MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
49
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI MEHNAT
TARBIYASIGA O`RGATISH
Choriyeva Durdona Anvarovna Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universiteti Maktabgacha ta’lim fakulteti Maktabgacha ta’lim
psixologiyasi va pedagogikasi kafedrasi dotsent,
Ergasheva Mahliyo Baxtiyor qizi “Maktabgacha ta’lim
psixologiyasi va pedagogikasi” yo’nalishining 4 kurs talabasi
Mehnat tarbiyasi – bu bolalar va yoshlarning mehnatga bo'lgan munosabatini
shakllantirish, ularni mehnat faoliyatiga tayyorlash va mas'uliyatni his qilishga
o'rgatish jarayonidir. Maktabgacha yoshdagi bolalarni mehnat tarbiyasiga o'rgatish,
ularni erkin faoliyat, mustaqillik va mehnatni qadrlashga tayyorlash maqsadida
amalga oshiriladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar, odatda 3-7 yoshgacha bo'lgan
davrni o'z ichiga oladi va bu yoshda mehnat tarbiyasining boshlanishi juda muhimdir,
chunki bu davrda bolalarning aqliy va emotsional rivojlanishi uchun asosiy omillar
shakllanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni mehnat tarbiyasiga o'rgatishning birinchi
navbatdagi maqsadi — ularga mehnatni qadrlashni, mehnat jarayonidagi
qiyinchiliklarni tushunishni va jismoniy ishlarning muhimligini o'rgatishdir.
Asosiy maqsadlar quyidagilardan iborat:
- Mustaqillikni rivojlantirish: Bolalar o'z-o'zini xizmat ko'rsatish va kichik uy
ishlarini bajara olishlari kerak. Bu ularning mustaqil va mas'uliyatli bo'lishiga yordam
beradi.
- Mehnatga hurmatni shakllantirish: Bolalar mehnatning qadrini anglash,
undagi har bir ishning o'z o'rni borligini tushunishlari kerak.
- Jismoniy mehnat ko'nikmalarini o'rganish: Bolalar jismoniy ishlarni,
masalan, yig'ish, tozalash, uy jihozlarini joyiga qo'yish kabi oddiy ishlarni bajarish
orqali mehnatga tayyorlanadilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
50
- Ijodiy faoliyatni rivojlantirish: Mehnat faoliyati faqat jismoniy emas, balki
ijodiy, ruhiy rivojlanishni ham ta'minlaydi. Bolalar turli faoliyatlarda, masalan, rasm
chizish, qo'l mehnati qilish, bog'dorchilik kabi ishlar orqali o'z ijodiy qobiliyatlarini
namoyon etadilar.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni mehnat tarbiyasiga o'rgatishda bir nechta
prinsiplar asosida ish olib borish lozim:
- Ko'rgazmalilik va amaliyot: Bolalar nazariy tushunchalarni o'rganishdan
ko'ra, amaliy faoliyat orqali yaxshiroq o'rganadilar. Shu sababli, mehnat jarayonlarini
ko'rsatish va bolalarga o'zi bajara olishlariga imkon yaratish muhimdir.
- O'zaro yordam va hamkorlik: Bolalar birgalikda ishlash, jamoada harakat
qilishni o'rganadilar. Bu, ayniqsa, o'yinlar va guruhli faoliyatlarda namoyon bo'ladi.
Bir-biriga yordam berish, o'z ishini boshqalar bilan muvofiqlashtirish kabi
ko'nikmalarni o'rganishadi.
- Bosqichma-bosqich yondashuv: Bolalar boshlang'ich bosqichda oddiy va
oson vazifalarni bajarishadi. Ular o'rganish jarayonida muvaffaqiyatsiz bo'lsalar ham,
sabr-toqat bilan ko'mak berish zarur.
- Yaxshi mehnat odatlarini shakllantirish: Bolalarga mehnat qilishda tartibni,
vaqtni to'g'ri boshqarishni va ishni yakunlashni o'rgatish lozim.
Maktabgacha yoshdagi bolalarga mehnat tarbiyasini o'rgatishda turli xil
amaliy faoliyatlar va o'yinlar muhim rol o'ynaydi. Quyidagi faoliyatlar orqali
bolalarni mehnatga jalb qilish mumkin:
- Uy ishlariga jalb qilish: Bolalar kichik, ammo o'ziga xos mehnatlarni
bajarishga o'rgatish kerak. Masalan, o'z xonasini tartibga keltirish, o'yinchoqlarni
joyiga qo'yish, ovqatni stoldan yig'ish yoki stolni tozalash kabi oddiy vazifalar bolalar
uchun juda foydali bo'ladi.
- Raqs, qo‘l mehnati va ijodiy faoliyatlar: Bolalar turli turdagi mehnatlarni,
masalan, rasm chizish, qo'l mehnati, maketlar yasash, rang-barang kartonlardan
qalamlar tayyorlash kabi ijodiy ishlarni bajarish orqali o'zlarining yaratgan
mahsulotlarini qadrlashni o'rganadilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
51
- Bog'dorchilik va tabiat bilan ishlash: Bolalar bog'da o'simliklarni parvarish
qilish, gullarni sug'orish, tozalash kabi mehnatlarni bajarish orqali mehnatning
samarali va foydali ekanini tushunadilar. Bu ular uchun mas'uliyat va mehnatni
qadrlash hissini rivojlantiradi.
- O'yinlar orqali mehnatni o'rganish: Bolalar uchun didaktik o'yinlar
yordamida mehnatni o'rganish mumkin. Masalan, "do'konda xarid qilish", "yangi
bog'cha qurish" kabi o'yinlar bolalarga turli kasb va mehnat jarayonlari haqida
tasavvur beradi.
Tarbiyachi va o'qituvchi maktabgacha yoshdagi bolalarni mehnat tarbiyasiga
o'rgatishda asosiy rolni o'ynaydi. Ular bolalar bilan muloqotda bo'lib, mehnatning
qadri, uning foydasi haqida tushuncha berishadi. Tarbiyachi quyidagi usullar bilan
bolalar mehnatiga o'rgatadi:
- Ko'rsatmalar va tushuntirishlar: Tarbiyachi bolalarga turli mehnat
faoliyatlarini qanday bajarishlarini ko'rsatadi. Masalan, u o'zini qanday toza va tartibli
ushlab turishni, yuvish va tozalashni qanday bajarishni bolalarga o'rgatadi.
- Motivatsiya va rag'batlantirish: Bolalarni mehnat faoliyatida muvaffaqiyat
qozonganliklari uchun rag'batlantirish kerak. Masalan, ularga "yaxshi ishlading",
"sening ishing juda ajoyib" degan so'zlar bilan qiziqtirish.
- Tashkiliy ishlar: Bolalar bilan guruhli faoliyatlarni tashkil qilish, ularni
birgalikda ishlashga undash, o'z ishlarini yakunlashga yordam berish orqali ularni
mehnatga yanada ko'proq jalb etish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, maktabgacha yoshdagi bolalarni mehnat tarbiyasiga
o'rgatish, ularning shaxsiy rivojlanishiga, mustaqil bo'lishlariga va jamiyatda o'z
o'rnini topishlariga katta ta'sir ko'rsatadi. Bolalar mehnatni qadrlashni, turli ishlarni
bajara olishni va mas'uliyatni his qilishni o'rganadilar. Tarbiyachilar va ota-onalar
bolalarga mehnatni amaliy faoliyatlar, o'yinlar va ijtimoiy vazifalar orqali o'rgatishlari
lozim. Bu esa ularda jismoniy va aqliy rivojlanishni, shuningdek, mehnatga bo'lgan
ijobiy munosabatni shakllantiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1.
Sh.Xasanova “Bolalarni maktabga tayyorlash” ma`ruza matni.2018 y.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
52
2.
M.Hakimova, M.Ma`rufova “Bolalarni ijtimoiy moslashuvi” 2021 y.
3.
Chorieva,
D.
(2020).
DIAGNOSTICS
AS
A
BRANCH
OF
PSYCHOLOGICAL AND PEDAGOGICAL KNOWLEDGE AND TYPE OF
RESEARCH ACTIVITY OF A TEACHER. European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences Vol, 8(3).
4.
Choriyeva, D. (2022). TARBIYACHINING PEDAGOGIK MAHORATINI
OSHIRISHDA PEDAGOGIK TEXNIKANING ROLI. Zamonaviy dunyoda
pedagogika va psixologiya: Nazariy va amaliy izlanishlar, 1(24), 101-103.
5.
Чориева, Д. А. (2021). МЕТОДЫ И ПРИЕМЫ РАБОТЫ С
АГРЕССИВНЫМИ ДЕТЬМИ. In Человек в современном мире: пространство и
возможности для личностного роста (pp. 152-161).
6.
Чориева, Д. А. (2019). Педагогическая диагностика в условиях
дошкольного образования. Актуальные проблемы современного образования:
опыт и инновации, 86.
7.
Чориева, Д. А., & Ражабова, Г. Ф. (2022). ЗНАЧЕНИЕ
ПЕДАГОГИЧЕСКО-ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО
ДИАГНОСТИЧЕСКОГО
СРЕДСТВА В ДОШКОЛЬНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ.
Results of National Scientific Research International Journal, 1(6), 327-343.
8.
Чориева, Д. А. (2022). ПЕДАГОГИК-ПСИХОЛОГИК ДИАГНОСТИКА
ФАОЛИЯТИ БИЛАН ШУҒУЛЛАНУВЧИ ШАХСГА ҚЎЙИЛАДИГАН
ТАЛАБЛАР: https://doi. org/10.53885/edinres. 2022.9. 09.014 Чориева Дурдона
Анваровна Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети
Мактабгача таълим факультети Мактабгача таълим психологияси ва
педагогикаси кафедраси педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), в.
б. доценти. Образование и инновационные исследования международный
научно-методический журнал, (9), 99-102.
9.
Babayeva D.R. Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi. O‘quv qo‘llanma.T.:
TDPU, 2017.
10.
Yo.Irisbayeva “Bolalarni maktabga tayyorlash” o`quv slubiy qollanma 2019 y.
– O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi sayti.
