MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
33
BARKAMOL SHAXS FAZILATLARINI TARKIB TOPTIRISHDA
TARBIYA METODLARILARINING O`RNI
Choriyeva Durdona Anvarovna Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universiteti “Maktabgacha ta’lim” fakulteti Maktabgacha ta’lim
psixologiyasi va pedagogikasi kafedrasi dotsenti,
Tojiboyeva Ozoda Alisher qizi “Maktabgacha ta’lim
psixologiyasi va pedagogikasi” yo’nalishining 4 kurs talabasi
Zamonaviy pedagogikada ba’zilari amaliy vazifalarni hal etishga, ba’zilari
faqat nazariy vazifalarni o’zida aks ettiradigan o’nlab tarbiya tasniflari mavjud.
Metodlar o’ziga xos xarakteriga ko’ra ishontirish, mashq, rag’batlantirish va
tanbeh berishga bo’linadi. Mazkur holatda metodning umumiy xarakterli belgisi u
o’zida yo’nalganlikni, o’ziga xoslikni, qo’llanishga yaroqlilikni aks ettiradi. Bu
tasnifga metodlarning ko’proq umumlashganligi bilan ajralib turuvchi tarbiyaning
umumiy metodlari mustahkam tutashib ketadi. U o’zida ishontirsh, faoliyatni tashkil
etish, o’quvchilarning hulq-atvorini rag’batlantirish metodlarini qamrab oladi.
I.S.Makarenkoning tasnifida tarbiya metodlari guruhlar quyidagicha nomlanadi:
tushuntirishli-reproduktiv, muammoli vaziyatli, o’rgatish va mashq metodlari,
rag’batlantirish, to’sqinlik qiluvchi, boshqarish, o’zini-o’zi tarbiyalash.
Tarbiyalanuvchilarga ta’sir etishi natijalariga ko’ra metodlarni ikki guruhga
bo’lish mumkin:
1. Ahloqiy me’yorlar, motivlarni hosil qilishga, tasavvur, tushuncha,
g’oyalarni shakllantirishga ta’sir etuvchi.
2. Hulq-atvorning u yoki bu turini aniqlaydigan odatlarni hosil qilishga ta’sir
etuvchi.
Metodlar tarbiyaning maqsad va mazmuniga bogʻliq boʻladi. Tarbiya
metodlari barkamol shaxs fazilatlarini tarkib toptirishga qaratilgan boʻladi. Shuning
uchun tarbiyalanuvchilarning rivojlanganlik darajasini hisobga olish tarbiya
metodlaridan samarali foydalanishning muhim shartlari hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
34
Bolalar u yoki bu tarbiyaviy ta’sirga turlicha munosabatda boʻladi. Bu
ularning alohida xususiyatlariga, tarbiyalanganlik darajasiga, tarbiya metodlarining
qay darajada oʻrinli va samarali tanlanganligiga hamda mohirona qoʻllanganiga
bogʻliq. Tarbiya metodlarini toʻgʻri tanlash tarbiya vazifalarini ijobiy hal qilishda
bolalarning oʻz-oʻzini tarbiyalash faolligini oshirishga yordam beradi. Masalan,
oʻqituvchi birinchi sinf bolalari bilan ishlash jarayonida bolalarni ular uchun yangi
boʻlgan mehnat faoliyatini oʻrgatishda bolalarning hulq-atvor qoidalarini, ularda kun
tartibi aniq boʻlishi muhimligini, ularga bolalarning qat’iy tartibga amal qilishi
zarurligini tushuntirish metodidan foydalanadi.
Metodning ijobiy va salbiysi bo’lmaydi, tarbiya jarayonida ma’lum yo’lni
yuqori darajadagi samarali va samarasiz deya baholash mumkin emas. Metodning
samaradorligini u qo’llanilayotgan sharoit nuqtai nazaridan baholash mumkin.
Tarbiya metodlarini maqsadga muvofiq tanlash bir qator omillarga bog’liq.
1. Tarbiyaning maqsad va vazifalari.
Maqsad nafaqat metodlarni oqlaydi,
balki ularni aniqlab beradi. Maqsad qanday bo’lsa, unga erishish metodlari unga
muvofiq bo’lishi zarur.
2. Tarbiya mazmuni.
Unutmaslik kerakki, aynan bitta vazifa turli xil fikrlar
bilan to’ldirilgan bo’lishi mumkin. Shuning uchun metodlarni umuman mazmun bilan
emas, balki aniq fikr bilan bog’lash g’oyat muhimdir.
3. Tarbiyalanuvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olish.
U yoki
shunga o’xshash vazifalar tarbiyalanuvchilarning yoshi bilan bog’liqlikda hal
qilinadi. Yosh bu oddiygina qancha yashaganligi son ko’rsatkichi emas. Unda
egallangan ijtimoiy tajriba, psixologik va ahloqiy sifatlarning rivojlanganlik darajasi
o’z aksini topadi. Aytaylik, mas’uliyat tuyg’usini boshlang’ich ta’lim, o’rta ta’lim va
o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi tashkilotlarida ta’lim olayotgan o’quvchilarda ham
shakllantirish mumkin. Biroq har bir bosqichda mazkur sifatni shakllantirish borasida
turli metodlar qo’llaniladi.
4.
Jamoaning shakllanganlik darajasi.
O’zini o’zi boshqarishning jamoa
shaklining rivojlanishi bilan bog’liqlikda pedagogik ta’sir ko’rsatish metodlari ham
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
35
o’zgarmasdan qolmaydi. Bizga ma’lumki boshqaruvning moslashuvchanligi
tarbiyachining tarbiyalanuvchilar bilan muvafaqqiyatli hamkorligining zaruriy sharti.
5. Tarbiyalanuvchilarning individual o’ziga xosliklari.
Umumiy metodlar,
umumiy dasturlarning o’zi tarbiyaviy o’zaro ta’sir etishning asosi bo’la olmaydi.
Ularni indivudual va shaxsiy tuzatish zarur. Insonparvar pedagog har bir shaxs o’ziga
xosligini rivojlanishiga, o’ziga xosligini saqlashga, o’zining «Men»ini amalga
oshirishiga imkon beradigan metodlarni qo’llashga harakat qiladi.
6. Tarbiyaviy shart-sharoitlar.
Unga moddiy, psixofiziologik, sanitar-
gigyienikdan tashqari sinfda yuzaga keladigan munosabatlar: jamoadagi iqlim,
pedagogik rahbarlik usuli va boshqalar tegishlidir.Ma’lumki, mavhum shart-
sharoitlar bo’lmaydi, ular hamisha aniq. Ularni birlashuvi aniq holatlarda ko’rinadi.
Tarbiya amalag oshadigan sharoit pedagogik vaziyatlar nomini oldi.
7. Tarbiya vositalari.
Tarbiya metodlari tarbiya jarayonining tarkibiy qismlari
sifatida yuzaga chiqadigan tarbiya vositalaridan tashkil topadi. Metodlar ular bilan
mustahkam bog’langan va birgalikda qo`llaniladigan boshqa tarbiya vositalari ham
mavjud. Masalan, metodlarni samarali qo’llanilishi uchun zaruriy yordam beruvchi
ko’rgazmali qo’llanmalar, tasviriy san’at asarlari va musiqa san’ati, ommaviy axborot
vositalari.
8. Pedagogik malakani egallaganlik darajasi.
Tarbiyachi odatda faqat o’zi
biladigan va qo’llashni egallagan metodlarni tanlab oladi. Ko’plab metodlar
murakkab bo’lganligi bois, o’qituvchida ko’p kuch ishlatishni talab etadi. Bunday
mas’uliyatdan bo’yin tovlaydigan pedagoglar ularsiz faoliyatni tashkil etishga harakat
qiladi. Natijada turli obrazli, xilma-xil maqsad, vazifa, sharoitlardan kelib chiqib
metodlardan foydalanishga qaraganda samarasi past bo’ladi.
9. Tarbiya vaqti.
Qachonki, vaqt kam, maqsad esa katta bo’lsa, «kuchli
harakatlantiruvchi» metodlar qo’llaniladi, qulay sharoitlarda esa, tarbiyaning
«ayaydigan» metodlaridan foydalaniladi. Tarbiyani «kuchli harakatlantiruvchi» va
«ayaydigan» metodlarga bo’linishi shartli: birinchisi tanbeh berish va majbur qilish
bilan, ikkinchisi nasihat qilish va doimiy o’rgatish bilan bog’liq.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
36
10. Kutiladigan natija.
Metodni tanlayotganda, tarbiyachida muvafaqqiyatga
erishishiga ishonch bo’lishi kerak. Buning uchun qo’llanilayotgan metod qanday
natijaga olib kelishini oldindan ko’ra bilish kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1.
D.A.Choriyeva “Milliy tarbiya” O`quv qo`llanma.2023 y.
2.
K.Turg`unboyev, M.Tolipov, I.Oxunov “Ijtimoiy pedagogika asoslari” 2008 y.
3.
X.Meliyev, O.Jamoldinova “Tarbiyachining kasbiy kompetenti va mahorati”
O`quv qo`llanma 2021 y.
4.
Chorieva,
D.
(2020).
DIAGNOSTICS
AS
A
BRANCH
OF
PSYCHOLOGICAL AND PEDAGOGICAL KNOWLEDGE AND TYPE OF
RESEARCH ACTIVITY OF A TEACHER. European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences Vol, 8(3).
5.
Choriyeva, D. (2022). TARBIYACHINING PEDAGOGIK MAHORATINI
OSHIRISHDA PEDAGOGIK TEXNIKANING ROLI. Zamonaviy dunyoda
pedagogika va psixologiya: Nazariy va amaliy izlanishlar, 1(24), 101-103.
6.
Чориева, Д. А. (2021). МЕТОДЫ И ПРИЕМЫ РАБОТЫ С
АГРЕССИВНЫМИ ДЕТЬМИ. In Человек в современном мире: пространство и
возможности для личностного роста (pp. 152-161).
7.
Чориева, Д. А. (2019). Педагогическая диагностика в условиях
дошкольного образования. Актуальные проблемы современного образования:
опыт и инновации, 86.
8.
Чориева, Д. А., & Ражабова, Г. Ф. (2022). ЗНАЧЕНИЕ
ПЕДАГОГИЧЕСКО-ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО
ДИАГНОСТИЧЕСКОГО
СРЕДСТВА В ДОШКОЛЬНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ.
Results of National Scientific Research International Journal, 1(6), 327-343.
9.
Чориева, Д. А. (2022). ПЕДАГОГИК-ПСИХОЛОГИК ДИАГНОСТИКА
ФАОЛИЯТИ БИЛАН ШУҒУЛЛАНУВЧИ ШАХСГА ҚЎЙИЛАДИГАН
ТАЛАБЛАР: https://doi. org/10.53885/edinres. 2022.9. 09.014 Чориева Дурдона
Анваровна Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети
Мактабгача таълим факультети Мактабгача таълим психологияси ва
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–2_ Февраль –2025
37
педагогикаси кафедраси педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), в.
б. доценти. Образование и инновационные исследования международный
научно-методический журнал, (9), 99-102.
