258
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
DINIY BILIMLARNI YOSHLARGA YETKAZISHNING AHAMIYATI
X.U. Samatov
Ilmiy rahbar.
Qayumov Shahriyor
Toshkent Axborot Texnologiylari Universiteti
Samarqand filiali Kompyuter injiniring fakulteti DI 24-07 gruhi talabasi.
Telefon raqam: +998-90-638-46-86.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15379574
Annotatsiya. Ushbu maqolada diniy bilimlarning yoshlar hayotidagi ahamiyati, ularning
ma’naviy kamolotida tutgan o‘rni, zamonaviy tahdidlar sharoitida bu bilimlarning zarurati
haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, diniy bilimlarni yoshlarga yetkazishda oila, jamiyat va ta’lim
muassasalarining roli, samarali usullar va amaliy misollar asosida tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: diniy bilim, yoshlar, ma’naviyat, tarbiya, axloq, ota-ona, jamiyat, tahdid,
islom.
Bugungi globallashuv va axborot oqimi shiddat bilan kuchayib borayotgan davrda yosh
avlodni ma’naviy barkamollikka yetaklash, ularni sog‘lom fikrli, axloqli va iymonli qilib
tarbiyalash dolzarb vazifalardan biridir. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, diniy bilimlarning
yoshlarga yetkazilishi faqat dini masala emas, balki butun jamiyat barqarorligi va kelajagi uchun
muhim omil hisoblanadi. Diniy bilimlar nafaqat ibodat qilishni o‘rgatadi, balki yoshlarda
halollik, vijdon, sabrtoqat, mehr-oqibat kabi yuksak insoniy fazilatlarni shakllantiradi. Shu bois,
yoshlar ongiga diniy-ma’naviy bilimlarni to‘g‘ri va sog‘lom manbalar asosida singdirish — har
bir ota-ona, ustoz va jamiyat a’zosining muqaddas burchidir.
Diniy bilim nima?
Diniy bilim — bu insonning ma’lum bir din haqidagi asosiy tushunchalari, ya’ni e’tiqod,
ibodat, axloq, shariat, tarix va hayotiy qadriyatlar borasidagi ilmidir. Diniy bilimlar odamga
hayotda qanday yashash, nima to‘g‘ri va nima noto‘g‘ri, halol va harom nima, qanday qilib
axloqli, vijdonli, adolatli inson bo‘lishni o‘rgatadi.
Diniy bilimlar orqali inson:
Yaratgan Egasini taniydi,
Yashash maqsadini anglaydi,
Axloqiy me’yorlarga amal qilishni o‘rganadi,
Yomon ishlardan tiyiladi,
Qay tariqa jamiyatda yaxshi inson bo‘lib yashashni bilib oladi.
Diniy bilimlarning asosiy turlari quyidagilar:
1.
E’tiqodiy bilimlar (aqida):
Bu Allohga, payg‘ambarlarga, farishtalarga, muqaddas
kitoblarga, qiyomatga va taqdirga ishonishni o‘z ichiga oladi. Bu bilim insonning ichki
dunyosini, ruhiy holatini shakllantiradi.
Ibadat ilmlari:
Namoz o‘qish, ro‘za tutish, zakot berish, haj ibodatini bajarish kabi
amallarni qanday ado etish kerakligini o‘rgatadi.
Shariat ilmlari:
Halol va harom narsalarni, kundalik hayotda qanday yashash, savdo,
oila, meros va boshqa muomalalarni qamrab oladi.
Axloqiy bilimlar:
Halollik, sabr, shukr, mehr-oqibat, odob, hurmat, kechirimlilik kabi
insoniy fazilatlarni tarbiyalaydi.
259
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Diniy tarix va hadislar:
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) hayoti, sahobalarning
ibratli ishlari, islom tarixi va hadis ilmlarini o‘z ichiga oladi. Bu bilimlar dini chuqur tushunishga
yordam beradi.
Diniy bilimning jamiyatdagi roli:
Diniy bilim jamiyatda tinchlik, o‘zaro hurmat,
tozalik, halollik, mehr va baraka muhitini yaratadi. Ayniqsa, yosh avlod bu bilimlar bilan
qurollansa, yot g‘oyalar, axloqsizlik, zo‘ravonlik, giyohvandlik kabi illatlardan o‘zini himoya
qiladi.
Diniy bilimni qanday olish mumkin?
Qur’on va hadislarni o‘rganish orqali
Masjidlarda darslarda qatnashish orqali
Imomlar, ustozlar va ishonchli manbalardan ta’lim olish orqali
Diniy kitoblar, audio-video darslar yordamida
Diniy bilim insonni ma’naviy jihatdan boyitadi, axloqli va vijdonli bo‘lishga chorlaydi.
Har bir inson, ayniqsa yoshlar, bu bilimlarni egallashi kerak, chunki diniy bilim hayotni
to‘g‘ri yo‘lga solish va chin inson bo‘lish uchun asosiy vositadir.
Din va ma’naviyatning jamiyat hayotidagi o‘rni
Din va ma’naviyat har qanday jamiyatning ichki tuzilmasini shakllantiruvchi muhim
omillardandir. Din inson qalbini poklaydi, uni ezgulikka undaydi, ma’naviyat esa o‘sha diniy
asoslar negizida shakllanib, insoniyatning axloqiy me’yorlarini belgilaydi. Har bir jamiyatning
barqarorligi, totuvligi va taraqqiyoti fuqarolarning ma’naviy yetukligi bilan chambarchas
bog‘liq. Zero, tarixdan ma’lumki, qadriyatlariga, diniy
e’tiqodiga sodiq jamiyatlar turli inqirozlar va tashqi ta’sirlarga bardosh bera olgan.
Dinning jamiyatdagi o‘rni avvalo shaxsiy hayotdan boshlanadi. Inson qalbida Allohga
bo‘lgan ishonch, halollik, mas’uliyat, odob, hurmat, sabr kabi fazilatlar shakllansa, bu uning oila
a’zolariga, qo‘shnilarga, jamiyatdagi boshqalarga bo‘lgan munosabatida namoyon bo‘ladi. Din
va ma’naviyat orqali jamiyatda axloqiy mezonlar mustahkamlanadi, adolatga intilish kuchayadi,
illatlarga qarshi immunitet hosil bo‘ladi.
Yoshlar orasida diniy va ma’naviy tarbiyaning kuchli bo‘lishi ularning g‘oyaviy
qarashlarini mustahkamlaydi, zararli oqimlar, buzg‘unchi mafkuralar va axloqsizlikka qarshi
ongli qarshilik ko‘rsatishiga zamin yaratadi. Shu boisdan, yosh avlodni iymonli, vatanparvar,
halol va mas’uliyatli etib tarbiyalashda din va ma’naviyatga asoslangan ta’limtarbiyaning
ahamiyati beqiyosdir.
Xulosa qilib aytganda, din va ma’naviyat jamiyat hayotining ruhiy tayanchi, ijtimoiy
barqarorlikning asosi, insonlar orasidagi o‘zaro hurmat va totuvlikning garovidir. Bu qadriyatlar
mustahkam bo‘lgan jamiyatda har qanday yovuzlik, johillik va buzuqlik ildiz ota olmaydi.
Yoshlarning ma’naviy tarbiyasida diniy bilimlarning roli
Yosh avlod har qanday jamiyatning ertangi kuni, taraqqiyot poydevori va millat
istiqbolining aksidir. Shu bois, ularni barkamol, iymonli, axloqli, halol va ezgu maqsadlarga
intiluvchi insonlar etib tarbiyalash har bir otaona, ustoz va jamiyat zimmasidagi eng muhim
vazifalardan biridir. Bu yo‘ldagi asosiy vositalardan biri esa —
diniy bilimlar
dir.
Diniy bilimlar yoshlarda hayotiy muhim savollarga javob topishga yordam beradi: Men
kimman? Nima uchun yashayapman? Nima yaxshi, nima yomon? Qanday yashash to‘g‘ri? Bu
savollarga javob topa olgan yosh ongli yashaydi, hayotga ma’no bilan qaraydi va o‘zini jamiyat
oldida mas’ul deb biladi.
Diniy bilimlar yoshlarni:
260
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
halollik va poklikka;
sabr-toqat va vijdonlilikka;
ota-onaga hurmat, insonlarga mehr-oqibatga;
milliy va diniy qadriyatlarga sodiqlikka o‘rgatadi.
Zamonaviy axborot texnologiyalari keng tarqalayotgan bugungi kunda yoshlar turli
manbalar orqali diniy va ma’naviy masalalarga doir noto‘g‘ri tushunchalarga duch kelishlari
mumkin. Ana shunday holatlarda ularga to‘g‘ri va ishonchli diniy bilimlarni berish — ularni
buzg‘unchi g‘oyalardan himoya qilishning eng samarali usulidir.
Masjidlar, diniy markazlar, ijtimoiy tarmoqlarda faol ustozlar, madaniyma’rifiy tadbirlar,
maktab va universitetlardagi tarbiyaviy soatlar orqali yoshlarning diniy va ma’naviy saviyasini
oshirish mumkin. Asosiysi, bu jarayon doimo iymon, mehr, tushunish va zamonaviy yondashuv
bilan olib borilishi zarur.
Shuningdek, diniy bilimga ega yoshlar nafaqat o‘z hayotini, balki atrofidagi insonlarni
ham ezgulikka da’vat qiladi, jamiyatda ijobiy muhit shakllanishiga xizmat qiladi. Ular jinoyat,
giyohvandlik, axloqsizlik,
befarqlik kabi illatlardan yiroq bo‘lib, o‘zini va boshqalarni ham bu yo‘ldan qaytarishga
harakat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, diniy bilimlar yosh avlod tarbiyasida mustahkam ma’naviy
tayanchdir. Ular orqali yoshlar o‘zligini anglaydi, jamiyatga foydali bo‘lishga intiladi va sog‘lom
fikrli, yurtparvar inson sifatida shakllanadi.
Yoshlarga Allohni tanitish, halol va haromni tushuntirish
Yoshlarga Allohni tanitish — bu ularning qalbida iymon nurini yoqish, ularni Yaratganga
bog‘liq bir mavjudot ekanini anglashga undash demakdir. Bola hayotga ilk qadam qo‘yayotgan
paytdan boshlab uning qalbiga Alloh sevgisi, Uning mehribonligi, adolati va qudrati haqidagi
bilimlarni singdirish zarur. Bu esa bolaning ruhiy olamida chuqur iz qoldiradi va uni butun umr
ezgulik sari yetaklaydi.
Allohni tanigan yosh:
o‘zining zaif bandaligini anglaydi;
har bir amali uchun javobgarlik hissini his qiladi;
hayotga jiddiy va mas’uliyat bilan qaraydi;
insonlarga rahm-shafqat ko‘rsatadi.
Shuningdek, yoshlarga
halol va harom
tushunchalarini erta yoshdan boshlab tushuntirish
— ularning ongida axloqiy-me’yoriy mezonlarni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Halol
nima? Harom nima? Nima yeyish, nima kiyish, nima qilish joiz? Qanday ishlar gunoh,
qandaylari
savob? Bu savollarning javobini bilmagan yosh, turli illatlarga duch kelishi, zararli
muhitga tushib qolishi mumkin.
Halol va harom tushunchasi:
mol-dunyo bilan bog‘liq ishlarda halollikni;
mehnatning qadri va adolatli yo‘lni tanlashni;
yolg‘on, o‘g‘rilik, firibgarlik, poraxo‘rlik kabi illatlardan yiroqlikni;
oila va jamiyat oldidagi mas’uliyatni yosh ongiga singdiradi.
Zamonaviy hayotda ko‘plab axloqiy muammolar, yengil fikrlik, harom yullar bilan pul
topish istagi, internet orqali yot g‘oyalar ta’siri kuchaymoqda.
261
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Ana shunday sharoitda yoshlarni Allohga yaqinlashtirish, ularga halol rizq, pok hayot va
axloqiy me’yorlar haqida tushunchalar berish — ularning inson bo‘lib shakllanishida asosiy
tayanch bo‘lib xizmat qiladi.
Shuning uchun oilada, maktabda, masjidda, madaniyat markazlarida yoshlarga diniy
bilimlar asosida halol hayotga yetaklaydigan tarbiya berilishi zarur. Bu esa ularning nafaqat bu
dunyo, balki oxirat saodatini ham ta’minlashiga xizmat qiladi.
Axloqiy mezonlarni shakllantirishdagi o‘rni
Axloqiy mezonlar — bu inson hayotida nima to‘g‘ri va nima noto‘g‘riligini belgilovchi
ichki kompasdir. Diniy bilimlar aynan shu axloqiy kompasni shakllantirishda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Din, xususan islom dini, insonlarga ezgulik, rostgo‘ylik, halollik, adolat, sabr-toqat,
hurmat va mehr kabi yuksak fazilatlarni o‘rgatadi. Yoshlar diniy bilimlar orqali nafaqat axloqiy
me’yorlarni bilib oladilar, balki bu me’yorlarni
hayotda qo‘llash zaruratini ham his qiladilar. Natijada ular boshqalarga nisbatan hurmat
bilan qaraydigan, ijtimoiy mas’uliyatni his qiladigan va yomon ishlardan tiyiladigan fuqarolarga
aylanishadi.
Yoshlarda ma’suliyat va vijdon tuyg‘usini uyg‘otish
Diniy tarbiyaning asosiy maqsadlaridan biri bu yoshlarda Alloh oldidagi va jamiyat
oldidagi mas’uliyat tuyg‘usini uyg‘otishdir. Diniy bilimlar orqali yosh inson o‘zining har bir
harakati uchun javobgar ekanligini anglaydi. Bu esa unda ichki nazorat — vijdon tuyg‘usini
shakllantiradi. Allohga ishonchli, taqvo egasi bo‘lgan kishi yomonlikdan tiyiladi, yolg‘on
gapirmaydi, o‘ziga ham, boshqalarga ham ziyon yetkazmaydi. Shuning uchun diniy bilimlar
orqali yoshlarni shunchaki axloqli emas, balki javobgar, ongli va mas’uliyatli inson etib
tarbiyalash mumkin.
Zamonaviy tahdidlar va diniy bilimlarning zarurati
Bugungi globallashuv davrida yoshlar ko‘plab tahdidlarga duch kelishmoqda: buzg‘unchi
g‘oyalar, ma’naviy zaiflik, giyohvandlik, axloqiy buzuqlik, zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi
kontentlar va hokazo. Bu tahdidlarga qarshi faqat tashqi cheklovlar emas, balki ichki ishonch va
ongli immunitet zarur. Diniy bilimlar esa aynan shu ruhiy mustahkamlikni beradi. Diniy bilimlar
bilan qurollangan yosh zararli oqimlarga ishonmaydi, g‘ayriinsoniy harakatlardan o‘zini tiyadi
va o‘z qarorlarini Alloh roziligi asosida tanlaydi. Bu esa uni zamonaviy tahdidlardan
himoyalangan, to‘laqonli shaxs sifatida shakllantiradi.
Internet, begona mafkuralarning salbiy ta’siri
Internet hayotimizning ajralmas qismiga aylangan zamonda, ayniqsa yoshlar uning asosiy
foydalanuvchilariga aylanishdi. Bu qulay vosita
orqali dunyo yangiliklari, bilim va texnologiyalar haqida ma’lumot olish mumkin. Ammo
bu imkoniyatlar bilan bir qatorda, Internet orqali begona, zararli mafkuralar ham yosh ongiga
ta’sir o‘tkazmoqda. Dinni noto‘g‘ri talqin qiluvchi ekstremistik guruhlar, dunyoviy yondashuvni
mutlaqlashtiruvchi oqimlar, axloqiy buzilishlarni targ‘ib qiluvchi kontentlar yoshlarning ruhiy-
axloqiy dunyosini zaiflashtiradi.
Aynan diniy bilimga ega bo‘lgan yoshlar bu xatarli oqimlarni tanib olish, ularga qarshi
ongli immunitet bilan qarshilik ko‘rsatish qobiliyatiga ega bo‘ladilar. Diniy tarbiya Internetdan
oqilona foydalanishni, zararli axborotdan o‘zini saqlashni va tanqidiy fikrlashni o‘rgatadi.
Adashgan oqimlardan saqlash vositasi sifatida din
So‘nggi yillarda dunyoda ekstremistik, radikal va zo‘ravon oqimlar faoliyati kuchaygan.
262
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Bu oqimlar ayniqsa diniy saviyasi past bo‘lgan, adolat va haqiqatni izlayotgan, ammo
yo‘l-yo‘riq bilmaydigan yoshlarga qaratilgan. Ular yoshlarga yolg‘on va’da, soxta g‘oyalarni
chiroyli so‘zlar bilan singdirishga harakat qilishadi.
Ammo haqiqiy islom dini — tinchlik, me’yor, adolat va sabr dinidir. Yoshlar to‘g‘ri diniy
bilimlarga ega bo‘lsa, ular radikalizm va ekstremizmning soxta da’vatlaridan o‘zini saqlaydi.
Ular dinni emas, uning noto‘g‘ri talqinini tanib oladi va adashgan yo‘llardan yiroq
bo‘ladi.
Diniy savodsizlikning oqibatlari
Diniy savodsizlik — bugungi kunda eng xavfli ijtimoiy muammolardan biridir. Dinni
bilmagan, Qur’on va hadis mazmunidan xabarsiz, Allohning buyruqlarini tushunmagan kishi
yengil ishongan, yo‘ldan
adashgan va boshqalar ta’siriga tez beriluvchi bo‘ladi. Bunday inson diniy nom ostida
qilingan zo‘ravonlikni haqiqat deb o‘ylashi, noto‘g‘ri fatvolarga ergashishi yoki butunlay
dunyoviy hayotga berilib ketishi mumkin.
Diniy savodsizlikning oqibatlari: ijtimoiy nizolar, oilaviy muammolar, ruhiy tushkunlik,
radikallashuv va ma’naviy bo‘shliqdir. Shu boisdan ham yoshlarni diniy bilim bilan
qurollantirish — jamiyat tinchligi va barqarorligi uchun eng muhim vazifalardan biridir.
Oila va jamiyatning bu boradagi roli
Diniy bilimlarni yosh avlodga yetkazishda oilaning o‘rni beqiyos. Bola birinchi saboqni
onasidan, birinchi namunasini otasidan oladi. Agar otaona o‘zlari diniy bilimga ega bo‘lsa va
hayotida shunga amal qilsa, bola bu qadriyatlarni bevosita o‘zlashtiradi. Oila ichida iymonli
muhit bo‘lishi, harom-halol tushunchalari hurmat qilinishi va Allohni sevish odati shakllanishi
zarur.
Jamiyat esa bu jarayonni keng qamrovli ta’lim va tarbiya tizimi orqali davom ettirishi
kerak. Jamoatchilik, mahalla, maktab, masjid va boshqa institutlar o‘zaro hamkorlikda ishlasa,
bu boradagi natijalar yanada samarali bo‘ladi.
Ota-onaning farzand tarbiyasidagi diniy mas’uliyati
Ota-ona farzandiga nafaqat jismoniy, balki ma’naviy va diniy tarbiya berishga ham
mas’uldir. Qur’oni karimda:
“O’zingizni va ahli-ayolingizni do‘zax o‘tida saqlang”
degan oyat
bu mas’uliyatni yaqqol ifodalaydi. Bola Allohni tanib ulg‘aysa, har bir ishda o‘zini javobgar deb
biladi. Bu
esa uni befarq, loqayd, buzg‘unchi emas, balki foydali, axloqli va itoatli farzand etib
voyaga yetkazadi.
Ota-onaning har bir ishi, har bir so‘zi — farzand tarbiyasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Shuning uchun ota-onalar o‘zlari ham doimiy diniyma’rifiy o‘rganishda bo‘lishlari, farzandlarini
masjid, diniy o‘quvlar, ma’naviy suhbatlarga jalb qilishlari muhimdir.
Xulosa qilib aytganda bugungi murakkab va tez o‘zgaruvchan dunyoda yosh avlodni
ma’naviy jihatdan tarbiyalash, ularni to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirish har qachongidan ham dolzarbdir.
Diniy bilim esa bu yo‘ldagi eng ishonchli tayanch, eng kuchli ichki quvvat manbaidir. Allohni
tanigan, din asoslarini anglagan, halol va haromni farqlay oladigan yosh har qanday tahdidga
bardosh bera oladi. Bunday yoshlar nafaqat o‘z hayoti, balki jamiyat kelajagi uchun ham xizmat
qiladi.
Ma’naviy barkamollikka erishish yo‘lida har bir ota-ona, ustoz, jamiyat vakili va diniy
ulamolarning mas’uliyati beqiyosdir.
263
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Diniy bilimlarni yoshlar ongiga chuqur singdirish, ularni iymonli, axloqli va mas’uliyatli
insonlar etib voyaga yetkazish — bizning bugungi vazifamiz, ertangi kelajagimizni porloq qilish
kafolatidir.
Shunday ekan, keling, jamiyatimizning eng bebaho boyligi bo‘lgan yosh avlodni din,
ma’naviyat va ezgulik ruhida tarbiyalaylik. Chunki haqiqiy taraqqiyot — ma’rifat va iymon
uyg‘unligidadir.
REFERENCES
1.
Qur’oni karim. O‘zbekiston musulmonlari idorasi tarjimasi va tafsiri. – Toshkent: Sharq
nashriyoti, 2004.
2.
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Iymon. – Toshkent: Hilol-nashr, 2010.
3.
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Oila risolasi. – Toshkent: Hilolnashr, 2012.
4.
Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
5.
Xoliqov N. va boshq. Dinshunoslik asoslari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2019.
6.
G‘ofurov A.A. Yoshlarning ma’naviy tarbiyasida Ma’naviyat va ma’rifat jurnali, 2021-
yil, №4.
7.
Islom va zamonaviy yoshlar: Muammolar va yechimlar. – Toshkent: Ma’naviyat
nashriyoti, 2020.
8.
Mamatqulov A., Egamberdiyeva D. Zamonaviy tahdidlar va diniy ekstremizmga qarshi
kurash. – Samarqand: SamDU, 2021.
9.
Abdullayev Z. Ma’naviyat asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2015.
10.
Rasmiy veb-saytlar: – www.muslim.uz – www.islom.uz – www.marifat.uz
