ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1458
KUTUBXONA-AXBOROT FAOLIYATI SIVILIZATSIYASIDA YOZUV VA TILNING
AHAMIYATI, KUTUBXONA TURLARI UNING FAOLIYATINI SHAKLLANTIRISH
O'rinboyeva Durdona Usmon qizi
Termiz davlat universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti
Kutubxona-axborot faoliyati 2-kurs 123-guruh talabasi.
Tel.+998500709281
E-mail:
durdona.urinboyeva0105@gmail.com
Suvanov Husniddin Norqulovich
Ilmiy rahbari:Termiz davlat universiteti,
Oʻzbek tili va adabiyoti kafedrasi oʻqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15287674
Annotatsiya. Yozuv rasm yoki magnitli audioyozuv kabi matnmas ifodalovchi yoki til
saqlovchi vositalardan farqlanadi. Ilmiy, siyosiy, huquqiy, diniy va estetikaga oid malumotlar
berilishi asoslangan. Buxoro, Samarqand, Marv, Urganch va boshqa yirik shaharlar
hukmdorlari saroylarida kutubxonalar barpo etilgani va boshqa joylar kutubxonalari haqida
ma’lumotlar bayon etildi.
Kalit so‘zlar: Kitobxon, yozuv, kutubxona, madaniy.
THE IMPORTANCE OF WRITING AND LANGUAGE IN LIBRARY-INFORMATION
ACTIVITY CIVILIZATION, TYPES OF LIBRARIES SHAPING ITS ACTIVITY
Abstract. Writing is distinguished from non-textual means of expression or preservation
of language, such as painting or magnetic audio recording. It is based on the provision of
scientific, political, legal, religious and aesthetic information. Information about the
establishment of library libraries in the palaces of the rulers of Bukhara, Samarkand, Merv,
Urgench and other large cities and the libraries of other places is described and scientifically
illuminated.
Keywords: Reader, writing, library, cultural.
ЗНАЧЕНИЕ ПИСЬМЕННОСТИ И ЯЗЫКА В БИБЛИОТЕЧНО-
ИНФОРМАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ЦИВИЛИЗАЦИИ, ТИПЫ БИБЛИОТЕК,
ФОРМИРУЮЩИЕ ЕЕ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ
Аннотация. Письмо отличается от нетекстовых средств выражения или
сохранения языка, таких как изображения или магнитные аудиозаписи. Он основан на
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1459
предоставлении научной, политической, юридической, религиозной и эстетической
информации. Описаны и научно освещены сведения об учреждении библиотечных палат
во дворцах правителей Бухары, Самарканда, Мерва, Ургенча и других крупных городов, а
также библиотек в других местах.
Ключевые слова: Читатель, письмо, библиотека, культурный.
Yozuv deb tilning matn orqali ifodalanishiga aytiladi. Bunda matn yozuv tizimi deb
nomlanuvchi tayinli belgi va ramzlardan iborat boʻladi. Yozuv rasm yoki magnitli
audioyozuv kabi matnmas ifodalovchi yoki til saqlovchi vositalardan farqlanadi.
Yozuvlar ko‘p. Yozuv orqali hayot qununiyatini siri asrorlarini o‘rganish mumkin.
Yozuv bir tilda qabul qilingan shuningdek, kishilar bir-biriga tushuntirish hamda ular
oʻrtasidagi muloqatga xizmat qiladigan yozma belgilar yoki tasvirlar tizimi. Til shakllangandan
so‘ng ancha vaqtdan keyin yozuv paydo boʻlgan. Yozuvning paydo boʻlishi va taraqqiyoti
jamiyat rivoji, shuningdek, muayyan masofadagi kishilarning oʻzaro aloqa qilish ehtiyoji bir
qancha axborotlarni joylashda quyidagi jarayonlarga yuzlanadi:
- ilmiy
- siyosiy,
- huquqiy,
- diniy
- estetik xarakterdagi axborotlarni qayd etish, saqlash zaruriyati bilan bevosita bogʻliq
bo‘ladi. Rasmli yozuv (piktografiya) yozuv yaratish yoʻlidagi birinchi qadam boʻlgan. Oʻrta
Osiyodagi xalqlari ko‘plab yozuvlardan foydalnishgan. Jumladan, oʻzbek xalqi turli yozuvlardan
foydalanib kelgan. Bu yozuvlar avesto, paxlaviy, o‘rxun enasoy (runik), turkiy (uygʻur), soʻgʻd,
arab, kiril va lotin harflariga asoslangan o‘zbek yozuvlaridan foydalanib kelmoqda. Yozuv va til
oʻzaro bogʻliq.
Yozuvning paydo boʻlishi va hujjatli manbalarni, ayniqsa, qoʻlyozma va keyinchalik
bosma kitoblarning koʻpayishi kutubxonalarning yuzaga kelishi va rivojlanishiga sharoit yaratdi.
Yozuvlarda ma’noviy xususiyat ko‘p. Ajdodlarning madaniy merosini avlodlarga
yetkazib berguvchi manba bu kitoblardir. Shu sababli kitobxonlar kitobga mehri berib kitoblarni
saqlashga qiziqishgan. Keyinchalik yozma yodgorliklarni saqlovchi kutubxonachilar
shakllangan. Miloddan avvalgi 2-ming yillikda sopol bitiklarni saqlangan kutubxonalar paydo
boʻlgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1460
Sharqda miloddan avvalgi VII asr oʻrtalarida koʻp saroylarda kutubxonalar tashkil
qilingan. Yana shuni aytish mumkinki, Qadimgi Misr va Rim ibodatxonalar qoshida
kutubxonalar boʻlgan. Qadimgi davrning eng mashhuri kutubxonasi Iskandar kutubxonasidir.
Yevropada ilk oʻrta asrlarda monastr va ibodatxonalar qoshida kutubxonalar tashkil
etilgan. Kitob bosishning ixtiro qilinishi kutubxonalar rivojlanishida yangi davrni boshlab
bergan. Sarbonna, Geydelberg universitetlari qoshida, shuningdek, Vatikan kutubxonasi,
Parijdagi Qirollik kutubxonalar kabi turli sohalarni qamrab oluvchi kutubxonalar paydo boʻla
boshladi.
Oʻzbekiston hududida miloddan avvalgi 1-ming yillikning soʻnggi asrlarida dastlabki
kutubxonalar paydo boʻlgan. Turon xalqlari Misr, Eron, Yunon va ularga qoʻshni boʻlgan xalqlar
bilan yaqin aloqalar oʻrnatgan, oʻsha davrlardagi mavjud qoʻlyozmalar bilan ham tanish boʻlgan.
Oʻzbekiston xalqlarining qadimgi yozma yodgorliklari saqlanmagan. IX-X asrlarda Oʻrta
Osiyoda fan va madaniyat rivojlandi. Buxoro, Samarqand, Marv, Urganch va boshqa yirik
shaharlar hukmdorlari saroylarida kutubxonalar barpo etildi. Ayniqsa, Buxoro shahrida koʻp
kutubxonalar mavjud boʻlgani haqida maʼlumotlar berilgan. Kutubxonalardan eng mashhuri, eng
boy va yirigi Somoniylar sulolasi kutubxonsi edi. Madrasa va masjidlar qoshida ham
kutubxonalar boʻlgan. Moʻgʻullar istilo’si vaqtida Marv shahrida 10 ta yirik kutubxonalar
faoliyat yuritgani haqida ma’lumotlar mavjud. XIII asrda Samarqand, Buxoro, Fargʻona, Balx va
boshqa shaharlarda madaniyat markazlari tashkil qilingan bo‘lib, olimlar toʻplanadigan joylar
ham mavjud bo‘lgan. Shu shaharlarda yirik kutubxonalar mavjud bo‘lgan.
XIV asrning 2-yarmidan Oʻrta Osiyoda madaniy hayotning yangidan o‘zgarishlar sodir
bo‘ldi. Bu o‘zgarish kutubxonalarning qayta tiklanishi edi. XIV asr oxirida Shayx Muhammad
Porso ochgan vaqf kutubxonasi XIX asr 40-yillarigacha o‘z faoliyatini koʻrsatib kelgan. Buxoro,
Samarqand, Qarshi, Xiva va boshqa shaharlardagi katta madrasalarda kutubxonalar boʻlgan,
ularning fondlari madrasaning qadimgi va nufuziga qarab turlicha boʻlgan. Baʼzi tarixiy
manbalarda
qayd
etilishicha,
Beruniy,
Ibn
Sino,
Firdavsiy,
Zamaxshariy, Umar
Xayyom kabilarning shaxsiy kitoblari, Alisher Navoiyning qimmatbaho qoʻlyozmalarga boy
yirik kutubxonasi, shuningdek Abdurahmon Jomiyning shaxsiy kutubxonasi mashhur boʻlgan.
XIX asr oxiri, XX asr boshlarida Buxoroda 3 ta eng boy shaxsiy kutubxona boʻlib,
bulardan biri Muhammad Sharif Sadr Ziyoning shaxsiy kutubxonasi bugungi kungacha toʻliq
saqlanib qolgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1461
XX asr boshlarida mahalliy oʻzbek va rus ziyolilari general Joʻrabek, Dukchi Eshon nomi
bilan mashhur Muhammadali xalfa Sobir oʻgʻli, V.L.Vyatkin, vrach G.M.Semenov, Abdurauf
Fitrat va boshqalarning shaxsiy kutubxonalari boʻlgan.
XX asr 10—20-yillari Turkiston hududida 2 ta xalq kutubxonasi, bir necha shahar
kutubxonalari va boshqa mavjud boʻlgan. Mahalliy aholi vakillari milliy yoʻnalishdagi 2 ta
kutubxona va madrasalar huzuridagi kutubxonalardan foydalangan. Shu kutubxonalar oʻz
davrida davlat kutubxonasini tashkil etishda asosiy negiz boʻlib xizmat qildi. Hozirda ommaviy,
ilmiy va maxsus kutubxonalar tizimi shakllangan va faoliyat koʻrsatib kelmoqda.
Hozirda Oʻzbekistonda kutubxonaning ommaviy, ilmiy va maxsus turlari bor. Ommaviy
kutubxonalar adabiyotlarni saralash va keng kitobxonlar ommasiga yetkazish, faoliyatida turli
kitobxonlar guruhlariga moʻljallangan kitoblarni targʻib qilish va oʻqishni boshqarishda faol va
taʼsirchan usullarni qoʻllaydi. Ilmiy va maxsus kutubxonalarga fan, iqtisodiyot va madaniyatning
turli tarmoqlaridagi olimlar va mutaxassislarga xizmat koʻrsatadi, shuningdek, oliy va maxsus
oʻquv yurtlari talabalarining ehtiyojlarini qondiradi. Ilmiy kutubxonalarga yirik davlat,
akademiya, universitet va tarmoqlar kutubxonalari, maxsus kutubxonalarga texnika
kutubxonalari, muassasalar, ilmiy tadqiqot institutlari, oliy oʻquv yurtlari va hokazodagi
kutubxonalar kiradi. Saqlanayotgan adabiyotlar tarkibiga qarab kutubxonani koʻp sohali va soha
kutubxonalariga ajratish mumkin. Kutubxonalar oʻz navbatida, faoliyati, mintaqaviy darajasiga,
mansubligiga qarab yana turlarga boʻlinadi:
- milliy kutubxona,
- davlat kutubxonasi,
- viloyat kutubxonasi,
- oʻsmirlar kutubxonasi,
- qishloq xoʻjaligi kutubxonasi va boshqa kutubxonalarga ajratish maqsadga muvofiq
bo‘ladi. Bugun fan-texnika taraqqiyoti davrida kitobxonlarning talablarini qondirish emas balki,
ularga ma’naviy madaniy ozuqa ulashishdir. Shuning uchun ham kutubxonalarni birgalikda
faoliyati kuzatilmoqda. Bu kutubxona tarmoqlarini markazlashtirish jarayonida namoyon
boʻlmoqda.
Har qanday kutubxonaning asosiy vazifasi kitob fondini jamlash, joylashtirish hamda
kitobxonlarga xizmat qilishdan iborat. Kitob fondini jamlash uchun ushbu kutubxonaga kerakli
nashrlar muntazam kuzatib boriladi, aniqlanadi va ularni kutubxonaga olish kutubxona kollektori
orqali amalga oshiriladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1462
Bundan tashqari, yirik kutubxonalar bosma nashrlarning toʻliq yoki qisman nazorat
nusxasini olish huquqiga ega, shuningdek, ular uchun mamlakat ichida va chet mamlakatlardan
kitoblar sotib olish imkoni yaratiladi. Kitobxonlarga xizmat koʻrsatish darajasi kutubxona
fondini toʻliq toʻplashga birmuncha bogʻliq.
Kitob fondini toʻgʻri tashkil qilish (hisobga olish, joylashtirish, saqlash va kitobxonga
yetkazish) kitobxonga adabiyotdan foydalanishni, kutubxonachiga esa kitobxonga tez xizmat
koʻrsatishni, fondni ijtimoiy mulk sifatida saqlashni taʼminlaydi.
Kitobxonga xizmat koʻrsatishning turli yoʻllari mavjud:
-
kitobxonga abonement, qiroat xona hamda koʻchma kutubxona orqali kitob berish;
- ayrim kitobxon va korxonalarga kitob tanlashda yordam berish;
- kutubxona katalogi tizimi orqali kitob fondini yoritish;
- turli xil axborot-bibliografiya qoʻllanmalari tuzish va hokazo.
Zamonaviy ilmiy texnika taraqqiyoti kutubxonalar ishini murakkablashtirmoqda. Koʻplab
bosma asarlarni ishlab chiqarishning beqiyos darajada oʻsishi kutubxonalar oldiga koʻp hajmdagi
nashrlarni tanlash, saralash va oqilona saqlash, kompyuterlar vositasida izlab topish va tezda
kitobxonga yetkazish masalalarini koʻndalang qoʻyadi.
Kutubxonalar faoliyati sharoitidagi oʻzgarishlar avvalgi sermehnat anʼanaviy kutubxona
texnikasini mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish bilan almashtirish vazifasini dolzarb qilib
qoʻymoqda. XX asr oxiriga kelib kutubxonalarni texnika bilan taʼminlash darajasi bir muncha
oʻsdi desak maqsadga muvofiq.
Ayrim kutubxona ichki jarayonlari (yirik kutubxonalarda koʻp kitoblarni harakatlantirish)
konveyer va koʻtargichlar yordamida amalga oshiriladi, kitob fondlaridan birgalikda
foydalanishda zamonaviy uslublarni qoʻllash, eng yangi texnika (jumladan, EHM)dan
foydalanish va boshqa qoʻllanilmoqda.
Yangi kutubxona anjomlari joylardan unumli foydalanishni, kutubxonachi mehnatining
unumdorligini yanada oshirishni taʼminlamoqda, kitobxonlarni adabiyotlar ustida ishlashini
yengillashtirishga yordam bermoqda hamda ishlab chiqarish estetikasi talablariga toʻliq javob
beradi.
Zamonaviy texnika kutubxonachini qoʻl mehnatidan ozod etib, uni asosiy vazifasi
kitobxonlar bilan madaniy tarbiyaviy ishlar olib borishga koʻproq vaqt ajratishga imkon
yaratmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1463
Hozir dunyoda eng yirik kutubxonalar: AQShning Kongress kutubxonasi (Vashington),
Britaniya kutubxonasi (London); Fransiya, Avstriya, Shvetsiya, Yaponiya va boshqa
mamlakatlarning milliy kutubxonalari, Rossiyadagi Rossiya davlat kutubxonasi (Moskva),
Rossiya milliy kutubxonasi (Sankt-Peterburg) va boshqa, Oʻzbekistonda Oʻzbekiston milliy
kutubxonasi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Asosiy kutubxonasi, Oʻzbekiston milliy
universitetining Asosiy kutubxonasi, “Turon” kutubxonasi va boshqa ko‘plab kutubxonalar
mavjud. Zamonaviy texnologik jihozlar bilan ta’minlangan.
REFERENCES
1.
Аxunjаnov E.O. Vаtаn kutubxonаchiligi tаrix:.-1-qism Dаrslik / -Toshkent, А.Nаvoiy
nomidаgi O‘zbekiston Milliy kutubxonаsi, 2004.-106 b.
2.
Axunjonov E. Kutubxonashunoslik, Arxivshunoslik, Kitobshoslik nazariy va tarixi.-
Toshkeht.: Tafakkur, 2011.-520 b.
3.
Аxunjаnov E.А. Vаtаn kutubxonаchiligi tаrixi 2-qism.-T, 2 Dаrslik / -Toshkent,
А.Nаvoiy nomidаgi O‘zbekiston Milliy kutubxonаsi, 2006.-150 b.
4.
Qosimovа O. vа Yesimov T.Umumiy kutubxonаshunoslik: ; O‘zR Oliy vа o‘rtа mаxsus
tа’lim vаzirligi.-T.: “O‘qituvchi”, 1994.350 b.
5.
NURILLO CHORINING BADIIY ASARLARIDA MILLIY KOLORITGA XOS
KO‘RINISHLAR NUTQIY JIHATDAN IFODALANISHI
SH Norqulovich - International conference on multidisciplinary science, 2023
6.
NATIONAL COLOR AND COMPARATIVE ANALYSIS IN THE WORKS OF
MAHTUMQULI, GAFUR GHULAM AND ANVAR SUYUN
H Suvanov - Modern Science and Research, 2024
Цитируется: 5 Похожие статьи Все версии статьи (3)
7.
Kolorit ijodkorning va xalqning milliy qirralarini ochib berguvchi omildir
8.
HN Suvanov - Science and Education, 2023
9.
Цитируется: 5 Похожие статьи Все версии статьи (2)
10.
"ESHMONBEK" QISSASIDA MILLIY RUH TALQINI
11.
S Husniddin - BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR …, 2022
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1464
12.
MILLIY MADANIYAT VA MILLIY KOLORIT BADIIY ASARDA NAMOYON
H Suvanov - NRJ, 2024
13.
MANIFESTATION OF THE NATIONAL COLOR CHARACTERISTIC OF THE
NATIONAL MENTALITY IN THE WORKS OF BIBI ROBIA'SAIDOVA
H Suvanov - Modern Science and Research, 2023
Цитируется: 1 Похожие статьи Все версии статьи (2)
14.
HUSNIDDIN SUVANOV CHARACTERISTIC ASPECTS OF NATIONAL COLOR IN
BIBI ROBIA SAIDOVA'S STORY" OQMAYDIGAN TOSH" 2023/4/30. Страницы
50-53
