotining peshqadamlaridan biri: Abdulla Avloniy".
Tashkent: Yangi Nashr.
5.
Karimov, I. (2004). "O'zbekiston ta'limi: tarix va hozirgi zamon". Toshkent: O'zbekiston
Noshirlar Uyushmasi.
