MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
122
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING IJTIMOIY
KOMPETENSIYASINI SHAKLLANTIRISH
Choriyeva Durdona Anvarovna Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universiteti Maktabgacha ta’lim fakulteti Maktabgacha ta’lim
psixologiyasi va pedagogikasi kafedrasi dotsenti,
Maxamatova Shoxista Nuriddin qizi “Maktabgacha ta’lim
psixologiyasi va pedagogikasi” yo’nalishining 4 kurs talabasi
Bozor munosabatlari sharoitida mehnat bozorida ustuvor o‘rin egallagan
kuchli raqobatga bardoshli bo‘lish har bir mutaxassisdan kasbiy kompetentlikka ega
bo‘lish, uni izchil ravishda oshirib borishni taqozo etmoqda. Xo‘sh, kompetentlik
nima? Inglizcha “competence” tushunchasi lug‘aviy jihatdan bevosita “qobiliyat”
ma’nosini ifodalaydi. Mazmunan esa “faoliyatda nazariy bilimlardan samarali
foydalanish, yuqori darajadagi kasbiy malaka, mahorat va iqtidorni namoyon eta
olish”ni yoritishga xizmat qiladi
“Kompetentlik” tushunchasi ta’lim sohasiga psixologik izlanishlar natijasida
kirib kelgan. Shu sababli kompetentlik “noan’anaviy vaziyatlar, kutilmagan hollarda
mutaxassisning o‘zini qanday tutishi, muloqotga kirishishi, raqiblar bilan o‘zaro
munosabatlarda yangi yo‘l tutishi, noaniq vazifalarni bajarishda, ziddiyatlarga to‘la
ma’lumotlardan foydalanishda, izchil rivojlanib boruvchi va murakkab jarayonlarda
harakatlanish rejasiga egalik”ni anglatadi.
Kompetentlik quyidagi holatlarda yaqqol namoyon bo‘ladi:
murakkab jarayonlarda;
noaniq vazifalarni bajarishda;
bir-biriga zid ma’lumotlardan foydalanishda;
kutilmagan vaziyatda harakat rejasiga ega bo‘la olishda.
Kompetentlik negizida aks etuvchi sifatlarni quyidagilarda: ijtimoiy
kompetentlik,
shaxsiy
kompetentlik,
texnologik
kompetentlik,
ektremal
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
123
kompetentlik, psixologik, metodik, informatsion, kreativ, innovatsion, kommunikativ
va boshqa kompetentlik ko‘rish mumkin bo‘ladi.
Quyida kompetentlik negizida aks etuvchi sifatlarning mohiyati qisqacha
yoritiladi.
Ular o‘zida quyidagi mazmunni ifodalaydi:
1. Ijtimoiy kompetentlik – ijtimoiy munosabatlarda faollik ko‘rsatish
ko‘nikma, malakalariga egalik, subyektlar bilan muloqotga kirisha olish.
2. Maxsus kompetentlik –faoliyatni tashkil etishga tayyorlanish, vazifalarni
oqilona hal qilish, faoliyati natijalarini real baholash, ushbu kompetentlik negizida
psixologik, metodik, informatsion, kreativ, innovatsion va kommunikativ
kompetentlik ko‘zga tashlanadi.
3. Psixologik kompetentlik – ijtimoiy jarayonda sog‘lom psixologik muhitni
yarata olish, ota-onalar va ta’lim jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan ijobiy
muloqotni tashkil etish, turli salbiy psixologik ziddiyatlarni o‘z vaqtida anglay olish
va bartaraf eta olish;
4. Metodik kompetentlik – pedagogik jarayonni metodik jihatdan oqilona
tashkil etish, ta’lim yoki tarbiyaviy faoliyat shakllarini to‘g‘ri belgilash, metod va
vositalarni maqsadga muvofiq tanlay olish, metodlarni samarali qo‘llay olish,
vositalarni muvaffaqiyatli qo‘llash;
5. Informatsion kompetentlik – axborot muhitida zarur, muhim, kerakli,
foydali ma’lumotlarni izlash, yig‘ish, saralash, qayta ishlash va ulardan maqsadli,
o‘rinli, samarali foydalanish;
6. Kreativ kompetentlik – pedagogik faoliyatga tanqidiy, ijodiy yondashish,
o‘zining ijodkorlik malakalariga egaligini namoyish eta olish;
7. Innovatsion kompetentlik – pedagogik jarayonni takomillashtirish, ta’lim
sifatini yaxshilash, tarbiya jarayonining samaradorligini oshirishga doir yangi
g‘oyalarni ilgari surish, ularni amaliyotga samarali tatbiq etish;
8. Kommunikativ kompetentlik – ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilari,
jumladan, talabalar bilan samimiy muloqotda bo‘lish, ularni tinglay bilish, ularga
ijobiy ta’sir ko‘rsata olish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
124
9. Shaxsiy kompetentlik – izchil ravishda ijobiy o‘sishga erishish, malaka
darajasini oshirib borish, faoliyatda o‘z ichki imkoniyatlarini namoyon qilish.
10. Texnologik kompetentlik –ilg‘or texnologiyalarni o‘zlashtirish,
zamonaviy vosita, texnika va texnologiyalardan foydalana olish.
11. Ektremal kompetentlik – favqulotda vaziyatlar (tabiiy ofatlar, texnologik
jarayon ishdan chiqqan)da, nizolar yuzaga kelganda oqilona qaror qabul qilish, to‘g‘ri
harakatlanish malakasiga egalik.
Shunday
qilib,
maktabgacha
ta`lim
yoshdagi
bolalarni
ijtimoiy
kompetentligini layoqatlilik, imkoniyatga egalik va shu bilan birga, ma’lim bir
harakatlar natijasi sifatida talqin etish mumkin. Boshqacha qilib aytganda,
kompetentlik – faoliyatga doir kategoriya bo‘lib, maktabgacha ta`lim yoshdagi
bolalarning qo‘yilgan vazifalarni bajarishga qaratilgan ijtimoiy va boshqa faoliyati
jarayonida namoyon bo‘ladi.
Kompetentlik – individning umuman jamiyatda va xususan kasbiy sohasida
muvaffaqiyatli faoliyat olib borishi uchun zarur bo‘lgan, atrofidagi obyektlar va
subyektlar bilan o‘zaro hamkorligi bo‘yicha ma’lum bir malakalari va tajribalari
shakllanganligining muayyan darajasi demakdir.
Bir qator tadqiqotlarda kompetentlik va uning o‘ziga xos jihatlari
o‘rganilgan. Bunday tadqiqotlar sirasiga A.K.Markova va B.Nazarovalar tomonidan
olib borilgan izlanishlarni kiritish mumkin.
Psixologik nuqtainazardan, A.K.Markovaning fikricha, kompetentlik –
muayyan insonning xarakteristikasi, ya’ni kasbiy talablarga munosibligi darajasi
bo‘yicha insonning individual xarakteristikasi demakdir
1
.
N.A.Muslimov o‘zining tadqiqot ishida kompetentlikning shakllanganlik
asosini oltita sifatlar, ya’ni motivatsion xislatlar (insonning butun hayoti davomida
shakllanib, rivojlanib boruvchi ehtiyojlari, motivlari va maqsadlarni qamrab oladi),
intellektual salohiyat (barcha bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga
intiladi), irodaviy sifatlar (maqsadga intiluvchanlik, ichki va tashqi to‘siqlarni,
jismoniy va aqliy zo‘riqishlarni yenga olishlik, o‘zini tuta bilishlik va tashabbuskorlik
1
X.Meliyev, O.Jamoldinova, K.Risqulova “Tarbiyachining kasbiy kompetenti va mahorati” 2021 y.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
125
xislatlari), amaliy ko‘nikmalar (psixologik, pedagogik, metodik va texnik -
texnologik qobiliyatlar, amallar, individning faoliyat va muloqotning turli
sohalaridagi ko‘nikmalari), hissiy sifatlar (o‘z hissiyotlarini boshqarishning zaruriy
malakalarini shakllantirishi, o‘zining aniq hislari (qahr, g‘azab, bezovtalik, arazlash,
hasad, hamdardlik, uyalish, mag‘rurlik, qo‘rqish, ko‘ngilchanlik, muhabbat va
boshqalar)ni boshqarishi hamda o‘z hissiy holatlarini va ularni keltirib chiqaruvchi
sabablarni tushunishi) hamda o‘z–o‘zini boshqara olish (maqsadlarni va ularga
erishish vositalarini tanlashdagi erkinlik, vijdonlilik, o‘z faoliyatiga tanqidiy
yondashuv, harakatlarning keng qamrovliligi va anglanganligi, o‘z xulqini
boshqalarniki bilan qiyoslab borishi, kelajakka ishonchi, o‘z jismoniy va psixologik
holatini talab darajasida tutib turishi va boshqara olishi) sifatlari tashkil etishini
ta’kidlab o‘tadi.
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda tortinchoqlik hissi ustun bo‘ladi.
Bunda bola bilan ko‘proq syujetli rolli markazlarda jamoaviy tarzda faoliyat olib
borishi kerak. Hozirgi zamonaviy texnologiyalar rivojlangan davrda bola texnika
bilan emas, insonlar bilan ko‘proq muloqot qilishi lozim.
Buning uchun esa bugungi kun tarbiyachisi boshchiligida bolalar
kompetensiyalarini shakllantirish orqali bolalarda hayotiy vaziyatlarda kattalar va
tengdoshlari bilan muloqotda axloq va me’yor qoidagilariga amal qilgan o‘zini tuta
bilish mahoratini oshirib borishi kerak. Tarbiyalanuvchining o‘z ichidagi menini topa
olishiga ko‘maklashishi, iste’dodini kashf etishida bugungi kun tarbiyachilarining
mas’uliyati kattadir. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarlarining pedagogik jamoalari bu
sohada izchil ish olib borishlari lozim. Shuni inobatga olgan holda tarbiyalanuvchini
ijtimoiy muhitga moslashtirish jarayonida bolalarni qo‘llab-quvvatlash orqali ularda
ijtimoiy kompetensiya orqali madaniylilikni rivojlantirish o‘z yechimini kutayotgan
dolzarb muammo ekanligini alohida ta’kidlash lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1.
D.Ro`ziyeva “Ijtimoiy pedagogika” o`quv qo`llanma 2015 y.
2.
N.Egamberdiyeva “Ijtimoiy pedagogika” o`quv qo`llanma 2009 y.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
126
3.
Chorieva,
D.
(2020).
DIAGNOSTICS
AS
A
BRANCH
OF
PSYCHOLOGICAL AND PEDAGOGICAL KNOWLEDGE AND TYPE OF
RESEARCH ACTIVITY OF A TEACHER. European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences Vol, 8(3).
4.
Choriyeva, D. (2022). TARBIYACHINING PEDAGOGIK MAHORATINI
OSHIRISHDA PEDAGOGIK TEXNIKANING ROLI. Zamonaviy dunyoda
pedagogika va psixologiya: Nazariy va amaliy izlanishlar, 1(24), 101-103.
5.
Чориева, Д. А. (2021). МЕТОДЫ И ПРИЕМЫ РАБОТЫ С
АГРЕССИВНЫМИ ДЕТЬМИ. In Человек в современном мире: пространство и
возможности для личностного роста (pp. 152-161).
6.
Чориева, Д. А. (2019). Педагогическая диагностика в условиях
дошкольного образования. Актуальные проблемы современного образования:
опыт и инновации, 86.
7.
Чориева, Д. А., & Ражабова, Г. Ф. (2022). ЗНАЧЕНИЕ
ПЕДАГОГИЧЕСКО-ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО
ДИАГНОСТИЧЕСКОГО
СРЕДСТВА В ДОШКОЛЬНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ.
Results of National Scientific Research International Journal, 1(6), 327-343.
8.
Чориева, Д. А. (2022). ПЕДАГОГИК-ПСИХОЛОГИК ДИАГНОСТИКА
ФАОЛИЯТИ БИЛАН ШУҒУЛЛАНУВЧИ ШАХСГА ҚЎЙИЛАДИГАН
ТАЛАБЛАР: https://doi. org/10.53885/edinres. 2022.9. 09.014 Чориева Дурдона
Анваровна Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети
Мактабгача таълим факультети Мактабгача таълим психологияси ва
педагогикаси кафедраси педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), в.
б. доценти. Образование и инновационные исследования международный
научно-методический журнал, (9), 99-102.
9.
X.Meliyev, O.Jamoldinova “Tarbiyachining kasbiy kompetenti va mahorati”
O`quv qo`llanma 2021 y.
10.
Chorieva, D. A. BO‘LAJAK TARBIYACHILARNING KASBIY
MAHORATLARINI OSHIRISH YO‘LLARI. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
127
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI NIZOMIY NOMIDAGI
TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI, 385.
11.
Anvarovna, C. D. (2024). MANAGEMENT OF INNOVATIVE PROCESSES
IN
PRESCHOOL
EDUCATION.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 37(6), 58-62.
12.
Anvarovna, C. D. (2024). MAKTABGACHA TA’LIMDA PEDAGOGIK
DIAGNOSTIKA
VA
KORREKSIYALASHNING
О
‘ZIGA
XOS
XUSUSIYATLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ, 37(6), 48-53.
13.
Anvarovna,
C.
D.
(2024).
TA’LIM-TARBIYA
JARAYONIDA
INNOVATSION
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK
DIAGNOSTIK
SAMARALI
METODLARDAN
FOYDALANISH.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 37(6), 54-57.
14.
Choriyeva, D., & Ahmadova, S. (2023). Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
ertaklarning ahamiyati. Maktabgacha va maktab ta’limi jurnali, 1(2-3).
15.
Durdona, C. (2023, December). KREATIVLIK ORQALI BOLALARNING
QOBILYATLARINI OSHIRISH. In " Conference on Universal Science Research
2023" (Vol. 1, No. 12, pp. 302-305).
16.
Durdona, C. (2023). BOLALARDA KREATIVLIK QOBILYATINI
RIVOJLANTIRISH. TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN,
1(5), 265-270.
17.
Choriyeva, D. (2023). OILA VA MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA
AMALGA OSHIRILADIGAN IJTIMOIY VAZIFALAR. Talqin va tadqiqotlar,
1(32).
18.
DURDONA, C., & SHAHNOZA, K. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALARNING KREATIVLIGINI OSHIRISHDA TASVIRIY FAOLIYATNING
O ‘RNI. Journal of Science-Innovative Research in Uzbekistan, 1(7), 191-196.
