Universal International Scientific Journal
3
Tuxtaboyeva Feruza Muratovna.,
Ismoilov Ibroximjon Xakimjon o‘g‘li.,
Xakimova Sevara Umarali qizi.,
Xusanboyeva Xilola Hamidullo qizi.
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
LABORATORIYA O‘QUV MASHG‘ULOT DARSLARIDA OSHLOVCHI
MODDALARNI ANIQLASHGA OID
Abstract:
This article discusses the properties of tannins, methods of their extraction, which plants
contain tannins, and qualitative reactions to tannins in educational laboratories based on experiments.
Keywords:
tannins, lignin, gallotannins, cotanides.
Annotatsiya:
Ushbu maqola oshlovchi moddalarining xususiyatlari, olinish usullari, qaysi o‘simliklarda
oshlovchi moddalar borligi, o‘quv labaratoriyalarda oshlovchi moddalarga xos sifat reaksiyalarini tajriba asosida
yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
tanidlar, lignin, gallotaninlar, kotanidlar.
Аннотация:
В данной статье на основе опыта описаны свойства пищевых добавок, способы
производства, какие растения содержат пищевые добавки, качественные реакции, характерные для пищевых
добавок, в учебных лабораториях на основе опыта.
Ключевые слова:
таниды, лигнин, галлотаннины, котаниды.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
4
Language:
Uzbek
Citation:
Tukhtaboyeva , F., Ismoilov , I., Khakimova , S., & Khusanboyeva , K. ON THE
DETERMINATION OF SOLVENTS IN LABORATORY TRAINING CLASSES. Universal International
Scientific Journal, 1(9), 3–7. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1198
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14293364
Kirish
O‘simliklar tarkibidagi oshlovchi moddalar -
fenollarning hosilalari: Hayvonlarning xom
terisini oshlash xususiyatiga ega va ko‘p atomli
fenollar unumidan tashkil topgan hamda
o‘simliklardan olinadigan yuqori molekulali
zaharsiz
murakkab
organik
birikmalar
o‘simlikning oshlovchi moddalari tanidlar deb
ataladi. Tanidlar tabiatda keng tarqalgan bo‘lib,
ayniqsa ikki pallali o‘simliklar sinfiga kiruvchi
oilalarda, masalan, ra’noguldoshlar – Rosaceae,
dukkakdoshlar – Fabaceae, qoraqatdoshlar –
Saxifragaceae, torondoshlar Polygonaceae,
toldoshlar – Salicaceae, qoraqayindoshlar –
Fagaceae, pistadoshlar– Anacardiaceae va
boshqa oilalar vakillari tarkibida ko‘p uchraydi.
Tanidlar, ayniqsa g‘allalarda, o‘simliklarning
patologik o‘simtalarida ko‘p (ba’zan 70% dan
oshadi)
bo‘ladi.
Oshlovchi
moddalar
o‘simliklarning hamma organlarida to‘planishi
mumkin. Ular daraxt va butalar po‘stlog‘ida,
yog‘och qismida hamda ko‘p yillik o‘t
o‘simliklarning yer ostki organlarida ko‘p
bo‘ladi. Ba’zan tanidlar daraxt va butalar
bargida, mevasida, o‘t o‘simliklarning barcha
yer ustki qismida ham to‘planadi.
Oshlovchi moddalarning asosiy manbai bo‘lib
Rumex, Rheum, Polygonum kabi o‘simliklar
xizmat qiladi. Oshlovchi moddalar tuzilishiga
ko‘ra
xilma-xil
bo‘lib,
ikkita
katta
gidrolizlanuvchi hamda gidrolizlanmaydigan
guruhlarga bo‘linadi [1, 2, 3].
Ular tarkibidagi fenol halqalar tipiga va
ularning o‘zaro bog‘lanishiga qarab ikki
guruhga bo‘linadi.
1. Gidrolizlanadigan oshlovchi moddalar. Bular
kislota, ishqor va fermentlar ta’sirida oson
gidrolizlanib, uglevodlar glyukoza va gallat
kislota hosil qiladi.
2.
Gidrolizlanmaydigan
yoki
kondensirlanadigan oshlovchi moddalar. Bular
tarkibida oz miqdorda uglevodlar bo‘ladi,
mineral kislotalar ta’sirida erimaydigan amorf
birikmalar- flobafenlar hosil qiladi.
Lignin - o‘simliklar yog‘ochligining asosiy
tarkibiy qismi hisoblanadi. Ko‘p daraxtlar
yog‘ochlik qismining 22-35% lignindan iborat.
Yog‘ochlik
mineral
kislotalar
bilan
ishlanganda,
tarkibidagi
sellyuloza
bilan
gemitsellyuloza erib, ajralib chiqadi, lignin esa
o‘zgarmay qoladi. Lignin suvda, organik
erituvchilarda va kislotalarda erimaydi. Faqat
Universal International Scientific Journal
5
ishqorlar, bisulfit va sulfit kislotalar ta’sirida
qisman parchalanadi va eritmaga o‘tadi.
2-rasm.
Lignin moddasini kimyoviy tuzilishi.
Oshlovchi moddalarning biosintezi: Oshlovchi
moddalar asosan ikkita katta guruhdan –
gidrolizlanuvchi
va
kondensatsiyalanuvchi
tanidlardan tashkil topgan. Ular kimyoviy
tuzilishiga ko‘ra bir-biridan katta farq qiladi.
Shuning uchun oshlovchi moddalar bu ikkala
guruhining o‘simliklardagi biosintezi turli
yo‘llar bilan boradi. Gidrolizlanuvchi oshlovchi
moddalarning asosiy qismini oksibenzoat va
boshqa oksiaromatik karbon kislotalarning
qandlar, ko‘p atomli spirtlar va shunga o‘xshash
moddalar
bilan
hosil
qilgan
murakkab
birikmalari tashkil etadi. Hozirgi vaqtda
o‘simliklar
to‘qimasidagi
aromatik
birikmalarning biosintezi shu jarayonning
oraliq moddasi bo‘lgan shikim kislota orqali
borishi to‘liq isbotlangan. Shuning uchun
gidrolizlanuvchi
oshlovchi
moddalar
biosintezidagi boshlang‘ich birikmalari bo‘lgan
oksibenzoat (n-oksibenzoat, protokatex va
gallat) kislotalar o‘simlik to‘qimasida shikim
kislota orqali uglevodlardan hosil bo‘lishi
mumkin.
Bu
murakkab
biosintezda
geksozalardan asosan glyukoza, fruktoza va
mannoza ishtirok etadi. Geksozalar avval
o‘zining enol shakllari orqali mezoinozitga
o‘tadi. Mezoinozit esa xin kislota orqali shikim
kislotaga aylanadi
O‘simlik to‘qimasidagi oshlovchi moddalar
biosintezi quyidagi uch davr o‘z ichiga oladi:
1. Oldin oshlovchi moddalarning tashkil
etuvchi eng oddiy komponentlari sifatida
polifenollar va polifenol karbon kislotalar hosil
bo‘ladi.
2. Keynichalik ular qandlar bilan birikadi
yoki kondensatsiya va boshqa o‘zgarishlar
orqali
tanidlarning
yuqori
molekulali
birikmalariga hamda murakkab mahsulotlarga
aylanadi.
3. Oxirida yana ham murakkab va suvda
erimaydigan oshlovchi moddalar hosil bo‘ladi.
Oshlovchi moddalarning fizik va kimyoviy
xossalari: O‘simliklardan ajratib olingan
oshlovchi moddalar tanidlarning bir qancha
formalari aralashmasidan iborat, shu sababli
ular amorf kukun (poroshok) holida bo‘ladi. Sof
holda ajratib olingan ba’zi komponentlar
(masalan, katexinlar) esa kristall holda bo‘ladi.
Tanidlar suvda, har xil darajadagi spirtda va
sirka kislotaning etil efirda yaxshi, boshqa
organik eritmalarda yomon eriydi yoki butunlay
Universal International Scientific Journal
6
erimaydi. Oshlovchi moddalarning suvdagi
eritmasi och qo‘ng‘ir rangli, hidsiz va
burishtiruvchi mazali, kuchsiz kislotali xossaga
ega bo‘lgan kolloid eritma. Suvda eritilgan
oshlovchi moddalarni oqsil modda, og‘ir
metallarning
tuzlari,
alkaloidlar
va
glikozidlarning
eritmalari
yordamida
cho‘ktirish mumkin. Tanidlar ko‘p atomli
fenollarning unumlari bo‘lib, boshqa fenollar
singari temirning uch valentli tuzlari eritmasi
bilan rangli (qora-yashil va qora-ko‘k rangli)
cho‘kma hosil qiladi. Tanidlar havo kislorodi va
fermentlar ta’sirida oksidlanib, qo‘ng‘ir rangli
hamda sovuq suvda erimaydigan birikma –
flobafenlarga aylanadi.
Oshlovchi moddalarning kimyoviy tarkibi:
Turli
o‘simliklardan
olingan
oshlovchi
moddalar kimyoviy tarkibi bo‘yicha bir-biridan
katta farq qiladi. Shunga qaramay, ularning
tanidlarga xos umumiy belgilari bor. Barcha
tanidlar molekulasida doimo bir nechta oksi
guruh (OH) saqlovchi benzol yadrosi bo‘ladi.
Boshqacha qilib aytganda, barcha oshlovchi
moddalar ko‘p atomli fenollar – polifenollar
unumidir. Benzol yadrosidagi oksi guruhlar
soni kamida ikkita, qator – o‘rta holatda
(pirokatexinga o‘xshash) yoki uchta bo‘lib,
qator vitsinal (pirogallolga o‘xshash) joylashadi
[4, 5].
Oshlovchi moddalarning sifat analizi: Analiz
uchun anorning 10 % li ajratmasi tayyorlanadi.
Buning uchun anor po‘stlog‘idan 2 gr olib,
chinni xovonchaga solinadi va etil spirtdan 10
ml quyib yaxshilab maydalanadi. Anor
po‘tlog‘i yanchilib suyuq holatga keltiriladi.
So‘ngra ajratma teng ikkita probirkaga teng
miqdorda quyiladi. Birinchi probirkadagi
ajratmaga alkaloid qo‘shilganda rangsiz
cho‘kma hosil bo‘ladi. Birinchi probirkadagi
ajratmaga
FeCl3
dan
bir
tomchi
qo‘shganimizda qora-yashil eritma hosil
bo‘lganini ko‘rishimiz mumkin. Ikkinchi
probirkadagi ajratmaga esa jelatinni 0,1 gr ni
olib 9 ml suvda eritib olib qo‘shganimizda esa
rangsiz cho‘kma hosil bo‘ladi. Bu reaksiya
orqali anor tarkibida ham oshlovchi moddalar
borligini aniqlash mumkin.
2-rasm.
Anor tarkibida oshlovchi moddalar
borligini aniqlash
Xulosa qilib aytilganda, oshlovchi moddalar va
tarkibida tanidlar bo‘lgan mahsulotlardan
tayyorlangan dorivor preparatlar tibbiyotda
me’da-ichak (ich ketishi, kolit), og‘iz va tomoq
shilliq qavatlarining yallig‘lanish (stomatit,
Universal International Scientific Journal
7
gingivit) kasalliklarini, teri kuyishi, surunkali
ekzema
hamda
yaralarni
davolashda
burishtiruvchi va bakteritsid vosita sifatida
hamda ichakdan qon oqishini to‘xtatish uchun
ishlatiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Abdikulov Z.U, Ablakulov N.A O‘simliklarning fiziologik faol moddalari Guliston-2021.
2. Kodirov N.D, Xasanova G.R Tarkibida oshlovchi moddalar bo‘lgan dorivor o‘simliklar va
mahsulotlar Samarqand-2023.
3. H.X.Xolmatov, O‘.A.Ahmedov Farmakogneziya Toshkent 2008.
4. Po‘latova T.P, Xolmatov H.X Farmokognoziya amaliyoti Toshkent 2002.
5. I.A.Sobirov Farmokognoziya Andijon 2023.
