1146
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
TASVIRIY SAN’AT DARSLARIDA TALABALARNING IJODIY TASAVVURLARINI
RIVOJLANTIRISH
Adxamova Oltinoy Rafiqjon qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti
Tasviriy san’at yo’nalishi 1-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784373
Annotatsiya.
Mazkur maqola tasviriy san’at darslarida talaba yoshlarni ijodiy
tasavvurini shakllantirish masalasi, uning ahamiyatli jihatlari,
badiiy mahurat
mexanizmlari
hamda talabalarni erkin ijod qilishga o’rgatish bo’yicha fikr mulohaza yuritadi va bir qancha
ma’lumotlar bayon etadi.
Kalit so’zlar:
o‘qituvchi, texnologiya, ijod, tasviriy san’at, tasavvur, ta’lim,
mutaxassis,
talaba, tajriba, malaka, ko’nikma.
ТВОРЧЕСТВО УЧАЩИХСЯ НА УРОКАХ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА
РАЗВИТИЕ ВООБРАЖЕНИЯ
Аннотация.
В данной статье размышляется проблема формирования творческого
воображения у школьников на занятиях изобразительным искусством, его важные
аспекты, механизмы художественного мастерства, обучение учащихся свободному
творчеству, и приводятся некоторые сведения.
Ключевые слова:
педагог, технология, творчество, изобразительное искусство,
воображение, образование, специалист, ученик, опыт, компетентность, умение.
DEVELOPMENT OF STUDENTS' CREATIVE IMAGINATION IN FINE ARTS
Abstract.
This article discusses the issue of forming the creative imagination of young
students in fine arts classes, its important aspects, mechanisms of artistic skill, and teaching
students to create freely, and provides some information.
Keywords:
teacher, technology, creativity, fine arts, imagination, education, specialist,
student, experience, qualification, skill.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentning 2019 yil 8 oktyabrdagi Farmoni bilan
tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi"ga ko‘ra mamlakatdagi oliy ta’lim bilan qamrov darajasini oshirish, xalqaro
standartlar asosida yuqori malakali, kreativ va tizimli fikrlaydigan, mustaqil qaror qabul qila
oladigan kadrlar tayyorlash, ularning intellektual qobiliyatlarini namoyon etishi va ma’naviy
barkamol shaxs sifatida shakllanishi uchun zarur shart-sharoit yaratish belgilangan.
1147
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Shuningdek, mamlakatimizning barcha sohalarida islohotlarni amalga oshirish,
odamlarning dunyoqarashini o‘zgartirish, yetuk va zamon talabiga javob beradigan mutaxassis
kadrlarni tayyorlashni hayotning o‘zi taqozo etmoqda. Respublikada ta’lim tizimini
mustahkamlash, uni zamon talablari bilan uyg‘unlashtirishga katta ahamiyat berilmoqda. Bunda
mutaxassis kadrlarni tayyorlash, ta’lim va tarbiya berish tizimi islohatlar talablari bilan
chambarchas bog‘langan bo‘lishi muhim ahamiyat kasb etadi. Zamon talablariga javob bera
oladigan mutaxassis kadrlarni tayyorlash, Davlat talablari asosida ta’lim va uning barcha tarkibiy
tuzilmalarini takomillashtirib borish oldimizda turgan dolzarb masalalardan biridir.
Fikrimizning yaqqol timsoli sifatida aytishimiz mumkinki aynan Tasviriy san’at darslarida
o‘quvchilarning ijodiy qobiliyati ularning shaxsiy iste’dodi, qiziqishlari, tajribalari va
tayyorgarligi kabi turli omillarga qarab juda farq qilishi mumkin. Ba’zi talabalar ijodkorlik va
badiiy ifodaga tabiiy moyillikka ega bo’lishi mumkin, boshqalari esa ko’nikmalarini rivojlantirish
uchun ko’proq yo’l-yo’riq va amaliyotga muhtoj bo’lishi mumkin. Tasviriy san’at darslari odatda
o’quvchilarga turli xil vositalar va texnikalarni o’rganish imkoniyatini beradi, bu esa ularning
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
METADALOGIYA
O‘quvchilarni tavakkal qilishga va ijodkorlikni rivojlantirishga yordam beradigan yangi
g’oyalar bilan tajriba o’tkazishga undash ham mumkin. Bundan tashqari, o’qituvchining o’qitishga
yondashuvi va sinf muhiti ijodkorlikni rag’batlantirishda muhim rol o’ynashi mumkin.
O‘quvchilarni o’z fikrlarini erkin ifoda etishga undaydigan qo’llab-quvvatlovchi va ochiq
muhitni ta’minlovchi o’qituvchilar o’z o’quvchilarida ijodkorlikni ilhomlantirishga yordam
berishi mumkin. Umuman olganda, tasviriy san’at darslarida o‘quvchilarning ijodiy qobiliyati
murakkab va ko‘p qirrali masala bo‘lib, unga turli omillar ta’sir ko‘rsatadi. Biroq, to’g’ri qo’llab-
quvvatlash, yo’l-yo’riq va imkoniyatlar bilan ko’pchilik talabalar o’zlarining ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirishlari va rassom sifatida to’liq salohiyatga erishishlari mumkin. Tasviriy
san’at darslari o‘quvchining ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda muhim omil bo‘la oladi. Tasviriy
san’at darslari o’quvchilarga turli xil vositalar va usullarni o’rganish, san’at tarixini o’rganish va
badiiy mahoratini rivojlantirish imkoniyatini beradi. Tajriba va amaliyot orqali o‘quvchilar ijodiy
fikrlash, muammolarni yechish va o‘z fikrlarini vizual tarzda etkazish qobiliyatini oshirishlari
mumkin. Bundan tashqari, tasviriy san’at darslari o’quvchilarning o’z fikrini erkin ifoda etishi
uchun qulay va ochiq muhitni ta’minlashi mumkin, bu esa ularning ijodini rivojlantirishi va ularni
tavakkal qilishga undashi mumkin. Bu darslar, shuningdek, o‘quvchilarning badiiy asarni tahlil
qilish va sharhlashni o‘rganishi davomida ularning tanqidiy fikrlash va tahliliy ko‘nikmalarini
rivojlantirishga yordam beradi.
1148
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Tasviriy san’at darslari tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko’nikmalarini
rivojlantirishga ham yordam beradi. San’atni tahlil qilish va sharhlash orqali talabalar tanqidiy
fikrlashni o’rganishlari va ongli qarorlar qabul qilish qobiliyatini rivojlantirishlari mumkin.
Tasviriy san’at darslari o‘quvchilarning muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishga ham
yordam beradi, chunki ular o‘z g‘oyalari va his-tuyg‘ularini vizual tarzda etkazishni o‘rganadilar.
Tasviriy san’at darslari o’quvchilarning o’z fikrlarini erkin ifoda etishlari uchun
qulay va ochiq muhitni ta’minlashi mumkin. Bu ularning ijodkorligini rivojlantirishga
yordam beradi va ularni tavakkal qilishga undashi mumkin. O’qituvchilarining konstruktiv
fikr-mulohazalari va yo’l-yo’riqlari orqali talabalar o’z mahoratlarini yanada rivojlantirishlari
va badiiy qarashlarini yaxshilashlari mumkin.
Tasviriy san’at darslarida qatnashish o‘quvchining shaxsiy va ilmiy rivojlanishiga ham
ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu ularning o’ziga bo’lgan ishonchini, o’zini namoyon qilishini
va o’zini o’zi anglashini rivojlantirishga yordam beradi. Tadqiqotlar shuni ko’rsatdiki, san’at
darslarida qatnashish akademik samaradorlikni oshirishga, jumladan, tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini yaxshilashga va motivatsiyani oshirishga olib kelishi mumkin. Tasviriy san’at
darsida o‘quvchining ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning ko‘plab imkoniyatlari mavjud:
Tajribani rag’batlantirish: o’quvchilarga o’zlarining kuchli tomonlari va qiziqishlarini
aniqlashga yordam berish uchun turli materiallar, texnikalar va uslublar bilan tajriba o’tkazishga
ruxsat bering. Tavakkalchilik va izlanishni rag’batlantirish o’quvchilarning ijodkorligini
rivojlantirishga yordam beradi.
Texnikalarni o’rgatish: O‘quvchilarga o’z malakalarini oshirishga yordam beradigan
turli xil texnikalarni o’rgating. Turli texnikalarni ko‘rsatish va o‘quvchilarga ularni amalda
qo‘llashga imkon berish o‘quvchilarning qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Tahlil qilish va tanqid qilish: O‘quvchilarni san’at asarlarini, shu jumladan o’zlarining
va boshqalarning ishlarini tahlil qilish va tanqid qilishga undash. Bu talabalarga tanqidiy
fikrlash va tahliliy qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Jarayonning ahamiyatini ta’kidlansh: O‘quvchilarga san’at yaratish jarayoni tayyor
mahsulot kabi muhim ekanligini tushunishga yordam bering. Ularni nafaqat yakuniy natijaga
e’tibor qaratishni emas, balki ijodiy jarayondan zavqlanishlarini rag’batlantiring.Hamkorlik
uchun imkoniyatlarni taqdim eting: O‘quvchilarga guruh loyihalarida birgalikda ishlash yoki
boshqalar bilan hamkorlik qilish imkoniyatini taqdim eting, bu ularga jamoaviy ish va muloqot
ko’nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
O‘quvchilarni san’at tarixi bilan tanishtirish: talabalarni tarix davomida turli san’at
harakatlari va rassomlari bilan tanishtirish.
1149
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Boshqa rassomlarning asarlarini o’rganish o’quvchilarga san’atga turli yondashuvlarni
tushunishga yordam beradi va ularni o’z uslubini rivojlantirishga ilhomlantiradi.
Konstruktiv fikr-mulohazalarni taklif qilish: O‘quvchilarga konstruktiv va aniq fikr-
mulohazalarni taqdim eting. Bu ularga o’z ishlarini qanday yaxshilashni tushunishga yordam
beradi va ularni o’z malakalarini rivojlantirishni davom ettirishga undashi mumkin. Tasviriy san’at
darsida o‘quvchining ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning turli usullari mavjud. Mana bir nechta
takliflar:
Tadqiqot va tajribani rag’batlantirish: O‘quvchilarga turli materiallar, texnikalar va
uslublarni o’rganishga imkon bering. Ularni tavakkal qilishga va yangi narsalarni sinashga undash.
Bu ularning ijodini rivojlantirishga va o’ziga xos badiiy ovozini kashf etishga yordam
beradi.
Asoslarni o’rgatish: talabalarga rang nazariyasi, kompozitsiya, istiqbol va soyani o’z
ichiga olgan san’atning asosiy tamoyillarini o’rgating. Bu ularning texnik ko’nikmalarini
yaxshilashga va yanada murakkab va vizual jozibali san’at asarlarini yaratishga yordam beradi.
O’z-o’zini ifoda etish imkoniyatini yaratish: o’quvchilarga o’z asarlari orqali o’zlarini
ifoda etish erkinligini bering. Ularni o’zlari uchun mazmunli, shaxsiyat va qiziqishlarini aks
ettiruvchi san’at yaratishga undash.
Qo’llab-quvvatlovchi va ochiq muhitni yaratish: O‘quvchilarni o’z ishlari va
g’oyalarini baham ko’rishga undaydigan ijobiy va qo’llab-quvvatlovchi muhit yarating.
Ularning kuchli tomonlarini ta’kidlab, ularni yaxshilashga yordam beradigan konstruktiv
fikr-mulohazalarni taqdim etish.
Mulohaza yuritish va o’z-o’zini tanqid qilishni rag’batlantirish: o’quvchilarni o’z asarlari
haqida fikr yuritishga va o’zlarining kuchli va zaif tomonlarini baholashga undash. Bu ularning
tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga va badiiy qobiliyatlarini yaxshilashga yordam
beradi.
O‘quvchilarni turli xil san’at turlari bilan tanishtirish: O‘quvchilarni rasm,
haykaltaroshlik, fotografiya va grafik dizayn kabi san’at turlarining keng doirasi bilan
tanishtirish. Bu ularning badiiy dunyoqarashini kengaytirish va qiziqishlarini rivojlantirishga
yordam beradi.
Hamkorlik qilish va boshqalar bilan baham ko’rish: o’quvchilarga guruh loyihalarida
tengdoshlari bilan hamkorlik qilish yoki san’at asarlarini boshqalar bilan baham ko’rish
imkoniyatini yarating. Bu ularga jamoaviy ish va muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishga
yordam beradi, shu bilan birga boshqalardan fikr-mulohaza va ilhom oladi.
1150
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
O’quvchilarni qo’llab-quvvatlovchi va qiziqarli o’quv muhiti bilan ta’minlash, asosiy
ko’nikmalarni o’rgatish, izlanish va o’zini namoyon qilishni rag’batlantirish orqali san’at darslari
o’quvchilarning ijodiy qobiliyatini rivojlantirishga va shaxsiy o’sishiga yordam beradi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Tasviriy san’at darslarida qatnashish talabaning shaxsiy va ilmiy rivojlanishiga ijobiy
ta’sir ko’rsatishi mumkin. Bu ularning o’ziga bo’lgan ishonchini, o’zini namoyon qilishini va
o’zini o’zi anglashini rivojlantirishga yordam beradi. Bundan tashqari, tadqiqotlar shuni
ko’rsatdiki, tasviriy san’at darslarida qatnashish akademik samaradorlikni oshirishga, jumladan,
tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini yaxshilashga va motivatsiyani oshirishga olib kelishi mumkin.
Tasviriy san’at darslari o‘quvchining ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda muhim vosita
bo‘lishi mumkin. Tasviriy san’at darslarida o‘quvchilarning ijodini kashf etish, badiiy mahoratini
rivojlantirish uchun turli imkoniyatlar yaratiladi. Turli materiallar, texnikalar va vositalardan
foydalanish orqali o’quvchilar badiiy ifodaning turli shakllari bilan tajriba o’tkazishlari mumkin,
bu ularga o’ziga xos uslubni rivojlantirishga yordam beradi.
Tasviriy san’at darsida o‘quvchining ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda
texnologiya muhim rol o‘ynashi mumkin. Texnologiyadan foydalanishning bir necha
usullari mavjud:
Raqamli san’at vositalari: Chizish planshetlari, Adobe Photoshop yoki Illustrator kabi
dasturiy ta’minot dasturlari va hatto smartfon yoki planshetlardagi ilovalar o’quvchilarga
badiiy mahoratini o’rganish va rivojlantirish uchun yangi vositalarni taqdim etishi mumkin. Ushbu
vositalar qalam va qog’oz kabi an’anaviy vositalarga nisbatan ko’proq moslashuvchanlik, tajriba
va ijodkorlik imkonini beradi.
Onlayn manbalar: Internet talabalarga turli xil san’at uslublari, texnikasi va rassomlari
haqida ma’lumot olishga yordam beradigan ko’plab resurslarni taklif etadi. Onlayn darsliklar
va kurslar o’z malakalarini oshirishga intilayotgan talabalar uchun qo’shimcha ko’rsatmalar va
ko’rsatmalar berishi mumkin.
Ijodkorlikni rivojlantirish uchun qo’llab-quvvatlovchi o’quv muhiti muhim ahamiyatga
ega. O’qituvchi tavakkal qilishga, izlanishga va o’zini namoyon qilishga undaydigan sinf muhitini
yaratishi kerak. O‘quvchilar tanqiddan qo’rqmasdan turli xil materiallar va texnikalar bilan tajriba
o’tkazishlari kerak. Izlanish va tajribani rag’batlantirish: O’qituvchilar talabalarga turli
materiallar, texnikalar va uslublarni o’rganish va tajriba o’tkazish imkoniyatini berishlari kerak.
Bu ularning ijodini rivojlantirishga va o’ziga xos badiiy ovozini kashf etishga yordam
beradi. O’qituvchilar talabalarga san’atning asosiy tamoyillarini, jumladan ranglar nazariyasi,
kompozitsiya, istiqbol va soyalarni o’rgatishlari kerak.
1151
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Bu ularning texnik ko’nikmalarini yaxshilashga va yanada murakkab va vizual jozibali
san’at asarlarini yaratishga yordam beradi.
O’z-o’zini namoyon qilish imkoniyatini yarating: O’qituvchilar o’quvchilarga o’z asarlari
orqali o’zlarini ifoda etish erkinligini berishlari kerak. Ularni o’zlari uchun mazmunli,
shaxsiyat va qiziqishlarini aks ettiruvchi san’at yaratishga undash. O’qituvchilar o’quvchilarning
kuchli tomonlarini ta’kidlab, ularni yaxshilashga yordam beradigan konstruktiv fikr-
mulohazalarni taqdim etishlari kerak. Fikr-mulohaza aniq bo’lishi va o’quvchining o’z asarlari
uchun maqsadlariga yo’naltirilgan bo’lishi kerak. Mulohaza yuritish va o’z-o’zini tanqid
qilishni rag’batlantirish: O’qituvchilar o’quvchilarni o’z asarlari haqida fikr yuritishga va
o’zlarining kuchli va zaif tomonlarini baholashga undashlari kerak. Bu ularning tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirishga va badiiy qobiliyatlarini yaxshilashga yordam beradi. O‘quvchilarni
turli xil san’at turlari bilan tanishtirish: O’qituvchilar o’quvchilarni rasm, haykaltaroshlik,
fotografiya va grafik dizayn kabi keng ko’lamli san’at turlari bilan tanishtirishlari kerak. Bu
ularning badiiy dunyoqarashini kengaytirish va qiziqishlarini rivojlantirishga yordam beradi.
O‘quvchilarga e’tiroz bildirish: O’qituvchilar talabalarni o’z chegaralarini bosib o’tishga
va o’z asarlarida tavakkal qilishga chaqirishlari kerak. Bu ularning ijodiy muammolarni hal qilish
qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi va ularni qutidan tashqarida fikrlashga undaydi.
Umuman olganda, tasviriy san’at sinfida ijodkorlikni rivojlantirishda o’qituvchi muhim rol
o’ynaydi. Qo’llab-quvvatlovchi va jozibador o’quv muhitini ta’minlash, asosiy ko’nikmalarni
o’rgatish, izlanish va o’zini namoyon qilishni rag’batlantirish orqali o’qituvchilar o’quvchilarga
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga va shaxsiy o’sishini oshirishga yordam berishlari mumkin.
XULOSA
Xulosa o’rnida aytishimiz mumkinki Tasviriy san’at darslarida o’quv-tarbiya ishlari
jarayonida talaba yoshlarni ijodiy fikrlashga, o’zgaruvchan vaziyatlarga o’rgatish, erkin raqobat
asosida faoliyatni tashkil etish hamda talabalarni axborot texnologiyalari, elektron darsliklar,
versiyalar va multimedialardan amaliy mashg’ulotlarda foydalanishi muhimdir. Bu esa talabalarda
mustaqillik, erkin fikrlashni tarbiyalashni, o’quv faoliyatini tahlil qilishni, istiqbolda kasbiy
mahorat va kompyuter savodxonligini orttirish bo’yicha rejalarini aniq belgilashiga erishishni
ularning ichki ehtiyojiga aylantirish talab etilganligini ko‘ramiz.
REFERENCES
1.
Hasanov R. Maktab tasviriy san'at mashg‟ulotlarini takomillashtirish yo‟llari. – T., 1986 yil.
2.
Oydinov N. O‟zbekiston tasviriy san'ati tarixidan lavhalar. – T.,1997 yil.
3.
Эгамбердиев .A. Жанровая живопис Узбекистана -T.,1998.
4.
O‟zbekiston san'ati (1991 – 2001 yillar). Ilmiy muharrir A. Hakimov – T., 2001.
1152
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
5.
Qo‟ziyev T, Egamov A va boshqalar. Rangtasvir.- T., 2003. 20. Abduraxmanov
F.Kompozitsiya asoslari-T.,2003.
6.
Mahmudov T.O`zbekiston rangtasvir estetikasi-T.,1983 yil.
7.
U.Mamatov. O’zbekiston madaniyatida tarixiy janrdagi tasviriy san’at asarlari.”Mumtoz
so’z” nashriyoti.-T., 2018-yil.
8.
“O‘zbekiston adabiyoti va san’ati “ ro‘znomasi, 2015- yil.
