Universal International Scientific Journal
18
Tuxtaboyeva Feruza Muratovna.,
Ismoilov Ibroximjon Xakimjon o‘g‘li.,
Hoshimova Maftuna Rashidjon qizi.,
Axmadjonova Azizaxon Asqarbek qizi.
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
NA’MATAK O‘SIMLIGINING BA’ZI FOYDALI XUSUSIYATLARI VA
ORGANIZIMGA TA’SIRI
Abstract:
This article provides information about the species of the rosehip plant, its beneficial and
harmful effects on the div, and its nutritional value. Rosehip is a perennial shrub that blooms beautifully
in early spring and delights with its ripe fruits in late summer and early September. This plant is also
popularly called "wild rose".
Keywords:
Rosehip, ascorbic acid, wild rose, avitaminosis, carotolin.
Annotatsiya:
Ushbu maqola na’matak o‘simlik turlari, organizmga foydali va zararli ta’sirlari, ozuqaviy
qiymati haqida ma’lumotlar berilgan. Na’matak - erta bahorda chiroyli pushti rangli gullaydigan, yozning oxiri va
sentabr oyining boshida pishib yetilgan mevalari bilan quvontiradigan ko‘p yillik buta. Xalq orasida bu o‘simlik
«yovvoyi atirgul» deb ham ataladi.
Kalit so‘zlar:
Na’matak, askorbin kislotasi, yovvoyi atirgul, avitaminoz, karotolin.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
1
9
Аннотация:
В данной статье представлена информация о различных видах растений, их полезном и
вредном влиянии на организм, а также их пищевой ценности. Шиповник– многолетний кустарник, цветущий
ранней весной красивыми розовыми цветками и созревающий в конце лета – начале сентября. В народе это
растение еще называют «дикой розой».
Ключевые слова:
Шиповник, аскорбиновая кислота, шиповник, авитаминоз, каротолин.
Language:
Uzbek
Citation:
Tukhtaboyeva , F., Ismoilov , I., Hoshimova , M., & Akhmadjonova , A. SOME BENEFICIAL
PROPERTIES AND INFLUENCES OF THE ORGANISM OF NAMATAK PLANT. Universal International
Scientific Journal, 1(9), 18–21. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1202
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14293681
Na’matak bo‘yi 2 m ga yetadigan tikanli
buta. Novdasi egiluvchan bo‘lib, yaltiroq
qo‘ng‘ir-qizil yoki qizil-jigarrang tusli po‘stloq
hamda tikanlar bilan qoplangan. Bargi toq patli,
poyada bandi bilan ketma-ket o‘rnashgan.
Bargchasi (5-7 ta) tuxumsimon shaklli va
arrasimon qirrali. Gullari yirik, yakka yoki 2-3
tadan shoxlarga o‘rnashgan. Guli qizil, pushti,
sariq yoki oq rangli, xushbo‘y hidli. Guloldi
barglari lansetsimon. Kosacha bargi va tojbargi
5 tadan, otalik va onaliklar ko‘p sonli. Mevasi
gul o‘rnidan hosil bo‘ladigan shirali soxta
meva. Ichida onaliklaridan hosil bo‘lgan bir
nechta haqiqiy meva yong‘oqchalar bor.
Yong‘oqcha o‘tkir uchli, sertuk bo‘lib,
burchaksimon shaklga ega. Na’matak turlari
o‘rmonlarda, ariq bo‘ylarida, butalar orasida,
tog‘larning quruq toshloq yon bag‘irlarida va
boshqa yerlarda o‘sadi.
Na’matakning
ayrim
turlari
bir-biridan
mevasining, novda po‘stlog‘idagi tikanning
rangi, shakli, katta-kichikligi hamda novdadagi
tikanlar soni va joylashishiga qarab farq qiladi.
Quyida ayrim na’matak turlari haqida
ma’lumotlar berilgan.
Jadval 1. Na’matak o‘simligining turlari.
Na’matak nomi
Lotincha nomi
Maydagul
na’matak
Micrantha Smith
Rosa
May na’matagi
(dolchinsimon
na’matak)
Nerrni. (Rosa
cinnamomea
L.
)
Rosa majalis
Itburun na’matak
Rosa canina
L
Zangezur na’matak
Rosa zangezura
P.
Jarosch.
Burushqoq
na’matak
Rosa rugosa Thunb
Begger na’matagi
Rosa beggeriana
Schrenk
Pahmoq na’matak
Rosa tomentosa
Smith.
Tikanli na’matak
Rosa acicularis
Lindl
Fedchenko
na’matagi
Rosa
fedtschenkoana
Regel
Qalqonburun
na’matagi
Rosa corymbifera
Borkh.
Qumsevar
na’matak
Rosa psammophila
Chrshan
Universal International Scientific Journal
20
Qo‘qon na’matagi
Rosa kokanica
(Regel.) Regel
Fedchenko na’matagi (Rosa fedtschenkoana
Regel) yirik, bo‘yi 2-3, ba’zan 6 m gacha
boʻlgan buta. Tikanlari yirik, gorizontal
joylashgan, qattiq asos qismi kengaygan bo‘lib,
yirik shoxlarida zichroq joylashgan. Murakkab
barg bo‘lakchalari bargchalari qalin, zangori,
tuksiz. Gullari yirik, oq yoki pushti rangli.
Mevasi yirik (5 sm gacha uzunlikda), etli, to‘q
qizil, tuxumsimon. Asosan, O‘rta Osiyoda
(Tyan-Shan, Pomir-Oloy tog‘larida) tog‘
yonbag‘irlarida
o‘sadi.
O‘zbekistonning
Toshkent, Farg‘ona, Samarqand, Qashqadaryo
va
Surxondaryo
viloyatlarining
tog‘li
hududlarida ko‘p tarqalgan [1, 2, 3].
Na’matak gullari dorivor xususiyatlarga ega
emas, ammo mevalari xalq tabobatida keng
qo‘llaniladi. Meva urug‘ida E vitamini va
moylar bor. Na’matak mevalari ko‘pincha
avitaminoz
kasalliklarida
qo‘llaniladi.
Urug‘dan olingan moyi va mevasining
yumshoq
qismidan
tayyorlangan
moyli
ekstrakti «karotolin» kuyganni, tropik yaralarni
ekzema, teri kasalliklarini, rentgendan kuygan
joylar, yarali kolit va boshqa kasalliklarda
ishlatiladi. Na’matak turlarining ba’zi turlaridan
vitaminli sharbatlar tayyorlanadi Odatda
tabobatda
na’matak
damlamasidan
foydalaniladi.
Shamollashning oldini olish va davolash
uchun
tavsiya
etishadigan
na’matak
mevalarining damlamasi - askorbin kislotasi
(vitamin C) ning tabiiy manbai sanaladi. Ushbu
o‘simlik mevalarida C vitamini ekzotik limon
va apelsinga qaraganda 50 barobar, qora
smorodina tarkibidagidan esa 10 barobarga
ko‘proq. Na’matakni hozir ayni kuz va qishda
avjiga chiqadigan shamollash va viruslarni
oldini olishda ham, ularni davolashda ham
iste’mol qilish kerak Bundan tashqari, u bir
qator foydali mikroelementlar, shu jumladan
kaliy, magniy, kaltsiy va natriyni o‘z ichiga
oladi.
Na’matak immunitetni mustahkamlab,
organizmni sog‘lom qiladi, yurak va qon-tomir
tizimiga yaxshi ta’sir ko‘rsatadi, qon bosimini
normallashtiradi, kamqonlikda ham foydali
sanaladi, oshqozon-ichak faoliyatini yaxshilab,
zarali toksinlar va shlaklarni chiqarib tashlaydi,
ozishga yordam beradi, o‘t va siydik haydovchi
vosita sanaladi.
Na’matak siropi yoki mevalardan
tayyorlangan choy sovuq mavsumda juda
samarali ichimlik sanaladi, ayniqsa viruslar
faollashganda
va
immunitet
darajasi
pasayganda ushbu xalqona vosita muntazam
ravishda qabul qilib boriladigan bo‘lsa, unda
shamollashdan saqlanish, shifo jarayonini
tezlashtirish va kasallikdan keyin tezroq
tiklanish mumkin bo‘ladi.
Na’matak damlamasi tayyorlash uchun
Universal International Scientific Journal
2
1
termosga uning 3 osh qoshiq quruq mevalari va
bir litr qaynoq suv solinadi. Aralashma 12 soat
davomida
tindiriladi.
Tayyor
damlama
ovqatdan 30-40 daqiqa oldin qabul qilinadi.
Damlama tayyorlashdan oldin mevalarni
yaxshilab yuvib, maydalash tavsiya etiladi [1, 2,
3].
Jadval 2. Namatak o‘simligining ozuqaviy
qiymati
100 g na’matakning
ozuqaviy
kaloriyasi:
162 kkal
Yog‘lar
0.3 g
Uglevodlar
38g
Oqsil
1,6 g
Nartiy
4 mg
Kaliy
429 mg
Temir
1,1 mg
Magniy
69 mg
Vitamin A
217 mg
Vitamin B6
0,1 mg
Vitamin C
426 mg
Na’matakdan shifobaxsh vosita sifatida
foydalanish uchun ko‘plab ko‘rsatmalar
mavjudligiga qaramay, u inson organizmiga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi ham mumkin.
Na’matakni ko’p iste’mol qilish oshqozon
sekretsiyasining oshishi, ya’ni kislotalilik
darajasining ortishi, gastritning rivojlanishi,
allergik (dermatologik) holatlar, qon tomirlarda
tromblarning
shakillanishi,
endokardit,
pankreatit kabi kasalliklarning rivojlanishiga
olib keladi.
Na’matakni ehtiyotkorlik bilan qabul
qilish
kerak.
Chunki
tish
emalining
yupqalanishini tezlashtiradi, ich qotishiga sabab
bo’ladi, safro sekretsiyasini sekinlashtiradi, qon
bosimining ko‘tarilishiga va sariq kasalligining
rivojlanishiga olib keladi. Ushbu o‘simlikning
odam uchun kundalik me’yori - 10 tagacha
mevani tashkil qiladi. Bunda ularni maydalab,
choyga qo‘shish mumkin.
Xulosa
qilib
aytish
mumkinki,
na’matakda inson organizmi uchun foydali
moddalar ko‘p, ayniqsa ayni atrof-muhit
ekologiyasi salbiy tarafga o‘zgargan vaqtda
juda ahamiyatlidir. Belgilangan miqdorda va
ehtiyotkorlik bilan isteʼmol qilingan na’matak
damlamasi foydali va kerakli mahsulot
hisoblanadi. Na’matak tarkibida ko‘p miqdorda
vitamin C tutishi bilan ajralib turadi. 100 gr
mahsulotda 426 mg vitamin C bor va shuning
uchun
na’matakdan
xalq
tabobatida
shamollashning oldini olish va davolash uchun
qo‘llaniladi..
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. H.X.Xolmatov, O’.A.Ahmedov Farmakogneziya Toshkent 2008
2. Po’latova T.P, Xolmatov H.X Farmokognoziya amaliyoti Toshkent 2002
3. A.S. Dariyev, B.A. Sirojiddinov, E.YU. Ro’zmatov Na’matak (Rosa L) morfologiyasi,
anatomiyasi, ekologiyasi Andijon-2016
