MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
38
MAKTABNING BOLA SHAXSIGA QO`YADIGAN ASOSIY
TALABLARI
Choriyeva Durdona Anvarovna Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universiteti “Maktabgacha ta’lim” fakulteti Maktabgacha ta’lim
psixologiyasi va pedagogikasi kafedrasi dotsenti,
Rajabboyeva Kumushoy Anvarjon qizi Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universiteti Maktabgacha ta’lim fakulteti “Maktabgacha ta’lim
psixologiyasi va pedagogikasi” yo’nalishining 4 kurs talabasi
Maktabning bola shaxsiga qo`yadigan asosiy talablaridan biri psixologik
tayyorgarlikdir. Bolaning psixologik tayyorligi uning jamiyatdagi ijtimoiy mavqeini
o`zgarishi va kichik maktab yosh davridagi bolalar o`quv faoliyatining o`ziga xosligi
bilan uzviy bogliq.
Shuni ta’kidlab o`tish joizki, maktabda psixologik aniq bir mazmun doimiy
hisoblanmaydi, balki u doimo o`zgarib boyib boradi. Psixologik tayyorlikning
tarkibiy jihatlari: intellektual (aqliy), ma’naviy va irodaviy tayyorgarlikdan iboratdir.
Aksariyat hollarda bolaning aqliy rivojlanganlik darajasi haqida gapirliganda
uning so`z boyligi zaxirasi bilan aniqlanadigan aqliy bilimlari miqdoriga ko`proq
e’tibor beriladi. Ota-ona, hatto ayrim tarbiyachilar ham bola kanchalik ko`p bilsa, u
shunchalik rivojlangan bo`ladi, deb o`ylaydilar. Aslida esa unday emas, fan-texnika,
ommaviy axborot vositalarining keng tarqalganligi tufayli bugungi kun bolalari go`yo
ma’lumotlar ummonida suzib yurgandek bo`lmoqdalar. Bu esa ulardagi so`z
boyliklarning keskin o`sishiga asos bo`lmoqda, lekin bu ularning tafakkuri ham
shunday jadallikda rivojlanayapti, degan gap emas.
Maktabda amal qilinayotgan o`quv dasturlarini o`zlashtirish boladan
narsalarni taqqoslay bilish, taxlil qilish, umumlashtirish, mustaqil xulosalar chiqarish
kabi bilish jarayonlarining yetarlicha rivojlangan bo`lishini taqozo etadi. Shuning
uchun ham hozirgi kunda maktab amaliyotchi psixologlari tomonidan bolalarni
birinchi sinfga qabul qilish jarayonida keng foydalanilayotgan psixodiagnostik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
39
vositalar, testlar, so`rovnomalar, asosan bolada yuqorida keltirib o`tilgan
xususiyatning rivojlanganlik darajasini aniqlashga mo`ljallangan metodikalardan
iboratdir.
5-7 yosh bolaning maktabga intellektual (aqliy) tayyorligining yana
muhim ko`rsatkichlaridan biri bu ulardagi obrazli tafakkurning oliy darajada
rivojlanganligidir. Bularga tayangan holda bola atrof-muhitdagi narsa-hodisalar
o`rtasidagi eng muhim xususiyatlarni, munosabatlarni farqlay olish imkoniyatiga ega
bo`ladi. Bu o`rinda bolalar chizmali tasvirlarni shunchaki tushunibgina qolmay, balki
ulardan muvaffaqiyatli foydalana oladigan bo`ladilar.
Biroq ularning tafakkuri umumlashtirish xislatlariga ega bo`lsada, predmetlar
va ularning (tafakkuri) o`rnini bosuvchilar bilan aniq xatti-harakati obrazliligicha
qolaveradi.
Maktabgacha yosh davridayoq bola kichik maktab yosh davrida yetakchi
faoliyat turi bo`ladigan – o`quv faoliyatiga tayyorlangan bo`lishi lozim. Bunda bolada
ma’lum bir tegishli masalalarning shaqllangan bo`lishi muhim ahamiyatga ega.
Bunday malakalarning asosiy xususiyatlaridan biri bolaning o`quv topshirigini ajratib
olishi va faoliyatni mustaqil maqsadga aylantira olishidir. Bunday jarayonlar birinchi
sinf o`quvchilaridan topshiriqda o`zi belgilagan o`zgarish, yangilik alomatlarini
qidirib topa bilish va ulardan hayratlanishni, qiziqishni talab qiladi. Bunday
topshiriqlar amaliy ishlarga aylantirilsa yoki o`yin tarzida bajarilsa, osonroq kechadi
va bola o`zlashtiradi.
Yuqorida to`xtalib o`tganimiz intellektual tayyorlik bolaning maktabda
muvafaqqiyatli o`qib ketishi uchun yagona zamin emas.
Agar bola zarur malaka va ko`nikmalar zaxirasiga ega bo`lsa, unda
intellektual rivojlanganlik darajasi ham yuqori bo`lsa-yu o`quvchilikning ijtimoiy
holatiga shaxsan tayyor bo`lmasa, maktabda o`qib ketishi kiyin kechadi. Agar
tarbiyachi yoki ota-ona uni o`qishga qiziqtira olmasalar, o`quv vazifalarini zo`rma-
zo`raki, sifatsiz, qo`l uchida bajaradilar. Bundaylarda zarur natijalarga erishish qiyin
bo`ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
40
Eng yomoni, bu yoshda maktabga borishni xohlamaydigan bolalar ham
uchrab turadi. 5-7 yoshli bolaning maktabga borishdan bosh tortishi asosan uni
tarbiyalashda ota-onalar tomonidan yul qo`yilgan xatoning oqibati hisoblanadi.
Ayrim ota-onalarda maktabgacha yosh davridagi bolani maktab bilan qo`rqitish
hollari ham kuzatiladi.
-
Ikkita gapni eplab gapira olmasang, maktabda qanday o`qiysan?
-
Sanashni bilmaysan-u, maktabga qanday borasan?
-
Maktabga borsang, o`rtoqlaring bu qilig`ingdan qulishadi!
-
Xech narsani bilmaysan, maktabga borsang bizni uyaltirasan!
Kabi ta’na-dashnomlar, bolada maktabdan qo`rqish, undan xavfsirashning
shakllanishiga asos bo`lishi mumkin. Shunday qo`rkuv bilan maktabga borgan
bolalarning maktabga bulgan munosabatini o`zgartirish, ularda o`ziga nisbatan
ishonch uyg`otish uchun haddan ziyod kuch, vaqt, mehnat, sabr-toqat, chidam, e’tibor
zarur bo`ladi. Bu esa bolada oldindan maktabga nisbatan ijobiy munosabatni
shaqllantirishga qaraganda shubhasiz, murakkab jarayondir.
Bolani birinchi sinfda o`qitishda yuzaga keladigan qiyinchiliklarning sababi
kattalarning bola bilan bo`ladigan muloqotlari shakli u yoki bu vaziyatga bog`liq
bo`lmagan holda, shaxsiy ahamiyatga ega bo`lishi muhim ahamiyatga ega. Bunday
muloqot bolaning kattalar e’tiboriga va hamdardligiga bo`lgan ehtiyoj va ehtiyojlarni
kattalar tomonidan qondirilishi bilan xarakterlanadi. Muloqotning bu shakliga
erishgan bolalar uchun kattalarga e’tibor, ular murojaatini tinglash va tushunishga
intilish va kattalar tomonidan ham ularga nisbatan shunday e’tibor ko`rsatilishiga
bo`lgan ishonch xosdir. Bunday bolalar kattalarning turli vaziyatlarda (ko`chada,
uyda, mehmonda, ishxonada) o`zlarini qanday tutishlarini farqlay oladilar.
Kattalarning bunday xulqni anglash evaziga bolalar ham kattalarga, tarbiyachilarga,
shu vaziyatga mos ravishda munosabatlarni namoyon qiladi. Agar bolada kattalarga
nisbatan bunday munosabatlar shakllanmagan bo`lsa, unga mos ravishda kattalarga
nisbatan ham tegishli munosabat yuzaga kelmaydi, bu esa albatta bola bilan olib
boriladigan ta’lim jarayonini murakkablashtiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
41
Ota-onalar har bir bola ruhiy rivojlanishida o`ziga xos xususiyatlarga ega
ekanligi va bu xususiyatlar ularning u yoki bu faoliyat turini egallashida namoyon
bo`lishini yodda tutishlari lozim. Ba’zi bolalar endigina birinchi so`zlarni
o`zlashtirganlarida ularning tengqurlari allaqachon ma’lum bir iboralar bilan gaplasha
oladigan bo`ladilar.
Ta’lim jarayonida bola imkoniyatlarining namoyon bo`lishi ma’lum darajada
nasliy omillar bilan ham bogliqdir.
Bolalar o`z temperament xususiyatlariga ko`ra ham bir-birlaridan ajralib
turadilar:
-
Xushchakchak, sergap, quvnoq, hayotning o`zgaruvchan sharoitlariga
tez moslasha oladigan bolalar –
sangvinnik
temperamentga mansub bo`ladilar.
-
Ko`pincha noxush kayfiyatda yuradigan, ta’sirchan, kamgap, sust bolalar
–
melanxolik
temperamentga kiradilar.
-
Xotirjam, befarq, kamharakat, nutqi sust bolalar –
flegmatiklar
dir.
-
Jahldor, betoqat, serzarda, harakatchan bolalar –
xolerik
hisoblanadilar.
Bolalar kattalarning yordamiga muxtoj bo`lishiga karab xam bir-birlaridan
farq qiladilar. Ba’zi bolalar biror xatti-harakatni bajarishni bir necha marta ko`rsatish,
tushuntirish, ketidan ergashtirish kerak. Boshqa bolalarga esa bajariladigan ish bir
marotaba ko`rsatilsa yetarli bo`ladi. Shunday bolalar ham borki, ular berilgan vazifani
mustaqil bajaradilar.
Bolalar o`zlarini qiziquvchanlik, aqliy faolliklariga qarab ham bir-birlaridan
ajralib turadilar. Ba’zi bolalar ko`p savol beradilar va harakatchan bo`ladilar, ba’zi
bolalarni esa xech narsa qiziqtirmaydi.
Ota-onalar bolalaridagi o`ziga xosliklarni kanchalik chuqur bilsalar, ularga
o`rgatishni muvaffaqiyatli tashkil qila oladilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1.
Sh.F.Daminova Maktabgacha yoshdagi bolalarni badiiy asarlar bilan
tanishtirish pedagog tarbiyachilar o‘rni Ekonomika va sotsium jurnali 2023 y.
2.
X.J.Jabborova Maktabgacha yoshdagi bolalarni tabiat bilan tanishtirish
“Ijtimoiy pedagogika” O`quv qo`llanma.2009 y.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
42
3.
Chorieva,
D.
(2020).
DIAGNOSTICS
AS
A
BRANCH
OF
PSYCHOLOGICAL AND PEDAGOGICAL KNOWLEDGE AND TYPE OF
RESEARCH ACTIVITY OF A TEACHER. European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences Vol, 8(3).
4.
Choriyeva, D. (2022). TARBIYACHINING PEDAGOGIK MAHORATINI
OSHIRISHDA PEDAGOGIK TEXNIKANING ROLI. Zamonaviy dunyoda
pedagogika va psixologiya: Nazariy va amaliy izlanishlar, 1(24), 101-103.
5.
Чориева, Д. А. (2021). МЕТОДЫ И ПРИЕМЫ РАБОТЫ С
АГРЕССИВНЫМИ ДЕТЬМИ. In Человек в современном мире: пространство и
возможности для личностного роста (pp. 152-161).
6.
Чориева, Д. А. (2019). Педагогическая диагностика в условиях
дошкольного образования. Актуальные проблемы современного образования:
опыт и инновации, 86.
7.
Чориева, Д. А., & Ражабова, Г. Ф. (2022). ЗНАЧЕНИЕ
ПЕДАГОГИЧЕСКО-ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО
ДИАГНОСТИЧЕСКОГО
СРЕДСТВА В ДОШКОЛЬНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ.
Results of National Scientific Research International Journal, 1(6), 327-343.
8.
Чориева, Д. А. (2022). ПЕДАГОГИК-ПСИХОЛОГИК ДИАГНОСТИКА
ФАОЛИЯТИ БИЛАН ШУҒУЛЛАНУВЧИ ШАХСГА ҚЎЙИЛАДИГАН
ТАЛАБЛАР: https://doi. org/10.53885/edinres. 2022.9. 09.014 Чориева Дурдона
Анваровна Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети
Мактабгача таълим факультети Мактабгача таълим психологияси ва
педагогикаси кафедраси педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), в.
б. доценти. Образование и инновационные исследования международный
научно-методический журнал, (9), 99-102.
