Universal International Scientific Journal
112
Tuxtaboyeva Feruza Muratovna.,
Mukumjonova Mashxura Muxidin qizi.,
Xamdamova Ruxshona Muzaffarjon qizi.,
Rahmonova Zulxumor Rustamjon qizi
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
feruzatoxtaboyeva1971@gmail.com
XAYVON XUJAYRALARI GEN MUXANDISLIGI
Abstract:
This article provides information about technologies aimed at introducing new properties
or improving existing properties by modifying the genetic material of animal cells. This area is of great
importance in modern biotechnology and medicine. These technologies create the opportunity to produce
pharmaceutical products, study human diseases, create genetic therapies, and obtain high-quality animal
breeds for agricultural purposes. Genetic engineering of animal cells serves as one of the important
directions of biotechnological development in the future.
Keywords:
Modification, transformation, gene therapy, microinjection.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada hayvon hujayralarining genetik materialini o‘zgartirish orqali yangi
xususiyatlar kiritish yoki mavjud xususiyatlarni yaxshilashga qaratilgan texnologiyalar haqida ma`lumot
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
11
3
berilgan. Ushbu soha zamonaviy biotexnologiya va tibbiyotda katta ahamiyatga ega. Bu texnologiyalar
yordamida farmatsevtika mahsulotlari ishlab chiqarish, inson kasalliklarini o‘rganish, genetik terapiyalar
yaratish va qishloq xo‘jaligi maqsadlarida yuqori sifatli hayvon zotlarini olish imkoniyati yaratiladi.
Hayvon hujayralari gen muhandisligi kelajakda biotexnologik rivojlanishning muhim yo‘nalishlaridan biri
sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Modifikatsiya, transformatsiya, gen terapiyasi, mikroinektsiya.
Аннотация:
В данной статье представлена информация о технологиях, направленных на
введение новых характеристик или улучшение существующих характеристик путем изменения
генетического материала клеток животных. Это направление имеет большое значение в
современной биотехнологии и медицине. С помощью этих технологий можно производить
фармацевтическую продукцию, изучать болезни человека, создавать генетическую терапию,
получать высококачественные породы животных для сельскохозяйственных целей. Генная
инженерия клеток животных послужит одним из важных направлений развития биотехнологий в
будущем.
Ключевые слова:
Модификация, трансформация, генная терапия, микроинъекция.
Language:
Uzbek
Citation:
Tukhtaboyeva , F., Mukumjonova , M., Hamdamova , R., & Rahmonova , Z. (2024).
GENETIC ENGINEERING OF ANIMAL CELLS. Universal International Scientific Journal, 1(9), 112–
120. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1227
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14472368
Kirish:
Hayvon
gen
muhandisligi
zamonaviy
biotexnologiyaning
muhim
yo‘nalishlaridan
biri
bo‘lib,
genetik
modifikatsiya
orqali
yangi
biologik
xususiyatlarni kiritish yoki mavjudlarini
o‘zgartirish
imkonini
beradi.
Ushbu
texnologiya tibbiyot, qishloq xo‘jaligi va
ekologiya sohalarida inqilobiy natijalarni
keltirib
chiqarmoqda.
Masalan,
genetik
jihatdan modifikatsiyalangan hayvonlar tibbiy
tadqiqotlar uchun model sifatida ishlatiladi
yoki ular orqali qimmatbaho biologik
mahsulotlar olinadi.
Asosiy qism:
1. Hayvon gen muhandisligining ilmiy
asoslari:hayvonlarning genomini tahrirlashda
CRISPR-Cas9 kabi texnologiyalar keng
qo‘llaniladi. Bu usul orqali kerakli genlarni
kiritish, o‘chirish yoki o‘zgartirish mumkin.
Masalan, genetik modifikatsiya qilingan
sichqonlar inson kasalliklarini o‘rganishda
keng qo‘llanilmoqda.
Universal International Scientific Journal
11
4
2. Amaliy tatbiqlar:qishloq xo‘jaligida:
gen muhandisligi yordamida mahsuldorligi
yuqori, kasalliklarga chidamli hayvonlar
yaratilmoqda. Masalan, virusga chidamli
cho‘chqalar yoki tez o‘suvchi baliqlar.
Hayvonlardan insulin, vaksina va boshqa
biopreparatlarni
ishlab
chiqarishda
foydalaniladi. Shuningdek, organlarni odamlar
uchun
transplantatsiyaga
moslashtirishda
genetik modifikatsiya muhim rol o‘ynaydi.
Yo‘qolib ketish xavfi ostida bo‘lgan
hayvon turlarini saqlash yoki ekologik
muvozanatni tiklashda gen muhandisligi
qo‘llanilishi mumkin.
3. Hayvon gen muhandisligi bilan
bog‘liq bir qator muammolar mavjud,chunki
bu o`zgarishlar har doim ham o`z samarasini
bermaydi genetik o‘zgarishlar hayvonlar
hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
1.Xayvonlar
gen
muxandisligi.Gen
injenerligi qisqacha aytganda, genlar ustida
turli manipulyatsiyalar o‘tkazish, ularni to‘la
o‘rganish asosida funksional qisimlariga ega
bo‘lish, kerakli joyidan kesish, kerakmas
qismini olib tashlab, kerak bo‘lgan qisimlarini
boshqa genlardan yoki sintez yo‘li bilan olib
ulash va shu usulda tayyorlangan duragay yoki
rekombinant genni muvofiq organizmga
kiritib zarur turlarni yoki preparatlarni sintez
qilish va hokazo texnologiyaning yig‘indisidir.
Viruslar bilan prokariot hujayralar
orasidagi materiallarning ko‘chirilishini, tabiiy
sharoitda
bakterialarda
o‘tadigan
rekombinatsiya mexanizimlarini o‘rganish,
plazmidalar
va
mo‘'tadil
faglarning
hujayradagi hayotini tushunish genlar ustida
turli manipulyatsiyalar o‘tkazish imkonini
beradi. Olimlar qo‘lida DNK ning kerakli bir
qismini bakteriya hujayrasiga ko‘chirib
o‘tqazadigan sistema-plazmidalar ham bor.
Bunday transmessiv ko‘chirib o‘tkazuvchi
halqli molekulalar-plazmidalar va mo`tadil
viruslar vektor deb ataladi. Shunday ekan, endi
bakteriyalarni kul'turada (ular o‘sadigan
muhitda) insonlar uchun kerakli oqsillarni,
fermentlarni
sintezlashga
majbur
qilib
bo‘lmasmikan?
Bu g‘oyalarni amalda yuzaga chiqishi
gen injenerligi yoki genetik injenerlik deb
atalgan va katta istiqbolga ega bo‘lgan yangi
sohani dunyoga keltirdi.
2. Genetik modifikatsiya qilishning
usullari. Xayvonlarni genetik modifikatsiya
qilishning ikkita usuli mavjud: somatik
xujayralarni ( tana xujayralarini) va jinsiy
xujayralarni o‘zgartirish usullari bilan.
Birinchi
usul
modifikatsiya
qilingan
individual
organizmlar
xujayrasinii
o‘zgarishga, ikkinchi usul esa yangi nasldan
naslga
beriluvchi
xususiyatlarni
paydo
Universal International Scientific Journal
11
5
bo‘lishga olib keladi. Somatik xujayralarni
modifikatsiyalash to‘rtta bosqichdan iborat:
1. Organizmdan xujayralarni olish.
2. Olingan xujayrasining kulьturasini
olish.
3.Genni vektorga ulash va xujayraga
transformatsiya qilish.
4.
Transformatsiyalangan
xujayrani
organizmga kiritish.
Bu xayvonlar gen terapeyasining asosiy
sxemasidir.
Jinsiy
xujayralarni
o‘zgartirish
organizmga yangi nasldan naslga beriladigan
irsiy belgilarni beradi. O‘zining avlodlariga
yangi irsiy belgilarni beruvchi organizm
transgenli
organizm
deyiladi,
yangi
organizmga kiritilgan gen transgen deyiladi..
3. Gen muxandisligi usullari yordamida
yaratilgan transgen xayvonlar. Transgen
xayvonlar olish jarayoni transgen bakteriya
olishga nisbatan ancha murakkabdir. Ammo
bugungi kunga kelib turli transgen xayvonlar
yaratilgan. Bularga misol qilib quyidagilarni
keltirish mumkin:
•
turli
maqsadlar
uchun
modifikatsiyalangan
sichqonlar.
Ulardan
ba'zilariga insonlar kasalliklarining inson
bo‘lmagan
modelini
olish
uchun
insonlarnining genlari kiritilgan. Masalan,
gen injenerligi usullari bilan o‘zgartirilgan
sichqonlar
poliomelit
virusi
uchun
insonlarning xujayra retseptori genini tutadi.
Ularning normal sichqonlardan farqi ular
mazkur virus bilan zararlanishi mumkin, xatto
bu sichqonlarda bu kasallikning belgilari
rivojlanishi mumkin. Yana insonlarning
immun tizimiga ega bo‘lgan sichqonlarni ham
misol sifatida ko‘rishimiz mumkin, bu
sichqonlar
kasal
odamlarsiz
ularning
kasalliklarini tadqiq etish imkonini beradi.
• gen muxanjisligi usularri yordamida
geni o‘zgartirilgan tovuqlar olingan bo‘lib,
ular tarkibida insonlar uchun foydali bo‘lgan
oqsillar tutuvchi tuxum qo‘yadi;
• genetik modifikatsiyalangan qo‘ylar 1-
antitripsin alьfa genini tutuvchi sut beradi. Bu
oqsilning
ikkita
funtsiyasi
mavjud
bo‘lmaydigan geni irsiy berilgan odamlar 1-
antitripsin alьfa yetishmovchiligi deb
nomlanadigan kasalliklar bilan og‘riydi. Ular
o‘pka va jigarni ishdan chiqaradi. ;
• tadqiqotchi Ontario «Envirocho‘chqa»
yaratib, uning go‘ngi 60% kam fosfor tutadi;
•
genetik
muxandisligi
usullari
yordamida olingan echkilar inson insulini
tutuvchi sut beradi, yana boshqalari sutida
o‘rgimchaklarning pautina oqsillarini tutadi.
Hayvonlarda gen injenerligini qo‘llash
inson uchun kerakli (foydali) genlarni
genomga joylashning bajarilishiga bog‘liq.
Mana shunday klonlashtirilgan genni hujayra
yadrosiga joylab qo‘yishning ikki usuli:
Universal International Scientific Journal
11
6
pronukleusga
genni
purkash
va
virus
trasnfeksiyasi usullari mavjud.
Birinchi usul bilan kerakli gen oldin
DNK
molekulasiga
ulanib
so‘ngra
pronukleusga joylab qo‘yiladi. Shunday yo‘l
bilan Vigler va boshqalar gerpes virusdan
(NSV-1) olingan va DNK molekulasiga
ulangan timidinkinaza fermentini nazorat
qiladigan genni sichqon hujayrasiga kiritishdi.
Sichqon hujayrasida ushbu ferment bo‘lmagan
natijada bir necha bo‘g‘in davomida sichqon
hujayralarida timidinkinaza fermenti bo‘lgan.
Ikkinchi usul, ya'ni virus infeksiyasi
(transfeksiyasi) hayvonlar hujayrasiga tabiiy
genetik informatsiya kiritish hisoblanadi.
Bundan
tashqari
viruslar
hujayra
transformatsiyasida kerakli (foydali) genlarni
kiritish uchun ham hizmat qiladi.
Hozirgi vaqtda har xil retroviruslar
(teskari transkripsiya qiluvchi RNK saqlovchi
viruslar oilasi) sistemasi vektorlari yaratilgan
bo‘lib, ular qushlar va sutemizuvchilar
organizmiga
tashqaridan
gen
kiritish
xususiyatiga ega.
Genlar organizmga kiritishda viruslardan
tashqari mobil elementlar ham mavjud bo‘lib
bu 1983 yilda drozofila genomidan ajratilgan.
Eng ko‘p qo‘llaniladigan usullardan biri
genlarni zigotaning pronukleusiga in'ektsiya
qilishdir.
Qishloq
xo‘jalik
hayvonlari
zigotasida pronekleusni ajratish qiyin bo‘lgani
uchun
in'ektssiyani
aniq
qilishni
qiyinlashtiradi. Shunga qaramay Xammer va
boshqalar 1985 yilda birinchi bo‘lib transgen
cho‘chqa oldilar. Lekin tajribalar mahsuli juda
past edi. Masalan, bitta transgen qo‘zi olish
uchun 1032 zigotaga in'eksiya qilish, 20 ta
transgen cho‘chqa bolasini olish uchun esa
20035 zigotga in'eksiya qilishga to‘g‘ri keladi.
4. Genlarni hayvon hujayrasiga kiritish
usullari. Zooinjenerlar uchun genlarni hayvon
hujayrasiga kiritish va genomiga tartib bilan
joylashtirish usullari muhim hisoblanadi.
Hozirgi vaqtda shu sohada bir necha xil
metodlar ishlatiladi. Jumladan virus bilan
kiritish, ximiyaviy, fizikoviy yo‘l bilan,
hujayralarni qo‘shish va yangi usul-
retrovirusni ishlatish.
Birinchi usulda DNK saqlaydigan
viruslar genlarni ko‘chirib o‘tkazishda vektor
sifatida foydalaniladi. Lekin ko‘pchilik
hozirgacha o‘rganilgan viruslar kiritilgan
hujayrani yemirilishi va yo‘q qilinishi (litik
vektor) mumkin. Bundan tashqari ular
trasformatsiya
qilishda
retroviruslarga
nisbatan kam samara beradi. Shuning uchun
ham ularni hayvonlarda keng miqyosda
ishlatish mumkin emas. Lekin bunday
vektorlar vaksinalarni ishlab chiqarishda
samara berishi mumkin.
Ikkinchi usul genlarni tartib bilan
joylashtirishda keng qo‘llaniladi va bunda
Universal International Scientific Journal
11
7
DNK fosfot kalsiy bilan qo‘shib hujayraga
kiritiladi. Bu usulning va boshqa ximik
usullarning ijobiy tomoni shundaki ular
nisbatan oddiy va alohida asbob-uskuna talab
qilmaydi, hamda infeksiya chaqirmaydi.
Shuning uchun ham bu usul mutloq havfli
emas.
Lekin
bu
usulning
kamchiligi
tashqaridan kiritilgan DNK ning juda kam
o‘zlashtirilishida.
Fizikaviy usul ikki asosiy klassda-
mikroin'eksiya va elektroporatsiya yo‘li bilan
olib boriladi. Elektroporatsiya nisbatan yangi
usul bo‘lib, DNK molekulasini elektr toki
yordamida hujayra membranasidan olib
o‘tishga yordam beradi. Lekin bu usul yo‘li
bilan
genlarning
genomga
o‘tkazilishi
xususiyati noma'lum.
Mikroin'ektsiya
usuli-samarali
hisoblanib, keng qo‘llanildi. Gordonning
aniqlashicha plazmidli DNK nasilga beriladi.
Bunday hayvonlar, ya'ni o‘zining genomida
ekzogen geni bor organizmlar transgen
hayvonlar deyiladi.
Qishloq
xo‘jaligi
hayvonlarining
ko‘payishi va serpushtlik xususiyati aniq irsiy
nazorat ostida amalga oshadi va bular
garmonlar statusiga bog‘liq. Hayvonlar
ko‘payishda ayrim garmonlarning ta'sir kuchi
aniqlangan. Masalan, FSG (follikulalarning
yetilishi
nazorat
qiladi)
va
LG
(lyutinlashtiruvchi garmon). Gen injeneriyasi
oldida mana shu garmonlarni biotexnologik
usul bilan ishlab chiqish va shu bilan ularning
ko‘payishiga ta'sir qilish mumkin.
Shu nuqtai nazardan, serpushtliligi
yuqori bo‘lgan hayvonlarning seleksiya qilish
yo‘li bilan ularning sonini oshirish mumkin.
Masalan. Burula zotli qo‘ylarda serpushtlik
geni o‘rganilib, uning tuxumdonga ta'siri
aniqlangan. Shu zotni boshqa merinos qo‘ylar
bilan chatishtirish natijasida va ularni tanlash,
saralash ishlari olib borilganda qo‘ylarning
serpushliligini 40-60%ga oshirish mumkin.
Lekin shu darajaga yetkazish uchun kamida 30
yil kerak bo‘ladi. Serpushtlik xususiyati
genlarning poligen ta'siriga bog‘liq. Mana shu
jihatlardan foydalanib, gen injenerlik usuli
bilan burula-gen deb atalmish genni boshqa
qo‘ylar genomiga joylab qo‘yish tufayli
ularning pushtdorligini oshirish mumkin.
5.
Transgen
xayvonlar
yaratish
yo‘nalishlari.Zamonaviy biotexnologiyaning
dolzarb
yo‘nalishlaridan
biri
xo‘jalik
axamiyati qimmatli bo‘lgan xususiyatlarga ega
bo‘lgan transgen xayvonlarni, tabiatda
o‘xshashi bo‘lmagan organizmlarni yaratish
bo‘lib qoldi.
Xozirgi
kunda
rivojlangan
mamlakatlardatransgen
organizmlar
olish
texnologiyasiga qiziqish ortib bormoqda.
Qishloq xo‘jaligi uchun mahsuldor xayvonlar
yaratishga katta mablag‘lar ajratilmoqda.
Universal International Scientific Journal
11
8
Xozirgi kunda transgen xayvonlar yaratish bir
necha yo‘nalishda rivojlanib bormoqda:
-Tarkibida ba'zi komponentlarni yuqori
miqdorda tutuvchi mahsulotlar beruvchi (
Masalan, Buyukbritaniyada chedder pishlog‘i
ishlab chiqarish uchun to‘g‘ri keladigan sut
beruvchi
sigirlar
podasi
mavjud)
xayvonlarning yangi porodalarni yaratish.
-O‘ziga xos bo‘lmagan oqsillar sintez
qilish xususiyatiga ega bo‘lgan (masalan,
insonlar insuliniga xos sintez qiluvchi
cho‘chqalar) yaratish
-Insonlar uchun transplantatsiya qilish
uchun organlar beruvchi transgen xayvonlar
yaratish.
Transgen
xayvonlarni
yaratish
insoniyatning
ko‘pgina,
oziq-ovqat
mahsulotlari tanqisligi, dori preparatlarni
ishlab chiqarish va ularni yetarli miqdorda
olish kabi muammolarni xal qiliga yordam
beradi.
6.
Transgen
xayvonlar
olish
texnologiyasi
Transgen xayvonlar –bu tajriba asosida
olingan, organizmining harbir xujayrasida
xromosomaga integratsiya bo‘lgan va nasldan-
naslga beriladigan qo‘shimcha gen tutuvchi
xayvonlardir.
“Transgenoz termini 1973 yilda genetik
jixatdan uzoq bo‘lgan turlarga mansub bo‘lgan
organizmlarning genlarini boshqa organizmga
ko‘chirib o‘tkazini belgilovchi sifatida taklif
etilgan. Transgen xayvonlarni olish
klonlangan genlarni (DNK) urug‘langan
tuxum xujayra (zigota) yoki embrional tana
xujayralar yrdamda amalga oshiriladi. So‘ngra
retsipiyent
urg‘ochi
xayvonlarning
reproduktiv organlariga xususiy yadrosi tana
xujayralarining modifikatsiyalangan embrion
xujayralari
yadrosi
bilan
almashtirilgan
modifikatsiyalangan
zigotalar,
tuxumxujayralar yoki embrional tana
xujayralari
begona
DNKsini
tutuvchi
blastotsistalar
(embrionlar)
ko‘chirib
o‘tkaziladi.
7. Transgen xayvonlar olish tarixi.
Birinchi tansgen xayvonlar 1974 yilda
Kembrijda Rudolьf Yanish tomonidan olingan
bo‘lib u sichqon embrioniga maymunning
SV40 virusini in'ektsiya qilish natijasida
oldgan. 1980 yilda amerika olimi Jorj Gordon
(Gordon) yordamchilari bilan birgalikda
zigota pronukleusi ((tuxum xujayradagi
yadro)iga DNKni mikroin'ektsiya qilish orqali
transgen xayvonlar olishni taklif etdi. Aynan
mana shu usul transgen xayvonlar olishning
keng tarqalishiga asos bo‘ldi. Transgen
xayvonlar Rossiyada 1982 yil paydo bo‘lgan,
AQShda 1985 yilda zigotaning pronukleusiga
mikroin'ektsiya qilish orqali qishlo xo‘jalik
xayvonlari quyon, qo‘y va cho‘chqalar
olingan.
Universal International Scientific Journal
11
9
AQShning
Genzyme
Transgenics
korparatsiyasi sutida inson alьtbumini bo‘lgan
qoramol yaratish bo‘yicha ilmiy izlanishlar
olib bormoqda. Albumin terapeyada qondagi
osmotik
bosimni
ushlab
turish
uchun
foydalaniladi.
Shuningdek
Genzyme
Transgenics insonlarning o‘sish gormoni va β
interferonni olishning usullari bo‘yicha
izlanishlar olib bormoqda. V Angliyada
sutining tarkibida qonni ivish faktori tutuvchi
transgen qo‘ylar yaratilgan. Rossiyada esa
samototropin genini tashuvchi cho‘chqalar
yaratilgan.
Xulosa:
hayvon gen muhandisligi fan va
texnologiyaning inqilobiy sohalaridan biri
bo‘lib, insoniyat oldida turgan qator
muammolarni hal qilishda ulkan imkoniyatlar
yaratmoqda.
Biroq,
bu
texnologiyani
qo‘llashda me’yorlarga rioya qilish va
ekologik oqibatlarni chuqur o‘rganish muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, ilmiy
yutuqlarni mas’uliyat bilan tatbiq etish zarur.
Adabiyot tahlili:
Bruce Albertsning
"Molecular Biology of the Cell" kitobi hayvon
hujayralaridagi genetik jarayonlarni tushunish
uchun muhim manba hisoblanadi. Unda
hujayra ichidagi genlarning ifodalanishi, DNK
replikatsiyasi va transkripsiyasi haqida batafsil
ma’lumotlar keltirilgan.
CRISPR-Cas9 texnologiyasi haqida,
Nature va Science jurnallari gen tahrirlashning
texnik imkoniyatlari va cheklovlarini ochib
beradi.
Ushbu
texnologiya
hayvon
genomlarini tez va aniq o‘zgartirish
imkoniyatini beradi.
Ian Wilmut va uning jamoasi tomonidan
yaratilgan klonlangan qo‘y Dolly (1996-yil)
ushbu texnologiyaning birinchi muvaffaqiyatli
misollaridan biri.
Genetik
jihatdan
o‘zgartirilgan
sichqonlar va boshqa laboratoriya hayvonlari
inson
kasalliklarini
o‘rganishda
keng
qo‘llaniladi. Buning samaradorligi haqida
tadqiqotlar Cell va PLOS Biology kabi
jurnallarda e’lon qilingan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.Artikova R.M., Murodova S.S. Qishloq xo‘jalik biotexnologiyasi Toshkent “Fan va texnologiya”
nashriyoti, 2010
2.Antipova L.V., Glotova I.A., Jarinov A.I. Prikladnaya
biotexnologiya Ucheb. posobiye dlya vuzov. Voronej: Voronej. gos. texnol. akad., 2000. -420 s.
3.Ashmarin I. Molekulyarnaya biologiya. Leningrad 1977. – 366 s.
4.Beker M.E., Liyepinыsh G.K., Raypulis Ye.P. Biotexnologiya. M.: Agropromizdat, 1990. – 284 s.
Universal International Scientific Journal
12
0
5.Biotexnologiya: Ucheb. posobiye dlya vuzov. V 8 kn./Pod. red. N.S.Egorova., V.D.Samuilova. M.:
Vыsshaya shkola, 1997. – 228 s.
6.Volova G. Biotexnologiya. Izd-vo otdeleniya Rossiyskoy Akademii nauk. 1999. – 252 s.
7.Yevtushenkov A.N Fomichev Yu.K. Vvedeniye v biotexnolo-giyu. Izd. BelGU, 2002. -104 s.
8.Yefimova M.V. Vvedeniye v prikladnuyu biotexnologiyu. Izd.: Petropavlovsk-Kamchat-skiy. 2004
. -96 s.
9.Kovaleva T. Biotexnologiya. Chastь 1. Fiziko-ximicheskiye svoystva fermentov. Voronej. 2001. –
78 s.
10.Lavles A. Geneticheskiye effektы alkiliruyuщix soyedineniy. M.: Nauka. 1970. -254 s.
11.K.Robinson. Texnologiya geneticheskoy modifikatsii i piщevыye produktы. ILSI Europe. 2001.
– 55s.
12.Sheveluxa V.S. va boshq. Selьskoxozyaystvennaya biotexnologiya. M.1999
13.Maniatis T., Frich E., Sambruk Dj. Molekulyarnoye klonirovaniye Moskva. Mir. 1984. 4771
Havolalar:
1. www.molbio.ru
2. www.biotech.com
3. www.ziyonet.uz
