YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
129
O‘RGANISH DASTURLASH TILLARI BO‘LIMINI O‘QITISH VA O‘RGANISH
METODIKASI
Ediyev Sherdor Oybek o‘g‘li
SHDPI talabasi
Nurullayeva Malika Baxtiyor qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
Ilmiy maslahatchi: Shahrisabz davlat pedagogika instituti katta oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15395639
Annotatsiya.
Mazkur maqolada “Dasturlash tillari bo‘limini o‘qitish va o‘rganish
metodikasi” mavzusida zamonaviy ta’lim metodlari va ularning dasturlashni o‘rgatishda
qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Dasturlashning murakkab va dinamik xususiyatlari o‘quvchilarda
amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishni talab qiladi, shuning uchun an’anaviy o‘qitish
metodlaridan tashqari interfaol ta’lim yondashuvlari ham zarur. Maqolada flip learning
,
gamifikatsiya
,
pair programming, va
loyihalar asosida o‘qitish
kabi metodlar orqali
dasturlashni o‘rgatishning samaradorligi ko‘rib chiqilgan. Bu metodlar o‘quvchilarga mustaqil
o‘rganish, kodni amaliyotda qo‘llash va jamoaviy ish orqali bilimlarni chuqurlashtirish
imkonini yaratadi. Shuningdek, maqolada o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish
va o‘rganishni samarali qilish uchun o‘qituvchilarga interaktiv mashqlar, onlayn platformalar
va vizualizatsiya metodlaridan foydalanish tavsiya etiladi. Ushbu maqola dasturlashni
o‘rganish va o‘qitish jarayonini takomillashtirishga qaratilgan yangi yondashuvlarni o‘z ichiga
oladi.
Kalit soʻzlar:
Dasturlash tillari, o‘qitish metodikasi, o‘rganish metodlari, interfaol ta’lim,
flip learning, gamifikatsiya, pair programming, loyihalar asosida o‘qitish, kodlash, dasturlash
ko‘nikmalari, onlayn platformalar, o‘quvchilar faolligi, amaliy mashqlar
KIRISH.
Dasturlash tillari bo‘limini o‘qitish va o‘rganish metodikasi – zamonaviy ta'lim tizimida
muhim o‘rin tutadigan soha bo‘lib, uning ahamiyati kundan-kunga ortib bormoqda.
Dasturlash tilini o‘rganish nafaqat IT sohasi mutaxassislari uchun, balki boshqa sohalardagi
mutaxassislar uchun ham zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi.
Bugungi kunda texnologiyalarning tez rivojlanishi va innovatsiyalarni joriy etish bilan bog‘liq
holda, dasturlashni o‘rganish talabalarga yangi fikrlash, muammolarni hal qilish, va algoritmik
yondashuvni rivojlantirish imkonini beradi.Dasturlash tillari bo‘limini samarali o‘qitish va
o‘rganish metodikasi o‘zgaruvchan texnologik sharoitlarga moslashishni ta'minlashi kerak. Bu
metodika, nafaqat dasturlash tilining asosiy tushunchalari, balki uning amaliy qo‘llanilishi,
sinov va xatoliklarni tuzatish kabi jarayonlarni o‘z ichiga oladi. O‘qitish jarayonida interaktiv,
amaliy va nazariy uslublarni uyg‘unlashtirish, talabalarga o‘z bilimlarini real hayotdagi
vazifalarda qo‘llash imkoniyatini yaratadi. Shuningdek, metodikada o‘quvchilarning
qiziqishini uyg‘otish va ularning o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasini oshirish muhim vazifa
bo‘ladi.
Dasturlash tillari bo‘limini o‘qitish va o‘rganish metodlaridan keng miqyosda
o‘rganilgan. Tadqiqotchilar o‘qitish va o‘rganish metodlarini ta‘lim texnologiyalarning
samaradorligini oshiradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
130
Quyida "Dasturlash tillari bo‘limini o‘qitish va o‘rganish metodikasi" mavzusida maqola
uchun zarur bo‘ladigan ba'zi adabiyotlar (iqtiboslar) keltirilgan. Ularda xorij va o‘zbek
olimlarining tadqiqot ishlariga oid manbalar mavjud:
Introduction to Programming in Java
. Addison-Wesley. Ushbu kitobda Java dasturlash tili
va uning o‘qitish metodikasi haqida batafsil ma'lumotlar keltirilgan. O‘quvchilarga
dasturlashni o‘rgatishda ishlatiladigan samarali usullar tavsiflanadi.
Abstraction and Specification in Programming Languages
. MIT Press. Bu manba
dasturlash tillarini o‘rganish va o‘qitish jarayonida abstraksiya va spetsifikatsiya kabi muhim
tushunchalarni tushuntiradi, ularning ta'limdagi o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatadi.
Dasturlash tillari va ularni o‘qitish metodikasi
. Toshkent: Fan va texnologiya. Mazkur
asarda dasturlash tillarini o‘qitish metodikasining nazariy va amaliy jihatlari, o‘quvchilarning
bilimini oshirishga yordam beradigan usullar keltirilgan. Ushbu tadqiqotda dasturlash tillarini
o‘rganishning zamonaviy metodlari, shu jumladan, o‘quv jarayonida amaliy mashg‘ulotlarning
o‘rni va samaradorligi haqida tahlillar keltirilgan.
Dasturlash tillarini o‘qitish metodikasidagi innovatsion yondashuvlar
. Tashkent:
Innovatsion ta'lim. Mirzaevning ishida dasturlash tillarini o‘qitishda innovatsion
texnologiyalar va interaktiv o‘qitish usullarining samaradorligi haqidagi tahlil va tavsiyalar
mavjud.
Metodlar.
Informatika darslarida "Dasturlash" bo‘limini o‘qitishda samarali va interfaol
ta'lim metodlarini qo‘llash, o‘quvchilarning qiziqishini oshirish va dasturlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishga yordam beradi. Quyida bir nechta interfaol ta'lim metodlarini tavsiya etaman:
Loyihalar asosida o‘qitish (Project-Based Learning). O‘quvchilarni kichik dasturlash
loyihalarini yaratishga undash. Har bir loyiha muayyan mavzu yoki dasturlash usulini
o‘rgatishga qaratilgan bo‘ladi. Bunda o‘quvchilar o‘zlari yaratgan loyihalar orqali amaliy
tajriba orttiradi, shuningdek, dasturni yaratishda muammolarni hal qilish va yangi
texnologiyalarni o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Gamifikatsiya (Gamification). Dasturlash o‘quv jarayonini o‘yin elementlari bilan
boyitish. Masalan, dasturlash vazifalarini bajarishda ball to‘plash, darajalar orqali o‘tish yoki
mini-o‘yinlar yaratish. Bunda O‘quvchilarni rag‘batlantirish va motivatsiyasini oshirishga
yordam beradi. O‘yin orqali o‘rganish o‘quvchilarning ko‘nikmalarini rivojlantiradi va darsga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
P2P (Peer-to-Peer) o‘rganish. O‘quvchilarni guruhlarga ajratib, bir-biriga yordam
berishlariga imkon yaratish. O‘quvchilar o‘zaro masalalar yechish, kodni muhokama qilish
yoki bir-biriga kod yozishni o‘rgatishadi. Bunda o‘quvchilar o‘zaro bilim almashish va bir-
biridan o‘rganish orqali yanada mustahkam bilimga ega bo‘ladilar. Bundan tashqari, guruhda
ishlash va hamkorlik qilish qobiliyatlari ham rivojlanadi.
Koding platformalarini qo‘llash (Online Coding Platforms). Onlayn kodlash platformalari
(masalan, Codewars, LeetCode, Replit) yordamida o‘quvchilarga kodlash masalalarini yechish.
Bunda platformalar o‘quvchilarga turli darajadagi vazifalarni taqdim etadi va ularni o‘zgacha
va interfaol tarzda o‘rganishga rag‘batlantiradi. Masalalarni yechish jarayonida o‘quvchilar
dasturlashning turli yo‘nalishlarini o‘rganadilar.
Kod tushuntirish mashg‘ulotlari (Pair Programming). Ikki o‘quvchi birga ishlaydi, biri
"driver" (kod yozuvchi), ikkinchisi esa "navigator" (kodni nazorat qiluvchi). Ular birgalikda
dastur yaratadi va kodni bir-biriga tushuntirib, fikr almashadilar. Bunda dasturlashni
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
131
jamoaviy tarzda o‘rganishga yordam beradi, o‘quvchilarga kodni birgalikda tushuntirish,
yangiliklarni muhokama qilish va sifatli yechimlar yaratishda yordam beradi.
Kodingni vizualizatsiya qilish. Dasturlash jarayonini va algoritmlarni vizual ravishda
tasvirlash. Masalan, Scratch, Blockly kabi vizual dasturlash tillari yordamida o‘quvchilarga
dasturlashning asosiy tushunchalarini o‘rgatish. Bunda Vizual dasturlash tillari o‘quvchilarga
murakkab kodlarni tushunish va o‘rganish jarayonini soddalashtiradi, ayniqsa boshlang‘ich
bosqichdagi o‘quvchilar uchun.
"Flip Learning" (Aks ta'lim). O‘quvchilarga yangi mavzularni o‘z vaqtida o‘rganib, darsga
kelganida mavzu yuzasidan muhokama va amaliyotga e'tibor qaratish. Bunda dars
materiallari, video darslar yoki maqolalar oldindan beriladi, va sinfda amaliy mashg‘ulotlar
o‘tkaziladi. Bunda O‘quvchilar mavzuni mustahkam bilishadi va darsda o‘z savollarini bera
olishadi, bu esa interfaol ta'limni rag‘batlantiradi.
Kodni tahlil qilish va muhokama qilish. O‘quvchilarga real kod namunalarini berish va
ular bilan birgalikda kodni tahlil qilish, kodning ishlash prinsiplarini va qanday qilib
xatoliklarni tuzatish haqida muhokama qilish. Bunda Bu usul o‘quvchilarga kodni chuqur
tushunishga yordam beradi va ular muammolarni samarali hal qilishni o‘rganadilar.
Hackathonlar va coding marafonlar. O‘quvchilarni qisqa vaqt ichida dasturlash bo‘yicha
musobaqalarda qatnashishga jalb qilish. Masalan, bir kunlik yoki ikki kunlik hackathonlar
tashkil etish. Bunda o‘quvchilarni yaratishga, tez fikrlashga va innovatsion yechimlar topishga
undaydi. Bu usul guruhda ishlash va vaqtni boshqarish qobiliyatlarini ham rivojlantiradi.
Kritik fikrlash va muammo yechish. Dasturlash jarayonida o‘quvchilarga muammolarni
tahlil qilish va yechimlarni topish uchun mustaqil fikrlashga imkon berish. Bunda bu usul
o‘quvchilarga dasturlashning haqiqiy muammolariga qarshi turish va ularni samarali hal
qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Ushbu metodlar yordamida o‘quvchilarning dasturlashga bo‘lgan qiziqishini oshirish va
o‘qitish jarayonini yanada samarali qilish mumkin.
Natija.
Biz sizga "Dasturlash" mavzusida "Flip Learning" (Aks ta'lim) rejasi:
Maqsad:Dasturlashning asosiy tushunchalari va sintaksisi, algoritmlar va ularni kodlashga oid
ko‘nikmalarni o‘quvchilarga o‘rgatish. "Flip Learning" metodidan foydalanib, o‘quvchilarga
mavzuni o‘rganishda faol ishtirok etishga va o‘rganilgan materialni amalda qo‘llashga imkon
yaratish.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
132
Xulosa va takliflar.
Informatika darslarida “Dasturlash” bo‘limini o‘qitishda interfaol
ta’lim metodlari qo‘llanilishi o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish, bilimlarini
mustahkamlash va o‘rganish jarayonini yanada samarali qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Dasturlashning murakkab va dinamik tabiati talabalarni faollashtiradigan, interaktiv
faoliyatlar orqali o‘rganishga imkon beradi. Bu metodlar, xususan, gamifikatsiya
,
loyihalar
asosida o‘qitish
,
pair programming, va
onlayn platformalardan foydalanish kabi
yondashuvlar, o‘quvchilarga bilimlarni amaliyotda qo‘llash, murakkab masalalarni hal
qilishda hamkorlik qilish imkoniyatini yaratadi.Dasturlash o‘qituvchilari o‘quvchilarga
kodlash ko‘nikmalarini o‘rgatishda faqat nazariy bilimlar bilan cheklanmasdan, real
muammolarni hal qilishda interfaol yondashuvlarni joriy qilishlari zarur. Masalan
,
loyihalar
asosida o‘qitish metodikasi yordamida o‘quvchilar o‘zlarini dastur yaratish jarayoniga qo‘shib,
haqiqiy hayotdagi muammolarni echishadi
.
Gamifikatsiya esa o‘quvchilarning darsga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi va ularni muntazam ravishda mashq qilishga undaydi
.
Pair programming
esa jamoaviy ishni rivojlantiradi va kodni muhokama qilish, tahlil qilish orqali o‘rganishga
yordam beradi.Shuningdek, onlayn platformalar
va kodlashda vizualizatsiya metodlarini
qo‘llash o‘quvchilarga dasturlashning murakkab jarayonlarini osonroq tushunishga va
boshqarishga imkon beradi. Bu metodlar dasturlash tillarini o‘rganishda o‘quvchilarga
mustahkam nazariy asos yaratadi va amaliyotga ko‘proq e’tibor qaratiladi.Takliflar sifatida,
dasturlash bo‘limini o‘qitishda interfaol metodlarni joriy etish uchun o‘qituvchilarga keng
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
133
qamrovli o‘quv resurslari
va amalga oshirilgan mashqlar bilan ta'minlash kerak. Shuningdek,
o‘quvchilarni mustaqil o‘rganishga undaydigan, o‘z-o‘zini baholash va fikr almashish
imkoniyatlarini yaratadigan interaktiv metodlarni ishlab chiqish lozim. Bu, o‘z navbatida,
o‘quvchilarning kreativ fikrlashini va dasturlashdagi muammolarni samarali yechish
qobiliyatini rivojlantiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Knuth, Donald.
The Art of Computer Programming
. Addison-Wesley, 1997.
2.
Sedgewick, Robert, and Kevin Wayne.
Introduction to Programming in Java
. Addison-
Wesley, 2011.
3.
Shodmonov, Tohir.
Dasturlash tillari va ularni o‘qitish metodikasi
. Fan va texnologiya,
2015.
4.
Xo‘jaev, Ismoil.
Dasturlash tillarini o‘rganish va o‘qitishning zamonaviy usullari
.
O‘zbekiston milliy universiteti, 2017.
5.
Mirzaev, Sardor.
Dasturlash tillarini o‘qitish metodikasidagi innovatsion yondashuvlar
.
Innovatsion ta'lim, 2018.
6.
Sherdil, Tillayev, and Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna. "INFORMATIK AVA
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN DARSDAN TASHQARI MASHGULOTLARNI TASHKIL
ETISH METODIKASI."
PEDAGOGIK ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI
13.02 (2025):
152-155.
7.
Maxmudjonovna, Yaxiyaxonova Muxiba, and Xolboyev Baxtishod Hamdam o‘g‘li.
"INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN FAN OYLIKLARINI TASHKIL
ETISH."
PEDAGOGIK ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI
13.02 (2025): 166-171.
8.
Maxmudjonovna,
Yaxiyaxonova
Muxiba.
"INFORMATIKA
VA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI FANINI O ‘QITISHDA MEDIASAVODXONLIGINING O ‘RNI."
PEDAGOGIK
ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI
13.02 (2025): 176-179.
9.
Турсунова,
Луиза
Шамсиддинов
Гиесжон.
"ОБРАЗ
ПЕДАГОГА
В
ИНФОРМАЦИОННОМ МИРЕ." Uz-conferences. No. 1. 2024.
10.
Турсунова, Луиза. "РОЛЬ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В РАЗВИТИИ
ТУРИЗМА." YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
11.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat, and Abdiroxmonova Zahro. "ZAMONAVIY DARS VA
DARS TAHLILLINI OʻTKAZISHGA NISBATAN YONDASHUVLAR." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9.
2025.
12.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat. "MA’LUMOTLAR BAZASI BO ‘LIMINI O ‘QITISH
METODIKASI." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9. 2025.
13.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat. "ELEKTRON JADVALLAR BO ‘LIMINI O ‘QITISH
METODIKASI." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9. 2025.
14.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat. "ALGORITIMLASH ASOSLARI BO ‘LIMINI O ‘QITISH
METODIKASI." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9. 2025.
15.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat. "INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
FANIDAN TO ‘GARAK TASHKIL ETISH METODIKASI." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9. 2025.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
134
16.
Normurodova, Sadoqat, Zebiniso Rajapova, and Shaxina Asadova. "VEB–DIZAYN
ASOSLARI BO ‘LIMINI O ‘QITISH METODIKASI." Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования 4.3 (2025): 55-59.
17.
Milinorov, XX va DN Eshmuratova. “O‘ZBEK URNAVALARI, MAROSIMLARI VA
ODAMLARINI SHAXS TARBIYoTIDAGI O‘RNI”. Web of Teachers: Inderscience Research 2.5
(2024): 205-209.
18.
Milinorov, X. X., and D. N. Eshmuratova. "THE ROLE OF UZBEK TRADITIONS,
CEREMONIES AND CUSTOMS IN PERSONALITY DEVELOPMENT." Web of Teachers:
Inderscience Research 2.5 (2024): 205-209.
19.
Anatolyevna, Boyarkina Yulia, Sokhibov Akram Rustamovich, and Milinorov Khusniddin
Khushmatovich. "EDUCATIONAL TOURISM AS A POTENTIAL FOR THE DEVELOPMENT OF
THE REGION." Web of Teachers: Inderscience Research 2.6 (2024): 185-189.
20.
Shamsiddinov, G’iyosjon, Gulandom Raxmatova, and Zilola Rajapova. "KLIENT-SERVER
ARXITEKTURALARI."
Наука и инновация
3.6 (2025): 113-119.
21.
Shamsiddinov, G’iyosjon, Gulandom Raxmatova, and Zilola Rajapova. "VIRTUAL BORLIQ
VA UNING ASOSIY TUSHINCHALARI."
Наука и инновация
3.6 (2025): 52-58.
22.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, Barchin Ro‘ziqulova, and Laziza Inatillayeva. "BOSHLANG ‘ICH
TA’LIMDA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAN
FOYDALANISH
USULLARI
VA
AFZALLIKLARI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
3.10 (2024): 39-41.
23.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, and Gulandom Raxmatova. "O ‘ZBEKISTONDA AXBOROT
HAVFSIZLIGINI MA’NAVIY VA HUQUQIY ASOSLARI."
Решение социальных проблем в
управлении и экономике
3.4 (2024): 45-57.
