“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
428
FOTOSINTEZ EKOLOGIYASI VA HOSILDORLIK
Ismoilov Ibroximjon Xakimjon o‘g‘li, o‘qituvchi, Andijon davlat universiteti
ibroximismoilov05@gmail.com
Xamdamova Ruxshona Muzaffarjon qizi, Andijon davlat universiteti
xamdamovaruxshona@gamail.com
Temirova Gulshoda Shuxratbek qizi, Andijon davlat universiteti
Temirovagulshoda238@gamail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15577924
Annotatsiya:
Ushbu tezisda o‘simliklar tanasida sodir bo‘luvchi mühim biologik jarayonlardan
biri fotosintezning ekologiyasi, fotosintez jadalligiga ta’sir etuvchi omillar, yorug‘lik, CO
2
, O
2
harorat, suv va fotosintez xosildorligini oshirish uchun ko‘rilishi kerak bo‘lgan agrotexnik chora-
tadbirlar yig‘indisi haqidagi ma'lumotlar yoritib berilgan.
Kalit so`zlar:
Yorug‘lik, karbonat angidirit, kislorod, harorat, hosildorlik.
Аннотация
:
В
данном
тезисе
освещаются
вопросы
экологии
фотосинтеза
—
одного
из
важнейших
биологических
процессов
,
происходящих
в
организме
растений
.
Также
рассматриваются
факторы
,
влияющие
на
интенсивность
фотосинтеза
,
такие
как
свет
, CO
₂
, O
₂
,
температура
и
вода
,
а
также
комплекс
агротехнических
мероприятий
,
необходимых
для
повышения
продуктивности
фотосинтеза
.
Ключевые
слова
:
Свет
,
углекислый
газ
,
кислород
,
температура
,
урожайность
.
Annotation:
This thesis highlights the ecology of photosynthesis — one of the most important
biological processes occurring in plant bodies. It discusses the factors affecting the intensity of
photosynthesis, such as light, CO
₂
, O
₂
, temperature, and water, as well as a set of agrotechnical
measures that should be taken to enhance photosynthetic productivity.
Keywords:
Light, carbon dioxide, oxygen, temperature, productivity.
Agronomlarning bosh maqsadi yuqori sifatga ega bo‘lgan mo‘l xosil olishdir. Bu maqsadga
erishish uchun dastavval o‘simlik tanasida boradigan mühim fiziologik jarayon bo‘lmish fotosintez
ekologiyasi bo‘ycha puxta bilim egasi bo‘lish talab etiladi. Fotosintez ekologiyasi, fotosintez
mahsuldorligini tashqi muhit omillari ta'siriga bog‘liqligini tushintiradi. Bu jarayon asosida fotosintez
jadalligi va fotosintez maxsuldorligi yotadi. Fotosintez jadalligi bir metr yoki ditsimetr kvadrat barg
yuzasi hisobiga bir soat davomida hosil bo‘ladigan organik modda miqdoriga aytiladi.
Fotosintez ekologiyasi deganda uning mahsuldorligiga tashqi muhit o‘lillarining (yo‘lg‘lik
miqdori va uning sifati, C
О
2
miqdori, harorat, barglaming suv rejimi, mineral oziqlanish va boshq.)
ta’siri tushuniladi. Fotosintez mahsuldorligi esa 1 m
2
barg yuzasi hisobiga 1 soat davo‘lida
o‘zlashtiriIgan C
О
2
, yoki hosil bo‘lgan organik modda miqdori bilan o‘lchanadi.
Fotosintezning mahsuldorligi- 24 soat davomida o‘simlik quruq massasining barg yuzasi
xisobiga ortish nisbatidir. Yorug‘lik, karbonat angidrid, kislorod, harorat, suv fotosintezning asosiy
borishini amalga oshiruvchi kuchlardandir. Yorug‘lik spektiridagi fail nurlarning 80-85% qismi
barglar tomonidan yutiladi. Ammo uning 1.5-2% i fotosintezda organik modda hosil qilish uchun
sarflanadi. A.S.Faminsin 1880- yilda kerosin lampasi yorug‘ligida ham fotosintez kechishini aniqladi
va fotosintez juda kam yorug‘lik bo‘lgand ham borishini isbotladi.
Fotosintezning mahsuldorligi o‘simliklaming turlariga ham bog‘liqdir. Masalan, soyada
o‘suvchi marshansiya moxida maksimum fotosintez 1000 lk kuzatilsa, ayrim yo‘lg‘likni sevuvchi
daraxtlarda 10-40 ming lk va undan ham yuqori bo‘lishi mumkin. Bizning mintaqamizda joylashgan
Tyan-Shan va Po‘lir tog‘lari quyosh nurlari eng ko‘p tushuvchi joylar hisoblanadi (180 ming lk) va
ulaming yuqori cho‘qqilarida o‘suvchi o‘simliklarda maksimal fotosintez 60 ming lk darajasida ro‘y
beradi. Agar biz C
3
va C
4
o‘simliklari fotosintezini bir-biriga solishtiradigan bo‘lsak, unda C
4
o‘simliklarida fotosintezning yuqori ko‘rsatkichi kuchliroq quyosh nurlarida borishini ko‘rishimiz
mumkin.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
429
Fotosintez mahsuldorligiga qizil va ko‘k nurlaming samaradorligini solishtirganda boshqa bir
qancha hollami ham hisobga olish zarur.
Harorat ham o‘simliklar uchun muhim ahamiyatga ega. Minimal haroratda fotosintez
boshlanadi. Optimal haroratda fotosintez jadallashadi, maksimal haroratda esa fotosintez
sekinlashadi. Aksariyat hollarda 45 gradus selsida o‘simliklar o‘la boshlaydi.Cho‘l o‘simliklarning
ba'zi turlar
ı
58 gradus selsida ham fotosintez qilish xususiyatiga ega. Yorug‘lik doimo karbonat
angidirit va havo bilan aloqadorlikda fotosintezda ishtirok etadi. Fotosintezning amalga oshishi uchun
yuqoridagilarni o‘zi yetmaydi. Bular qatorida suv fotosintezda oksidativ substrat vazifasini
bajaradi.Chunki o‘simlik havodagi karbonat angidiritni o‘zlashtirishi va kislorod ajratish jarayonida
vodorod manbayini suv beradi. Aslida suv barcha fiziologik jarayonlar asosini hosil qiladi. Suv
tanqisligi elektronlar transporti, fosforlanish, ATF hosil bo‘lishiga salbiy ta'sir etadi.Natijada
o‘simliklarda boradigan fiziologik jarayonlar sekinlashadi.
Fotosintez borishida havo ham mühim ahamiyat kasb etadi. Havo tarkibida kislorodning 21%
dan oshib ketishi fotosintezda salbiy ta'sir etadi. Yorug‘likka nafas olish jarayoni kuchsiz bo‘lgan
o‘simliklardan tashqaridagi Boshqa o‘simliklarda havo tarkibidagi kislorodning ortishi fotosintezni
tezlashtirgani aniqlangan. Fotosintez kun davomida va mavsumiy ravishda o‘zgarib turadi. Ba'zi
efemer o‘simliklarining vegetatsiya davri qisqa bo‘lganligi uchun fotosintez darajasining maksimal
ortishi bahor oyining boshiga to‘g‘ri keladi [3, 4, 5].
Fotosintez jarayonida o‘simliklarda organik modda hosil bo`ladi va to‘plana boradi. Organik
moddalarning umumiy miqdori, fotosintez va nafas olish jarayonlarining jadalligiga bog`liq. Ya’ni u
fotosintez jarayonida hosil bo`layotgan organik moddaning nafas olish jarayoni hosil bo`layotgan
organik moddaning nafas olish jarayoni uchun saflanayotgan organik modda ayirmasiga bog`liq
bo`ladi:
A =G - D,
bu yerda, A -to‘plangan organik modda miqdori;
G-fotosintez jarayonida hosil bo`lgan organik modda miqdori;
D-nafas olish jarayoniga sarflangan organik modda miqdori.
Shuni aytib o‘tish lozimki, fotosintez jarayonida xloroplastlarda sintezlanadigan asosiy organik
modda kraxmal donchalarining ko‘rinishi turli o‘simliklarda har xil bo`lishi mumkin.
Dala sharoitida, organik moddaning hosil bo‘lishini va to‘planishini ifodalovchi
fotosintezning sof maxsuldorligini quyidagi formula bilan aniqlash mumkin:
=
(
)
bu yerda, V
1
va V
2
tajribaning boshlanishi va oxirida o‘simlikda hosil boMgan quruq modda
miqdori (g),
L
1
va L
2
-tajribaning boshlanishi va oxirida o‘simlik bargining sathi (m
2
),
T-tajriba davomidagi kunlar soni,
F-to‘plangan organik modda miqdori (g/m
2
sutka). Bir kuni-tun (sutka) davomida
to‘planadigan organik moddaninng miqdori vegetatsiya davomida o‘zgarib’ turadi va u juda oz
miqdordan boshlab to 15-18 g/m
2
gacha bo`lishi mumkin [1, 2, 6].
Hosildorlik miqdori fotosintez natijada hosil bo‘lgan organik modda miqdoriga bo‘g‘liq
bo‘ladi. O‘simliklar tanasida vegitatsiya davrida sintez bo‘lgan quruq moddaning umumiy miqdori
biologik xosildir. Biologik xosilning xo‘jalik maqsadida ishlatiladigan qismi esa xo‘jalik xosil
deyiladi.
Qisqa qilib aytganida eng yuqori darajadagi xosildorlikka erishish uchun ekinzorlarda barg
sath
ı
n
ı
ko‘paytirish, fotosintez jadalligini oshiruvchi moddalar faolligini oshirish, fotosintezda hosil
bo‘lgan organik moddalar harakatini va uning o‘simlik a'zolarida qayta taqsimlanishini tezlashtirish
lozim [3,4,5].
Yuqori xosilga ega bo‘lishning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud bo‘lib, eng avvalo qishloq
xo‘jaligi ishlab chiqarishning mavsumiyligi, muayyan agrotexnika tadbirlarini ma’lum muddatlarda
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
430
o‘tkazib turishidir. Qishloq xo‘jaligida doimo yangi navlar, yangi texnologiyalarning kirib kelishi shu
sohodagi mutaxassislarda chuqur va har tamonlama puxta bilimga ega bo‘lishini talab qilinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Beknazarov B.O. O‘simliklar fiziologiyasi. T. 2009.
2. Genkel P.A. Fiziologiya rasteniy. M. 1975.
3. Lebedov S.I. Fiziologiya rasteniy. M. 1988.
4. Mustaqimov G.D. O‘simliklar fiziologiyasi va mikrobiologiya asoslari.T.1995 y.
5. Xo‘jaev J. X ‘‘O‘simliklar fiziologiyasi ‘‘ Toshkent “Mexnat” 2004.
6. Yakushkina N.I. ‘‘Fiziologiya rasteniy ‘‘. M. 1980.
