ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
75
STRESS BILAN BOG‘LIQ YURAK KASALLIKLARI: PSIXOSOMATIK YONDASHUV
Qo’ylanov B.B
Assistant.
Tillayeva S.E
Muhammadaliyeva D.I
Alfraganus University nodavlat oliy ta’lim tashkiloti, Tashkent, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16757045
Annotatsiya
. Ushbu maqolada stressning yurak-qon tomir tizimiga ta’siri va
psixosomatik yondashuvning ahamiyati tahlil qilingan. Surunkali stress yurak kasalliklarining,
xususan gipertoniya, yurak ritm buzilishlari va ishemik yurak kasalligi rivojlanishiga olib kelishi
mumkin. Psixosomatik yondashuv va stressni boshqarish usullari yurak sog‘lig‘ini saqlashda
samarali profilaktik choralar hisoblanadi.
Kalit so’zlar:
stress, yurak kasalliklari, psixosomatik omillar, gipertoniya, kortizol,
ishemik yurak kasalligi, profilaktika
Abstract
. This article analyzes the impact of stress on the cardiovascular system and
highlights the importance of a psychosomatic approach. Chronic stress may contribute to the
development of heart diseases, particularly hypertension, arrhythmias, and ischemic heart
disease. Psychosomatic interventions and stress management techniques play an essential role in
preventing cardiovascular complications and maintaining heart health.
Keywords
: stress, heart diseases, psychosomatic factors, hypertension, cortisol, ischemic
heart disease, prevention.
Аннотация
. В данной статье рассматривается влияние стресса на сердечно-
сосудистую систему и подчеркивается важность психосоматического подхода.
Хронический стресс может способствовать развитию сердечно-сосудистых
заболеваний, таких как гипертония, аритмии и ишемическая болезнь сердца.
Психосоматические методы и управление стрессом являются эффективными мерами
профилактики и поддержания здоровья сердца.
Ключевые слова
: Стресс, Болезни сердца, Психосоматические факторы,
Гипертония, Кортизол, Ишемическая болезнь сердца. Профилактика.
Stress tushunchasi
Stress – bu organizmning tashqi yoki ichki ta’sir (stressogen omillar)ga moslashish
reaktsiyasi bo‘lib, u psixologik, jismoniy yoki biologik javob shaklida namoyon bo‘ladi. Stressni
Hans Selye (1936 y.) birinchi marta ilmiy jihatdan ta’riflagan va uni “organizmning har qanday
talabga moslashish javobi” sifatida izohlagan.
Stressning asosiy turlari
Akut stress (qisqa muddatli stress):
Bu organizmning tezkor javob reaksiyasi bo‘lib, qisqa vaqt davomida yuzaga keladi.
Asosan xavf, qo‘rqinch, keskin hayajon yoki kuchli jismoniy yuklama natijasida paydo
bo‘ladi.
Gormonlar (adrenalin, noradrenalin) tezda ajraladi va yurak urishi, qon bosimi oshadi,
nafas olish tezlashadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
76
Ko‘pincha bu holat organizmga foydali, chunki u tezkor moslashish va himoya
mexanizmlarini ishga soladi.
Surunkali stress (uzoq muddatli stress):
Tashqi yoki ichki bosim uzoq davom etganda yuzaga keladi.
Organizm doimiy “tashvish” holatida bo‘ladi, kortizol darajasi yuqori bo‘lib qoladi.
Immunitet pasayadi, metabolik buzilishlar yuzaga keladi, yurak-qon tomir kasalliklari,
diabet, depressiya kabi kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin.
Yurak-qon tomir tizimiga stressning umumiy ta’siri
Stress organizmda simpatoadrenal tizimni faollashtiradi va yurak-qon tomir tizimida
quyidagi o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi:
Qon bosimining oshishi (gipertoniya):
Adrenalin va kortizol kabi stress gormonlari qon tomirlarini toraytiradi va yurak urish
chastotasini oshiradi.
Uzoq muddatli ta’sir natijasida gipertoniya rivojlanadi.
Yurak ritmining buzilishi (aritmiyalar):
Kuchli hissiy zo‘riqish yurak ritmining notekis bo‘lishiga olib keladi.
Ko‘pincha bu holat “stress-induktsiyalangan aritmiya” deb yuritiladi.
Ateroskleroz va qon quyqalari:
Surunkali stress yallig‘lanish jarayonlarini kuchaytiradi, xolesterin darajasini oshiradi va
qon tomirlarida blyashkalar hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Qon ivish tizimi faollashadi, natijada tromboz xavfi ortadi.
Ishemik yurak kasalligi (IYuK):
Stress yurak mushagiga kislorod yetkazib berishni kamaytiradi, yurakda og‘riq,
stenokardiya va hatto miokard infarktiga olib kelishi mumkin.
Psixosomatik kasalliklarning paydo bo‘lish mexanizmlari
Psixosomatik kasalliklar – bu ruhiy omillar (stress, xavotir, depressiya)ning jismoniy
kasalliklarning rivojlanishiga bevosita ta’siri natijasida kelib chiqadigan holatlardir.
Mexanizm
:
Markaziy asab tizimi va stress javobi:
Stress vaqtida gipotalamus-gipofiz-buyrak usti (HPA) o‘qi faollashadi.
Kortizol va boshqa gormonlar doimiy ravishda ajraladi.
Vegetativ asab tizimi disbalansi:
Simpatik nerv tizimi doimiy faollashib, yurak urishi, qon bosimi va tomir tonusiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Immunitet pasayishi va yallig‘lanish:
Stress immun javobni susaytiradi, surunkali yallig‘lanish jarayonlari kuchayadi.
Bu yurak-qon tomir, oshqozon-ichak, nafas yo‘llari va boshqa tizim kasalliklariga sabab
bo‘ladi.
Psixologik omillar orqali fiziologik javoblar:
Hissiy zo‘riqish uyqu buzilishlari, noto‘g‘ri ovqatlanish, zararli odatlarning (chekish,
alkogol) ortishiga olib keladi, bu esa yurak kasalliklari xavfini yanada oshiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
77
Stress va yurak kasalliklari o‘rtasidagi bog‘liqlik
Stress – bu organizmning fiziologik va psixologik javob reaksiyasi bo‘lib, u yurak-qon
tomir tizimiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda olib borilgan ko‘plab ilmiy
tadqiqotlar stressning yurak kasalliklari rivojlanishida asosiy xavf omillaridan biri ekanligini
tasdiqlagan. Bu bog‘liqlik turli mexanizmlar orqali yuzaga keladi.
1.
Stressga fiziologik javob: neyrogormonal mexanizmlar
Stress paytida organizmning "jang yoki qoch" (fight or flight) reaktsiyasi ishga tushadi va
bir nechta muhim tizimlar faollashadi:
2.
Gipotalamus-gipofiz-buyrak usti (HPA) o‘qi faollashuvi
Stress ta’sirida gipotalamus kortikotropin-releasing gormon (CRH) ajratadi.
U gipofiz bezini adrenokortikotrop gormon (ACTH) ishlab chiqarishga undaydi.
ACTH buyrak usti beziga ta’sir qilib, kortizol va boshqa glyukokortikoidlarni chiqaradi.
Kortizolning yurakka ta’siri:
Qon shakarini oshiradi, bu yurak mushagining yuklanishini ko‘paytiradi.
Qon tomirlarni toraytiradi, qon bosimini oshiradi.
Uzoq muddatda yurak mushaklarida yallig‘lanish va fibroz jarayonlarini keltirib
chiqaradi.
3.
Simpatik asab tizimi va katexolaminlar (adrenalin, noradrenalin)
Yurak urish chastotasi oshadi (taxikardiya).
Qon tomirlar torayadi, periferik qarshilik kuchayadi.
Qon bosimi keskin ko‘tariladi, yurakka kislorod talabi oshadi.
Surunkali faollashuv yurak mushaklarining tez charchashiga, ritm buzilishlariga olib
keladi.
4.
Surunkali stress va yurak kasalliklari patogenezidagi roli
5.
Gipertoniya (arterial yuqori qon bosimi)
Uzoq davom etuvchi stress simpatik tizimni doimiy qo‘zg‘atib, qon tomirlarning
torayishi va yurak urishining tezlashishiga olib keladi.
Kortizol va boshqa gormonlar natijasida natriy va suvni ushlab qolish ortadi, bu esa
bosimni yanada oshiradi.
Natijada doimiy gipertoniya rivojlanadi va yurak yetishmovchiligi xavfi ortadi.
6.
Ateroskleroz va qon tomirlarida blyashkalar hosil bo‘lishi
Stress yallig‘lanish mediatorlari (IL-6, TNF-alfa)ni ko‘paytiradi, qon tomir devorida
shikastlanish yuzaga keladi.
LDL-xolesterin (yomon xolesterin) to‘planadi, blyashkalar hosil bo‘lib, tomirlar torayadi.
Natijada yurakka qon oqimi kamayadi, ishemik yurak kasalligi rivojlanadi.
7.
Yurak ritmi buzilishlari (aritmiyalar)
Adrenalin darajasining oshishi yurakning elektr impulslarini beqarorlashtiradi.
Bu paroksizmal taxikardiya, fibrillyatsiya va ekstrasistoliya kabi aritmiyalarga sabab
bo‘ladi.
Ba’zi holatlarda bu “stress-induktsiyalangan kardiomiopatiya” (takotsubo sindromi)ga
olib kelishi mumkin.
8.
Miokard infarkti va o‘lim xavfi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
78
Keskin stress (masalan, kuchli hayajon, qo‘rqinch, fojeali voqea) tomir spazmini va qon
ivishini kuchaytiradi.
Bu yurak tomirlarini to‘sib qo‘yishi, miokard infarktiga olib kelishi mumkin.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, kuchli stressdan keyingi dastlabki 24 soatda yurak xuruji
xavfi 2-5 barobar ortadi.
9.
Psixologik omillar va yurak salomatligi
Stress faqat gormonal emas, balki xulq-atvor omillari orqali ham yurak sog‘lig‘iga zarar
yetkazadi:
Uyqusizlik, noto‘g‘ri ovqatlanish, spirtli ichimlik va chekishga moyillik ortadi.
Jismoniy faollik kamayadi, ortiqcha vazn to‘planadi.
Bu omillar birgalikda yurak kasalliklari xavfini yanada kuchaytiradi.
10.
Ilmiy tadqiqotlar natijalari
Framingham Heart Study (AQSh) – yuqori stress darajasi yurak xuruji xavfini 1,5–2
barobar oshirishi aniqlangan.
European Heart Journal (2019) – surunkali psixologik stress ateroskleroz rivojlanishini
tezlashtirib, yosh yurak xurujlari sonini oshiradi.
Lancet Psychiatry (2021) – travmadan keyingi stress buzilishi (PTSD) bo‘lgan
bemorlarda yurak-qon tomir kasalliklari xavfi 63% ga yuqori
Psixosomatik yondashuvning ahamiyati
Psixosomatik yondashuv – bu ruhiy omillar va organizmdagi jismoniy kasalliklar
o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni o‘rganadigan tibbiy yo‘nalishdir. Yurak-qon tomir kasalliklarida
stress, xavotir, depressiya kabi psixologik omillar ko‘pincha asosiy qo‘zg‘atuvchi yoki
kuchaytiruvchi faktor sifatida namoyon bo‘ladi.
Ahamiyati:
Yurak kasalliklari ko‘pincha faqat biologik emas, balki psixologik va ijtimoiy omillar
bilan ham bog‘liq.
Psixosomatik yondashuv kasallikni davolashda integratsiyalashgan yondashuvni
qo‘llashga imkon beradi – bu nafaqat dorilar bilan, balki psixologik qo‘llab-quvvatlash, stressni
kamaytirish usullari orqali ham sog‘liqni tiklashga yordam beradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, psixologik muammolarni vaqtida hal qilish yurak
kasalliklarining qaytalanish xavfini 30–40% ga kamaytiradi.
Psixologik omillarning yurak kasalliklari etiologiyasidagi o‘rn
Asosiy psixologik omillar
Surunkali stress – gipertoniya, ateroskleroz, yurak ritm buzilishlari rivojlanishining
asosiy xavf omili.
Xavotir va depressiya – yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanishi va og‘ir kechishini
tezlashtiradi.
Yolg‘izlik, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi – yurak kasalligi xavfini
oshiradi va davolanish samaradorligini kamaytiradi.
Psixotravmatik holatlar (yo‘qotish, falokatlar) – yurak xuruji va aritmiyalar xavfini
keskin oshiradi.
Fiziologik mexanizmlar
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
79
Stress gormonlari (kortizol, adrenalin)ning uzoq muddatli yuqori darajasi yurakni doimiy
ortiqcha yuklamada ushlab turadi.
Vegetativ asab tizimining disbalansi (simpatik faoliyat ortishi) yurakning haddan tashqari
qo‘zg‘aluvchanligiga olib keladi.
Yallig‘lanish mediatorlari (sitokinlar) miqdori ortadi, bu ateroskleroz jarayonini
tezlashtiradi.
Psixoterapiya va stressni boshqarish usullari
Stressni kamaytirish yurak salomatligini saqlashda eng muhim profilaktik va davolovchi
choralar sirasiga kiradi. Psixoterapiya psixologik omillarni yengillashtirishga yordam beradi.
Psixoterapiya turlari
Kognitiv-behavioral terapiya (KBT):
o
Salbiy fikrlarni aniqlash va ularni konstruktiv fikrlar bilan almashtirishni o‘rgatadi.
o
Yurak kasalliklari bilan bog‘liq qo‘rquv, xavotirni kamaytiradi.
Stressga chidamlilikni oshirish treninglari:
o
Nafas olish mashqlari, mushaklarni bo‘shashtirish, biofeedback texnikalari yordamida
stressni boshqarish o‘rgatiladi.
Guruh psixoterapiyasi va psixologik maslahatlar:
o
Yurak xastaligi bilan yashayotgan insonlarda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni oshiradi.
Stressni boshqarishning amaliy usullari
Meditatsiya va mindfulness (ongli dam olish):
o
Yurak urishini sekinlashtiradi, qon bosimini pasaytiradi, kortizol darajasini kamaytiradi.
Nafas olish mashqlari:
o
Parasempatik tizimni faollashtirib, yurak ritmini barqarorlashtiradi.
Musiqa terapiyasi, yoga, tai chi:
o
Ruhiy osoyishtalikni ta’minlaydi, yurak faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Jismoniy faollik (yengil yugurish, piyoda yurish, suzish):
o
Stress gormonlarini kamaytiradi, qon aylanishini yaxshilaydi, yurak mushagini
mustahkamlaydi.
Profilaktik choralar
Yurak kasalliklari rivojlanishini oldini olish uchun psixosomatik yondashuv quyidagi
profilaktik choralarni tavsiya etadi:
Sog‘lom turmush tarzi: balanslangan ovqatlanish, zararli odatlardan voz kechish (chekish,
alkogol).
Uyqu gigiyenasiga rioya qilish: yetarlicha dam olish yurak faoliyatini tiklash uchun
muhim.
Ijtimoiy aloqalarni mustahkamlash: do‘stlar va oila bilan muloqot stressni kamaytiradi.
Davriy psixologik tekshiruvlar: ayniqsa stressga yuqori darajada duchor bo‘ladigan kasb
egalari uchun muhim.
Stressni boshqarish bo‘yicha muntazam mashg‘ulotlar: meditatsiya, yoga, chuqur nafas
olish texnikalarini hayot tarziga kiritish.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
80
Xulosa
Stress zamonaviy jamiyatda eng keng tarqalgan salbiy omillardan biri hisoblanib, yurak-
qon tomir kasalliklari rivojlanishida asosiy xavf omili sifatida ko‘riladi. Zamonaviy tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, stress yurak faoliyatiga nafaqat qisqa muddatli, balki uzoq muddatli, jiddiy
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Surunkali stress gipertoniya, ateroskleroz, yurak ritmi buzilishlari va
miokard infarkti kabi kasalliklarning rivojlanishiga sezilarli darajada hissa qo‘shadi. Bu
jarayonlar neyrogormonal tizim, immunitet va yallig‘lanish reaksiyalarining buzilishi orqali
amalga oshadi.
Psixosomatik yondashuv yurak kasalliklarini faqat jismoniy omillar bilan bog‘lamay,
balki psixologik va ijtimoiy omillarni ham hisobga olishga imkon beradi. Bu yondashuv
stressning yurakka bo‘lgan salbiy ta’sirini kamaytirish, yurak-qon tomir kasalliklarining
rivojlanishini oldini olish va bemorlarning umumiy hayot sifatini oshirishda muhim o‘rin tutadi.
Psixoterapiya, stressni boshqarish texnikalari, meditatsiya, nafas olish mashqlari va
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash yurak sog‘lig‘ini saqlashda samarali choralar sifatida tavsiya etiladi.
Shuningdek, psixologik salomatlikni mustahkamlash yurak kasalliklarining oldini olishda
tibbiy va profilaktik strategiyalarning ajralmas qismi hisoblanadi. Odamlar o‘z hissiy holatini
boshqarishni o‘rgansa, stressga qarshi chidamliligi oshadi, yurak faoliyati yaxshilanadi va yurak-
qon tomir kasalliklari xavfi kamayadi. Shu sababli, tibbiyot amaliyotida yurak kasalliklari
profilaktikasi va davolashida psixosomatik yondashuvni kengroq joriy etish bugungi kunda
dolzarb va zarur hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Rozanski, A., Blumenthal, J.A., Kaplan, J. (1999).
Impact of psychological factors on
the pathogenesis of cardiovascular disease and implications for therapy.
Circulation,
99(16), 2192–2217. https://doi.org/10.1161/01.CIR.99.16.2192
2.
Steptoe, A., Kivimäki, M. (2012).
Stress and cardiovascular disease: an update on
current
knowledge.
Annual
Review
of
Public
Health,
34,
337–354.
https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-031912-114452
3.
Chida, Y., Steptoe, A. (2010).
The association of anger and hostility with future
coronary heart disease: a meta-analytic review.
Journal of the American College of
Cardiology, 53(11), 936–946.
4.
Cohen, S., Gianaros, P.J., Manuck, S.B. (2016).
A stage model of stress and disease.
Perspectives on Psychological Science, 11(4), 456–463.
5.
World Health Organization (2021).
Mental health and cardiovascular disease.
WHO
Guidelines.
