1153
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
ABDULLA AVLONIY HAYOT YO‘LI VA ASARLARINING
MA’NAVIY-TARBIYAVIY AHAMIYATI
Adxamova Oltinoy Rafiqjon qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti Tasviriy sanat yo'nalishi
1-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784393
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yoshlar ma’naviy barqarorligini taminlashda Abdulla
Avloniyning manaviy merosi haqida ma`lumot berish va talabalarni axloqiy tarbiyalashda
Abdulla Avloniy pedagogik merosining imkoniyatlari masalasi yoritib berilgan. Abdulla
Avloniyning ko‘plab tarbiyaga oid asarlaridagi uning qarashlari va ulardan bugungi kunda
yoshlar tarbiyasiga ta’sir imkoniyatlari haqida gap boradi.
Kalit so‘zlar:
tarix, vatan, ozodlik, jamiyat, beqarorlik, barqarorlik, jadid,maktab,
ma’naviy barkarorli, madaniyat.
ЖИЗНЕННЫЙ ОБРАЗ АБДУЛЛЫ АВЛОНИ И ЕГО ПРОСВЕТИТЕЛЬСКОЕ
ЗНАЧЕНИЕ В ЕГО ПРОИЗВЕДЕНИЯХ
Аннотация.
Данная статья проливает свет на возможности педагогического
наследия Абдуллы Авлони в обеспечении нравственной устойчивости молодежи и
предоставлении информации о духовном наследии Абдуллы Авлони в нравственном
воспитании учащихся. Многие работы Абдуллы Авлани по образованию рассказывают о
его взглядах и их влиянии на образование современной молодежи.
Ключевые слова:
история, Родина, свобода, общество, нестабильность,
стабильность, современность, школа, нравственная устойчивость, культура.
THE LIFE WAY OF ABDULLA AVLONI AND ITS EDUCATIONAL SIGNIFICANCE
IN HIS WORKS
Abstract.
This article sheds light on the possibilities of Abdulla Avloni's pedagogical
legacy in providing moral stability of young people and providing information about the spiritual
heritage of Abdulla Avloni in moral education of students. Many of Abdulla Avlani's works on
education talk about his views and their influence on the education of young people today.
Key words:
history, homeland, freedom, society, instability, stability, modernity, school,
moral stability, culture.
KIRISH.
O‘zbek pedagogikasi tarixida yangi usul maktabi tarafdorlari harakati, ularning boy
pedagogik merosi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bunda shubhasiz, Abdulla Avloniyning
pedagogik asarlari o‘ziga xos o‘ringa ega.
1154
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Uning “Turkiy guliston yoxud axloq”, “Adabiyot”, “Birinchi muallim”, “Ikkinchi
muallim”, “Uchinchi muallim”, “Hisob”, “Tarixi anbiyo”, “Maktab jug‘rofiyasi” kabi darslik-lari;
“Pinak”, “Advokatlik osonmi?”, “Biz va siz” kabi dramalari Turkiston o‘lkasi xalqlari o‘rtasida
ma’lum va mashhur bo‘lgan. Avloniyning yuqorida ta’kidlab o‘tilgan darsliklarining ba’zilari bir
necha marta nashr qilingan bo‘lsa, ba’zilari qo‘lyozma holicha qolib ketgan. Abdulla Avloniy
darsliklaridagi badiiy matnlar talabalarga ta’lim berish bilan birga tarbiya, asosan, axloqiy tarbiya
berishda muhim ahamiyatga ega. Axloqqa Avloniy quyidagicha ta’rif beradi: “Insonlarni
yaxshilikka chaqirguvchi, yomonlikdan qaytarguvchi bir ilmdur. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini,
yomon xulqlarning yomonligini dalil va misollar ila bayon qiladurgan kitobni axloq deyilur».
O‘tmish tarixmizga nazar soladigan bo‘lsak, o‘zbek xalqi asrlar mobaynida o‘z
mustaqilligiga erishish uchun kurashib keldi. Bunday harakatlarga vatanparvar ulug‘ ajdodlarimiz
rahbarlik qilishdi. Millati, o‘z xalqi erkinligi yo‘lida aziz jonlaridan kechdilar. XIX asr oxiri va
XX asr boshlariga kelib, xalq ozodlik kurashlari demokratik tus oldi. Rossiyada 1905, 1907 va
1917 yillarda ro‘y bergan voqealardan keyin demokratik harakat boshiga jadidlar (arabcha jadid
so‘zi – yangi ma’nosiga anglatadi) chiqdi. Afsuski, Rossiyada bo‘lgan 1917 yil oktabr
to‘ntarishdan kutilgan natijaga erishilmadi. O‘zbek xalqi sovet imperiyasi asoratiga tushdi. Milliy
ozodlik harakati boshida turgan ziyolilar qatag‘on etildi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka
erishgach, jadidchilik harakati va uning namoyondalari nomiga yopishtirilgan tavqi la’nat va soxta
yorliqlar olib tashlanib, ularning asl nomlari qayta tiklanib ularga xurmat-ehtirom munosabati
bilan Yunus-obod tumanida “Xotira majmui” bunyod etildi. Yoshlarimiz qalbida abadiy yashaydi.
XIX asr oxiri va XX asr boshidagi o‘zbek milliy madaniyatining mashhur vakillaridan biri
ma’rifatparvar shoir, dramatur, jurnalist, olim, davlat va jamoat 97 arbobi Abdulla Avloniydir. XX
asr boshlarida Avloniy jadidchilik harakatiga qo‘shilib, Toshkentdagi jadidlarning faol
ishtirokchilaridan biri bo‘lib tanildi. Abdulla Avloniyning fikricha, insonlarga eng muhim, ziyoda
sharaf, baland daraja berguvchi narsa axloq tarbiyasidur. Abdulla Avloniy inson xulqini ikkiga:
yaxshi va yomon xulqlarga bo‘ladi: “Axloq ulamosi insonlarning xulqlarini ikkiga bo‘lmishlar:
agar nafs tarbiyat topib, yaxshi ishlarni odat qilsa, yaxshilikka tavsif bo‘lub, “yaxshi xulq”; agar
tarbiyasiz o‘sub,yomon ishlarni ishlaydurgon bo‘lub ketsa,yomonlikka tavsif bo‘lub, “yomon
xulq” deb atalur”. Abdulla Avloniydan axloqiy tarbiyaga oid boy pedagogik meros qolgan. Biz
ilmiy-tadqiqot ishimizning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, uning she’r va hikoya-laridan
talabalarni axloqiy tarbiyalash imkoniyatlariga ko‘ra quyidagi yo‘nalishlarga ajratdik: –vatan,
vatanparvarlik; – do‘stlik, o‘rtoqlik;–rostgo‘ylik;–ustoz, ota-ona va qavm-u qarindoshlarga
hurmat; – ilm-u ma’rifatga da’vat;–sabr, qanoat; –saxovat. Vatan, vatanparvarlik haqidagi she’r
va hikoyalar. XX asr boshlarida vatan, vatanparvarlik haqida ko‘plab badiiy hamda pedagogik
asarlar yozildi.
1155
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Bular ichida Abdulla Avloniyning vatan, vatanparvarlik haqidagi merosi o‘ziga xos o‘ringa
ega bo‘lib, u hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Abdulla Avloniyning 1912 yilda
nashr qilingan “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida vatan, vatanparvarlik, o‘z yurtiga sadoqat va
sodiqlik haqidagi “Vatanni suymak” bobida shunday 85 yozadi: “Har bir kishining tug‘ulub o‘skan
shahar va mamlakatini shul kishining vatani deyilur. Har kim tug‘ulgan, o‘sgan yerini jonidan
ortiq suyar...Biz turkistonliklar o‘z vatanimizni jonimizdan ortiq suydigimiz kabi arablar
Arabistonlarini, qumlik, issig‘ cho‘llarini, eskimo‘lar-shimol taraflarini, eng sovuq qor va muzlik
yerlarini boshqa yerlardan ziyoda suyarlar. Agar suymasalar edi, havosi yaxshi, tiriklik oson
yerlarga o‘z vatanlarin tashlab, hijrat qilurlar edi”.Talabalarni axloqiy tarbiyalashda Abdulla
Avloniyning “Bahor”, “Yoz”, “Kuz”, “Qish” she’rlari; o‘quvchilarni vatanparvarlik ruhida
tarbiyalashda esa “Vatan” hamda “Hijron so‘zi” she’rlari, ayniqsa, diqqatga sazovor. Dramaturg
A.Avloniy o‘zbek milliy madaniyatining atoqli namoyandasi sifatida mahalli teatr sanatiga tamal
toshi qo‘ygan. U jaholat, bid’at, bilimsizlik oqibatida ko‘plab illatlarni qoralaydi. Bu illatlardan
qutulish, bartaraf etish orqali millatning yoruglikka chiqarishini, oxir-oqibat shavinizm goyasiga,
mustamlakachilik zulmidan halos bo‘lib, ozodlikka, chiqarishni ko‘zlaydi. A.Avloniy Turkistonda
dastlabki teatr trupasi tashkil etishda faol ishtirok etib, sahnaga qo‘yish uchun “Advokatlik
osonmi?”, “Pinak”, “Biz va Siz”, “Portugaliya inqilobi”, “Layli va Majnun”, “Ikki muhabbat”,
“To‘y”, “O‘liklar” kabi dramalar yozdi. Shuningdek, truppa uchun teatr, Ozarbayjon tillarida bir
necha kichik sahna asarlarini tarjima qilib beradi. Avloniy ijodi 60- yillarning ohirlaridan o‘rganila
boshlandi. Hozirda uning turli janrlardagi asarlaridan namunalar alohida kitoblár holida chop
etilgan. Marifatparvar shoir Abdulla Avloniy adabiy merosida she’riy asarlarida ikki qalbning bir-
biriga sevgi izhori emas, balki Vatanga, xalqiga, millatiga cheksiz muhabbat goyasi o‘rin olgan.
Uning fikricha, har bir inson qalbida Vatanga bo‘lgan muhabbati jo‘sh urib turishi, Vatan,
millat ravnaqi yo‘lida kurashish lozimligini uqtiradi. U “har bir millatning dunyoda borlig‘ini
kursatadug‘on oynayi hayoti til va adabiyotidur. Milliy tilni yo‘qotmak millatning ruhini
yo‘qotmakdir” – deydi. Buyuk marifatparvar bobomiz o‘z zamonasida “axloq”, “xulq”, “tarbiya”
ga juda katta e’tibor berganlar. Ular tomonidan yozilgan asarlarda tarbiya millat uchun hayot-
mamot masalasi ekanini o‘rtaga qo‘yib, yoshlarni ma’naviy barqarorligini ta'minlashda
tarbiyaning nechog‘lik muhim ekanligini uqtirib o‘tadilar. “Tarbiya biz uchun yo hayot-yo mamot,
yo nazhot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidur”. Ta’lim-tarbiya tizimini tubdan
o‘zgartirish o‘sib kelayotgan yosh -avlodni tarbiyalash muhim masalalardan biri bo‘lib kelmoqda.
O‘quvchilarga ta’limtarbiya berish jarayonida buyuk allloma va yozuvchilarmzni ibrat
qilib ko‘rsatishim ularni asarlaridagi tarbiyaviy fikrlarini uqtirishimiz va o‘zimiz hayotda
qo‘llashimiz haqida tushuntirib uqtirib borishimiz darkor. Jumladan, buyuk shoir, yozuvchi,
dramaturg, pedagog, jurnalist va xalq arbobi, o‘zbek madaniyati va adabiyotining asoschilaridan
1156
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
biri Abdulla Avloniy. Abdulla Avloniy o‘zbek pedagogikasi, dramaturgiyasi, milliy teatri,
jurnalistikasi, bolalar adabiyotini yangi darajaga olib chiqqan. Abdulla Avloniy - milliy uyg‘onish
davri o‘zbek pedagogikasining asoschisi. Avloniy haqida so‘z ketar ekan o‘zbek pedagogikasining
zabardast asoschilaridan biri bo‘lgan. Avloniy kambag‘al oilada tug‘ilgan bo‘lsada o‘sha davrdagi
muhit og‘ir bo‘lishiga qaramay izlanishdan to‘xtamagan va ko‘plab asarlar yozib qoldirgan.
Avloniyni yozgan asarlarini, pedagogika sohasiga qo‘shgan hissalarini va erishgan yutuqlarini
aytib o‘tishni lozim ko‘rdim. Avloniy hayoti davomida ko‘lab asarlar, ko‘plab ilmiy ishlar va
darsliklar yozib vatanimiz ravnaqiga hissa qo‘shgan. Avloniyning “Birinchi muallim”, “Ikkinchi
muallim” asarlarida yosh kitobxonlar tafakkuriga mos ilm xosiyati, va ilmsizlik oqibati to‘g‘risida
turli pand-nasihatlar keltirilgan. “Maktab gulistoni” dagi she’r va hikoyada ijtimoiy dolzarb
muammolar qamrab olgan. Shuningdek, bunday she’rlar orqali yosh avlodni ma’rifatga davat etish
etish, kitobxonlarni vatanga muhabbat, o‘z yurtiga va millatiga, yurtiga sadoqatli qilib
tarbiyalashga asosiy fikr qaratilgan: Kerak tarbiyat yoshlikdan demak, Ulug‘ bo‘lsa, lozim kelur
g‘am yemak.
Egur bemashaqqat kishi novdani, Tuguncha erur kuydirib. Shoirning 1905-yildan keyingi
ijodiga mansub bo‘lib, milliy ijtimoiy xarakterdadir. Ayo ey sohibi urfon! Vatan bog‘inda faryod
et. Otib tashla arodin eski odatlarni barbod et. Maorifla funun tahsilina qil rahnamolig‘ san,
Qorong‘uda qolan millatni nuri ilma irshod et. Vatan mehri agar bo‘lsa- dilingda ishq savdosi, Otil
nuri maorifga o‘zingni misli Farhod et! Yuqoridagi fikr Avloniy emas, umuman she’riyatning hos
xususiyatlardandir. Biz bu she’r orqali Vatanga muhabbatni, faqatgina millatning ravnaqi emas
balki yashashi uchun ilm kerakligi uqtirilgan. Yuqoridagi satr onaga yoki yorga muhabbat haqida
emas aksincha,ma’rifatga muhabbat e’tirof etilgan. Abdulla Avloniy darslik tuzishda ham,dars
berish davomida ham didaktik prinsiplar asosida amal qilgan. Abdulla Avloniy jadid maktablarini
darslik bilan ta’minlashda alohiga e’tibor bergan. 1905-1917-yillar orasida o‘nga yaqin darsliklar
yaratdi. Ushbu alifbo darsligi ikki qismdan iborat bo‘lib, birinchi alifbo qismida harflar 124
o‘rgatilgan,ularning so‘z o‘rniga qarab oladigan shakllari o‘rgatiladi.O‘qitishni soddaroq harf
o‘rgatish usulidan boshlab o‘rgata boshlagan. Abdulla Avloniy “Brinchi muallim” asarini
Saidrasul Saidazizovning “Ustodi avval” hamda Munavvarqori Abdurashidxon o‘glining «Adibi
avval»asarlaridan keyin tilga oladi: «Uchinchi - Birinchi muslim. Bu alifbo 1912-yilda Abdulla
Avloniy tomonidan yozilib Toshkentda «Maktab» kutubxonasining xarji bilan bosildi. Muallif
alifboni yazatishda bolalarning yosh xususiyatlariga alohida e’tibor berdi, o‘qishning eng oson
usullarini qo’llashga harakat qildi. Bu haqida A.Avloniy yozadi:» Muhtaram muallim
farzandlarimizdan rijo qilurmanki, bizning «Birinchi muallim»imizdan ham olub, tajriba qilub,
o‘qutub korsalar. Chunki, har bir gulning bir isi, har mevaning tami va mazasi bordur. Bu «boy»
va tam esa tajriba soliblarina kashf va malim etur.
1157
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Shoyad, millat bolalarini foidabaxsh olur umidunda bir necha muallimlarimizning iltijolari
ila ko‘p vaqt tajriba so‘ngidan bu risolai ojizanomani «Birinchi muallim» ismi-la maydoni
intishora qo‘ydim. Maorifparvar muallim birodarlarimiz iltifotsiz qoldirmasalar kerak.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek milliy madaniyatining atoqli namoyandasi A.Avloniy biz
uchun ulkan bir maktab yaratib ketgan. Hamda yoshlarni bilim olishi uchun ta’lim o’chogiga asos
solgan. Yoshlarni yuqorida ko‘rsatilgan usullar yordamida ma’naviy-ma’rifiy ruhda tarbiyalash
barkamol avlodni shakllantirishdagi muammolarni bartaraf etishi mumkin. Farzand tarbiyasi
hozirgi kunda dolzarb muammolardan biri bo‘lib kelmoqda. Farzandlarni tarbiyasi eng avvalo
oiladan boshlanadi. Bir bolaga yetti mahalla ota-ona degan maqol ham bejiz emas. A.Avloniy ruhi
hali hamon qalbimizda mangu yashaydi.
REFERENCES
1.
Zunnunov, A. Pedagogika tarixi.O‘quv qo‘llamna. Toshkent- 2004.
2.
Abdulla Avloniy. Toshkent tongi. Gafur G‘ulom nomidagi Adabiyot va sanat nashriyoti.
Toshkent-1979.
3.
4.
https://elib.buxdupi.uz/books/Abdulla%20Avloniy.pdf
