MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
90
O‘YIN BOLALARNI RIVOJLANTIRISH VA TARBIYALASH
Choriyeva Durdona Anvarovna Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universiteti “Maktabgacha ta’lim” fakulteti Maktabgacha ta’lim
psixologiyasi va pedagogikasi kafedrasi dotsent,
Omonova Nigina Davron qizi “Maktabgacha ta’lim
psixologiyasi va pedagogikasi” yo’nalishining 4 kurs talabasi
O‘yin bolalarni rivojlantirish va tarbiyalash vositasidir. Psixologlar o‘yinni
maktabgacha yosh davrida yetakchi faoliyat deb hisoblaydilar. O‘yin tufayli bolaning
yuqori rivojlanish bosqichiga o‘tishini ta’minlovchi sifatlar shakllanadi, uni
ruhiyatida sezilarli o‘zgarishlar yuz beradi.
O‘yinda bola shaxsining hamma tomoni bir-biriga o‘zaro ta’sir etgan holda
shakllanadi. O‘ynayotgan bolani kuzatayotib uning qiziqishlarini, tevarak-atrof
to‘g’risidagi tasavvurini, kattalarga va o‘rtoqlariga bo‘lgan munosabatini bilib olish
mumkin.
Shaxsdagi biron sifatni tarbiyalash uchun uning boshqa tomonlarini ham
rivojlantirish kerak. Masalan, bolaning o‘yiniga qiziqishini, tashqilotchilik
qobiliyatini rivojlantirish uchun mazmun jihatidan boy o‘yinlar yaratilishi kerak.
Bolalarning ijodiy o‘yinlarini rivojlantirish uchun esa o‘z navbatida yaxshi tashqil
etilgan bolalar jamoasi zarur bo‘ladi.
O‘yin bolalarni jismoniy tomondan tarbiyalash sistemasida, MTTning ta’lim-
tarbiya ishida, axloqiy, mehnat va estetik tomonlama tarbiyalashda katta o‘rin tutadi.
O‘yinda bola organizmiga xos bo‘lgan talab va ehtiyojlar qoniqtiriladi,
hayotiy faollik ortadi, bardamlik, tetiklik, quvnoqlik tarbiyalanadi. Shuning uchun
ham bolalarni jismoniy tarbiyalash sistemasida o‘yin munosib o‘rin egallaydi.
O‘yin ta’lim va mashg’ulotlar bilan, kundalik hayotdagi kuzatishlar bilan
uzviy bog’liq bo‘lib juda katta ta’lim-tarbiyaviy ahamiyatga ega. Ijodiy o‘yinlarda
muhim bilim egallash jarayoni yuzaga keladi, bu bolaning aqliy kuchini ishga soladi,
tafakkurini, hayolini, diqqatini, xotirani faollashtirishni talab qiladi, bola masalalarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
91
mustaqil hal qilishga o‘rganadi, o‘ylagan narsasini amalga oshirish uchun yaxshiroq
va osonroq usul o‘ylab topadi, o‘z bilimlaridan foydalanish va uni so‘z bilan
ifodalashga o‘rganadi.
O‘yinda aks ettirlayotgan narsani bilib olishga qiziqish uyg’onadi. Ko‘pincha
o‘yin bolalarga yangi bilim berish va ularning fikrini, bilim doirasini kengaytirish
uchun hizmat qiladi. Ijodiy o‘yinni tor didaktik maqsadlarga bo‘ysindirib bo‘lmaydi,
bu o‘yin yordamida juda katta tarbiyaviy vazifalar hal qilinadi.
Qoidali o‘yin bolaning sensor rivojlanishini, taffakkur va nutqini, ixtiyorsiz
diqqatini va xotirasini, har xil harakatlarini muntazam ravishda mashq qildirib borish
imkonini beradi. Har bir qoidali o‘yin ma’lum didaktik maqsadga ega bo‘lib, bolani
umumiy rivojlantirishga qaratilgan bo‘ladi. Ta’limning o‘yin shaklida bo‘lishi muhim
ahamiyaiga ega bo‘lib bolaning umumiy rivojlantirishga qaratilgan bo‘ladi.
Ta’limning o‘yin shaklida bo‘lishi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bolaning yosh
xususiyatlariga mos keladi. Qiziqarli o‘yin bolaning aqliy faolligini oshiradi, o‘yinda
bola mashg’ulotdagiga nisbatan murakkabroq maslani hal qilishi mumkin. Bu ta’lim
butunlay o‘yin shaklida bo‘lishi kerak degan gap emas. Ta’lim turli usullar va
metodlarni qo‘llashni talab etadi. O‘yin ta’limning shakllaridan biri bo‘lib, boshqa bir
metod bilan qo‘shib olib borilgandagina yaxshi natija beradi, bular kuzatish, suhbat,
so‘zlab berish va hakozolar.
Bola o‘ynayotib o‘z bilimidan foydalanishni, uni har xil sharoitda ishlata
bilishni o‘rganadi. Ijodiy o‘yinlarda bolalarning fantaziyasi, buyum yasashi, tajriba
qilishiga keng yo‘l ochiladi.
O‘yinda aqliy rivojlanish bilan birga axloqiy sifatlar ham shakllanadi. O‘yin
jarayonida yuz bergan kechilmalar bola ongida chuqur iz qoldiradi, shuning uchun
o‘yin bolada yaxshi hislarni, ulug’vor orzular va intilishlarni, sog’lom qiziqishlarni
tarbiyalashga yordam beradi.
O‘yin mustaqil faoliyat bo‘lib, bu jarayonda bolalar o‘z tengdoshlari bilan
aloqa qilishga kirishadilar. Ularni umumiy maqsad, unga erishishdagi umumiy
kechilmalar birlashtiradi. Shuning uchun o‘yin do‘stona munosabatlarni
tarbiyalashda,
jamoa
hayoti
malakalarini,
tashkilotchilik
qobiliyatlarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
92
shakllantirishda muhimdir. Birgalikdagi o‘yin bilan birlashgan kichik bolalar
jamoasida murakkab munosabatlar vujudga keladi. Tarbiyachining vazifasi har bir
bolani faol o‘yinga jalb qilish, bolalar o‘rtasida do‘stlikka, haqqoniylikka, o‘rtoqlarini
javobgarligini sezishga asoslangan munosabatlar o‘rnatishdan iborat.
O‘yin mehnat tarbiyasi vazifasini bajarishga ham yordam beradi. Bolalar o‘z
o‘yinlarida har xil kasbdagi qishilarni aks ettiradilar. Bu bilan ular kattalarning
harakatlariga taqlid qilib qolmay, shu bilan bir qatorda ularning ishiga mehnatiga
bo‘lgan munosabatlarini ham aks ettiradilar. O‘yin bolada ko‘pincha mehnat qilish
xoxishini uyg’otadi, o‘yin uchun keraqli narsalarni tayyorlash va yasashga majbur
qiladi. O‘yinda hozirgi zamon bolalariga xos bo‘lgan texnikaga qiziqish paydo
bo‘ladi va rivojlanadi, bolalar har xil mashinalar yasaydilar va texnik o‘yinchoqlar
bilan o‘ynaydilar.
O‘yin estetik tarbiyaning muhim vositasidir. O‘yinda ijodiy hayol, fikrlash
qobiliyati yuzaga keladi va rivojlanadi. Yaxshi tanlangan o‘yinchoq badiiy didni
tarbiyalashga yordam beradi. Harakatli o‘yinlarda harakatning go‘zalligi va maromi
bolalarni o‘ziga maftun qiladi.
O‘yinning katta tarbiyalovchi ahamiyati o‘z-o‘zidan amalga oshmaydi. O‘yin
befoyda, hatto zarali bo‘lishi, ba’zan yomon hislarni qo‘zg’atishi mumkin. Tarbiyachi
o‘yin yordamida bolalarni har tomonlama rivojlantirish vazifasini amalga oshirish
uchun unga muntazam ravishda ta’sir etib borishi zarur.
Bu vazifani hal etishda o‘yin bolalar bog’chasidagi ta’lim-tarbiyaviy ishning
hamma tomonlari bilan bog’langan bo‘lishi kerak. O‘yinda bolalarning
mashg’ulotlarda olgan bilim va malakalari aks etadi va rivojlantiriladi, ular orqali esa
bola hayotga o‘rgatiladi. Ikkinchi tomondan, o‘yinda tarbiyalangan sifatlar
faoliyatning boshqa turlariga ko‘chiriladi.
O‘yinning bola tarbiyasidagi asosiy roli bolalar muassasasi hayotini u bilan
boyitishni talab etadi. Shuning uchun ham o‘yin bolalar hayotining kun tartibiga
doimiy qilib kiritilgan. O‘yinlar uchun nonushtagacha va undan keyin,
mashg’ulotlardan so‘ng, sayrlardan so‘ng, kechqurun uyga ketishdan oldin vaqt
ajratiladi. Ertalab o‘ta harakatchanlikni talab qilmaydigan o‘yinlar uchun sharoit
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
93
yaratish maqsadga muvofiqdir. Mazmunan ko‘proq didaktik o‘yinchoqlar, stol ustida
o‘ynaladigan stol-bosma o‘yinlari, syujetli-rolli o‘yinlarni o‘ynagan ma’qul.
Sayr davomida harakatli o‘yinlarni, qurish-yasash o‘yinlarini tashkil etish
foydalidir. Kun tartibida o‘yin uchun maxsus vaqt belgilash o‘yinning mustaqil
faoliyat sifatida mavjud bo‘lishining va uni bolalar hayotini tashkil etish shakli
sifatida, tarbiya vositasi sifatida qo‘llanilishining eng muhim pedagogik shartidir.
Bolalar o‘yining o‘ziga xosligi shundaki, u tevarak-atrofdagi hayotni,
qishilarning faoliyati, ishlari, harakatlarini, ularning ish jarayonpidagi o‘zaro
munosabatlarini aks ettiradi. O‘yin paytida hona bolalar uchun dengiz, o‘rmon, metro,
temir yo‘l vagoni bo‘lishi mumkin
Bola hech qachon jim o‘ynamaydi, bitta o‘zi o‘ynasa ham u o‘yinchoq bilan
gaplashadi, o‘zi tasvirlayotgan qaxramon bilan muloqot o‘rnatadi, onasi, bemor,
shifokor xullas hamma-hammaning o‘rniga o‘zi gapiraveradi. So‘z obrazning
yaxshiroq ochilishiga yordam beradi.
Nutq o‘yin jarayonida juda katta ahamiyatga ega. Nutq orqali bolalar fikr
almashadi, o‘z his-tuyg’u, kechilmalarini o‘rtoqlashadi. So‘z bolalar o‘rtasida
do‘stona munosabatlar o‘rnatilishiga, tevarak-atrofdagi hayot voqealariga bir xilda
munosabatda bo‘lishga yordam beradi.
Bolalarning o‘zi yaratgan o‘yindan kelib chiqadigan yoki kattalar tomonidan
taklif etilgan o‘yinning g’oyasi, mazmuni, o‘yin harakatlari, rollar, o‘yin qoidalari
uning tuzilishini tashkil etuvchi qirralardir.
O‘yin g’oyasi - bu nima o‘ynashni belgilab olish: “do‘kon, “shifoxona”,
“uchuvchilar”, “bolalar muassasasi” va shunga o‘xshashlar. O‘yin mazmuniga,
g’oyasiga qarab bolalarninng bunday o‘yinlarini bir necha o‘ziga xos guruhlarga
bo‘linadi.
O‘yinlarning bunday bo‘lishi albatta shartli bo‘lib, bir o‘yinda har xil hayotiy
voqaelar aks etishi ham mumkin.
G’oya o‘yinning mazmuni, jonli to‘qimasi, uning rivojlanishini, o‘yin
harakatlarini, bolalar munosabatlarining har xilligi va o‘zaro bog’lanishini belglab
beradi. O‘yining qiziqarli bo‘lishi va unda bolalarning qanday ishtirok etishlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
94
o‘yinning mazmuniga bog’liq. O‘yinda bola ijro etadigan rol o‘yining asosiy o‘zagi
va tarkibiy qismidir. Shuning uchun ham bu o‘yinlar rolli yoki syujetli-rolli o‘yinlar
nomini olgan.
Bolalar o‘yiniga tarbiyachining rahbarlik qilishi. O‘yin bolalarning qiziqarli
ermagigina bo‘lib qolmay, shu bilan bir qatorda u bolalarni rivojlantirish va
tarbiyalashning muhim vositasi hamdir. Ammo o‘yin kattalar tomonidan tashkil
etilib, unga rahbarlik qilingandagina ijobiy natija beradi.
Pedagog bolalar o‘yiniga rahbarlik qilar ekan, quyidagi talablarga e’tibor
berishi zarur: o‘yin mazmunini ta’lim-tarbiya beruvchi ahamiyatga ega bo‘lishi, aks
ettirliayotgan narsalar haqidagi tasavvurlar to‘g’ri va to‘la bo‘lishi, o‘yin
harakatlariga faol, ma’lum maqsadga qaratilgan, ijodiy xususiyatga ega bo‘lishi
kerak. Hamma va ayrim bolalarning qiziqishlarini e’tiborga olgan holda o‘yinga
rahbarlik qilish, o‘yinchoqlarni va boshqa kerakli materiallardan maqsadga muvofiq
foydalanish, bolalarning o‘yinda xayrixoh va xursand bo‘lishlarini ta’minlash lozim.
Pedagog bolalar o‘yiniga rahbarlik qilar ekan, bola shaxsining hamma
tomonlariga: ongiga, his tuyg’ulariga, irodasiga, hulqiga ta’sir etishi va bundan
bolalarni aqliy, axloqiy, estetik va jismoniy tomondan tarbiyalashda foydalanishi
lozim.
O‘yin jarayonida bolalarning bilimlari va tasavvurlari boyib, chuqurlashib
boradi. O‘yinda u yoki bu rolni bajarayotib, bola o‘zining butun diqqatini o‘yinga
qaratishi lozim. Bola o‘ynayotganda qishilar mehnati, ularning aniq harakatlari,
munosabatlari to‘g’risidagi tasavvuri yetarli emasligini sezib qoladi, buning natijasida
kattalarga savol bera boshlaydi. Tarbiyachi bolalarning bunday savollariga javob
berib, ularning bilimlariga aniqlik kiritadi, boyitadi.
Tarbiyachi o‘yin orqali bolalarda ona-vatanga, o‘z xalqiga boshqa millat
qishilariga ijobiy munosabatni shakllantiradi, mustahkamlaydi. O‘yin orqali
tarbiyachi bolalarda jasurlik, to‘g’rilik, o‘zini tuta bilishlik kabi sifatlarni
tarbiyalaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
95
O‘yin bolalarda ijtimoiy axloqni, ularning hayotga, bir-biriga bo‘lgan
munosabatini shakllantiruvchi o‘ziga xos maktabdir. O‘yinda bola qishilarning axloq-
odob normalarini, mehnatga munosabatlarini bilib oladi.
Tarbiyachi bolalar o‘yiniga rahbarlik qilayotib, ularni jamoa orqali ham
tarbiyalab boradi. O‘yin jarayonida bolalar o‘z xoxishlarini jamoa xoxishi bilan
kelishib olishga, o‘yinda o‘rnatilgan qoidalarga rioya qilishga o‘rgandilar.
Ammo o‘yinga to‘g’ri rahbarlik qilinmasa, u noxush oqibatlarga ham olib
kelishi mumkin. Tarbiyachi bolalarni jismoniy tomondan tarbiyalashda o‘yindan
keng foydalaniladi. Juda ko‘pchilik o‘yinlar bolalardan faol harakat qilishni talab
etadi, bu esa o‘z navbatida organizmda modda almashinishini yaxshilaydi, qon
aylanishini tezlashtiradi. Bundan tashqari faol harakat qilish bola gavdasini to‘g’ri
o‘sishini, harakatlari chiroyli bo‘lishini ham ta’minlaydi. O‘yin orqali tarbiyachi
bolalarda quvnoq kayfiyat yaratadi, ijobiy ruhiyat hosil qiladi, bu esa bolaning asab-
ruhiy, jismoniy tarbiyasini yaxshilaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1.
Kayumova N.M. “Maktabgacha pedagogika” Darslik 2013 y.
2.
N.Egamberdiyeva “Ijtimoiy pedagogika” o`quv qo`llanma 2009 y.
3.
Chorieva,
D.
(2020).
DIAGNOSTICS
AS
A
BRANCH
OF
PSYCHOLOGICAL AND PEDAGOGICAL KNOWLEDGE AND TYPE OF
RESEARCH ACTIVITY OF A TEACHER. European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences Vol, 8(3).
4.
Choriyeva, D. (2022). TARBIYACHINING PEDAGOGIK MAHORATINI
OSHIRISHDA PEDAGOGIK TEXNIKANING ROLI. Zamonaviy dunyoda
pedagogika va psixologiya: Nazariy va amaliy izlanishlar, 1(24), 101-103.
5.
Чориева, Д. А. (2021). МЕТОДЫ И ПРИЕМЫ РАБОТЫ С
АГРЕССИВНЫМИ ДЕТЬМИ. In Человек в современном мире: пространство и
возможности для личностного роста (pp. 152-161).
6.
Чориева, Д. А. (2019). Педагогическая диагностика в условиях
дошкольного образования. Актуальные проблемы современного образования:
опыт и инновации, 86.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
96
7.
Чориева, Д. А., & Ражабова, Г. Ф. (2022). ЗНАЧЕНИЕ
ПЕДАГОГИЧЕСКО-ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО
ДИАГНОСТИЧЕСКОГО
СРЕДСТВА В ДОШКОЛЬНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ.
Results of National Scientific Research International Journal, 1(6), 327-343.
8.
Чориева, Д. А. (2022). ПЕДАГОГИК-ПСИХОЛОГИК ДИАГНОСТИКА
ФАОЛИЯТИ БИЛАН ШУҒУЛЛАНУВЧИ ШАХСГА ҚЎЙИЛАДИГАН
ТАЛАБЛАР: https://doi. org/10.53885/edinres. 2022.9. 09.014 Чориева Дурдона
Анваровна Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети
Мактабгача таълим факультети Мактабгача таълим психологияси ва
педагогикаси кафедраси педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), в.
б. доценти. Образование и инновационные исследования международный
научно-методический журнал, (9), 99-102.
9.
X.Meliyev, O.Jamoldinova “Tarbiyachining kasbiy kompetenti va mahorati”
O`quv qo`llanma 2021 y.
10.
Chorieva, D. A. BO‘LAJAK TARBIYACHILARNING KASBIY
MAHORATLARINI OSHIRISH YO‘LLARI. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI NIZOMIY NOMIDAGI
TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI, 385.
11.
Anvarovna, C. D. (2024). MANAGEMENT OF INNOVATIVE PROCESSES
IN
PRESCHOOL
EDUCATION.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 37(6), 58-62.
12.
Anvarovna, C. D. (2024). MAKTABGACHA TA’LIMDA PEDAGOGIK
DIAGNOSTIKA
VA
KORREKSIYALASHNING
О
‘ZIGA
XOS
XUSUSIYATLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ, 37(6), 48-53.
13.
Anvarovna,
C.
D.
(2024).
TA’LIM-TARBIYA
JARAYONIDA
INNOVATSION
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK
DIAGNOSTIK
SAMARALI
METODLARDAN
FOYDALANISH.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 37(6), 54-57.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
97
14.
Choriyeva, D., & Ahmadova, S. (2023). Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
ertaklarning ahamiyati. Maktabgacha va maktab ta’limi jurnali, 1(2-3).
15.
Durdona, C. (2023, December). KREATIVLIK ORQALI BOLALARNING
QOBILYATLARINI OSHIRISH. In " Conference on Universal Science Research
2023" (Vol. 1, No. 12, pp. 302-305).
16.
Durdona, C. (2023). BOLALARDA KREATIVLIK QOBILYATINI
RIVOJLANTIRISH. TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN,
1(5), 265-270.
17.
Choriyeva, D. (2023). OILA VA MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA
AMALGA OSHIRILADIGAN IJTIMOIY VAZIFALAR. Talqin va tadqiqotlar,
1(32).
18.
DURDONA, C., & SHAHNOZA, K. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALARNING KREATIVLIGINI OSHIRISHDA TASVIRIY FAOLIYATNING
O ‘RNI. Journal of Science-Innovative Research in Uzbekistan, 1(7), 191-196.
