ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
922
DUWTAR HÁM ONÍŃ SHEBERI: ALLAMURATOV QÍLÍSHBAY DÁSTÚRIY MUZÍKA
ÓNERIN RAWAJLANDIRÍWǴA QOSQAN ÚLESI
Dauletbaeva Gúlxumar
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı “Muzıkatanıw” qánigeligi
3-kurs student.
Kamalova Gúlmaryam
Ilimiy basshı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15704337
Annotatsiya. Bul maqala Qaraqalpaqstan Respubliкasında keń tarqalǵan dástúriy tarlı
saz ásbabı - duwtardı soǵıwshı ustаlardıń professional iskerligi haqqında izertlewge arnalǵan.
Ásbaptı jasawdıń texnologiyalıq procesi ózgeshelikleri, qollanılatuǵın materiallar, bezew
elementleri hám jergilikli mádeniy dástúrlerge baylanıslı akustikalıq ózgeshelikleri qarastırıladı.
dástúriy ustаshılıqtı qollap-quwatlawdıń áhmiyetliligi atap ótilgen.
Gilt sózler: usta, muzıka, ásbap, dawtar, shınqobız, ustaz-shákirt.
ДУТАР И ЕГО МАСТЕР: ВКЛАД АЛЛАМУРАТОВА КЫЛЫШБАЯ В РАЗВИТИЕ
ИСКУССТВА ТРАДИЦИОННОЙ МУЗЫКИ
Аннотация. Статья посвящена исследованию ремесленной деятельности
мастеров по изготовлению дутара — традиционного струнного инструмента, широко
распространённого в Республике Каракалпакстан. Рассматриваются особенности
технологического процесса создания инструмента, используемые материалы,
декоративные элементы и акустические характеристики, обусловленные местными
культурными традициями.
Ключевые слова: мастер, музыка, инструмент, дутар, шынкобыз, учитель-ученик.
DUTAR AND ITS MASTER: ALLAMURATOV KYLYSHBAY'S CONTRIBUTION TO
THE DEVELOPMENT OF TRADITIONAL MUSIC ART
Abstract. This article is dedicated to the study of the craftsmanship of dutar makers -
traditional string instrument artisans widely found in the Republic of Karakalpakstan. It
examines the specific features of the instrument-making process, including the materials used,
decorative elements, and acoustic characteristics shaped by local cultural traditions.
Keywords: master, music, instrument, dutar, shynkobyz, teacher-student.
Muzıka jan tili bolıp, hár bir ses sezimlerdiń kórinisine aylanǵan dúnyada saz ásbaplarına
dawıs beriwshilerdiń ornı ayrıqsha. Muzıkalıq saz ásbap sheberleri tek ǵana ónermentler emes, al
aǵash, metall hám tarlardı janlı kórkem ónerge aylandıratuǵın haqıyqıy sıyqırshılar. Olardıń
qolları eń mayda ózgesheliklerdi sezedi, al júregi bolsa nama tuwılmastan aldın onı esitedi.
Kremonanıń skripka sheberlerinen baslap, ózgeshe gitaralar jaratıwshı házirgi zaman
sheberlerine deyin, olardıń miyneti ásirlerdi, dástúrlerdi hám jańalıqlardı baylanıstırıp, muzıkanı
máńgilikke aylandıradı.
Muzıkalıq ásbaplar tek ǵana buyımlar emes, al adam ruwxınıń eń názik reńlerin jetkere
alatuǵın janlı sezim ótkizgishler bolıp esaplanadı. Olardıń hár biriniń artında usta - súwretshi,
injener hám muzıkanttıń miynetı bar. Bul sheberler ásirlik dástúrlerdi innovaciyalıq
texnologiyalar menen birlestirip, atqarıwshınıń dawamı bolatuǵın saz-ásbaplardı jaratadı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
923
Muzıkalıq ásbap sheberleri - jumısı akustika, materialtanıw hám kórkem óner
tarawlarında tereń bilimdi talap etetuǵın qánigeler. Olar áyyemgi qol texnikaların (aǵashqa naǵıs
salıw, qolda soǵıw) hám zamanagóy usıllardı (3D baspa, lazerli kesiw) qollanıp, ásbaplardı
tayarlaydı, ońlaydı hám qayta tikleydi.
- Tarlı saz ásbapları (skripka, gitara) aǵashtı (qaraǵay, palısandr) hám sestine tásir
etetuǵın arnawlı laktı jaqsılap tańlawdı talap etedi.
- Demli ásbaplar (fleyta, saksofon) qamıs, metal yamasa granadil sıyaqlı siyrek
ushırasatuǵın aǵash túrlerinen islenedi.
- Klevishli ásbaplar (royal, organ) quramalı mexanizmler bolıp, olardı jıynaw anıqlıǵı
sestiń tazalıǵın belgileydi.
Ustalardıń tariyxı uzaq ásirlerge barıp taqaladı. Mısalı, Rossiyada birinshi professional
ustaxanalar XVIII ásirde jergilikli ónermentlerge tálim bergen evropalı ustalar arqasında payda
bolǵan. Búgingi kúnde olardıń miyrasxorları restavraciyalaw ustaxanalarında, fabrikalarda
("Fabrika fortepiano" sıyaqlı Belarus kárxanasında) yamasa Pinskte jasaytuǵın Yuriy
Dubnovickiy sıyaqlı ózine tán lyutnya hám teorba ásbapların qolda jaratadı.
Texnologiyalardıń rawajlanıwı menen ustalar jańa material hám usıllardı ózlestirmekte:
-Elektron bólekler (ses alǵıshlar, MIDI-basqarǵıshlar) akustikalıq ásbaplarǵa
ornatılmaqta.
-Tariyxıy nusqalardı qayta tiklew ximiya hám kórkem óner tariyxı boyınsha bilimdi talap
etedi.
-Termenvoks yamasa glyukofon sıyaqlı ózgeshe ásbaplar muzıkanıń shegаraların
keńeytpekte.
Ustashılıq kásibin muzıka kolledjlerinde (mısalı, Germaniyada joqarı bilim
baǵdarlamaları usınıs etiledi) yamasa ustazǵa shákirt bolıw arqalı úyreniwge boladı. Tiykаrǵı
kónlikpeler:
- Muzıkalıq esitiwi.
- Aǵash ustashılıǵı hám metalǵa islew beriw texnikaların biliw.
- Akustika hám ásbaplar tariyxın túsiniwi.
Ustashılıq óneri ayyem dáwirden Orta Aziya mámeketlerinde, sonıń ishinde
Qaraqalpaqstanda da payda bolǵan. Bul óner házirgi kúnge shekem ustaz-shákirt usılı menen
saqlanıp qalǵan hám rawajlanǵan. Jurtımızda milliy ustashılıq rawajlanǵan desek adaspaymız.
Sebebi ustalar tiykarınan duwtar, ǵobız, girjek hám shınqonbız ásbabların jaratıp
kelmekte. Jurtımız ustalarınan...... aytıp ótsek boladı. Solardıń ishinen Allamuratov Qılıshbay
haqqında ayrıqsha aytıp ótsek.
1972-jılı 8-fevralda Kegeyli rayonı burınǵı Kuyvıshev házirgi Jalpaq jap APJsında
Allamaratovlar shańaraǵında ul perzent dúnyaǵa keldi. Aǵaları Rustem hám Dástanniń qılıshı
bolsın dep ata-anası bul balanıń atın Qılıshbay dep qoydı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
924
Ol óziniń qatarınan shaqqanlıǵı, uqıplılıǵı menen ajralıp turatın edi. 1979-jılı 1-
sentyabrde óz awılında jaylasqan 4-sanlı sol waqıttaǵı “Lenin” atındaǵı mekteptiń 1-klassına
oqıwǵa bardı.
Oń tarepten ekinshi qatarda birinshi turǵan Allamuratov Qılıshbay
On jıl dawam etken oqıw barısında óziniń oqıwǵa bolǵan intası menen bir qatarda
muzıkaǵa qızıǵıwshılıǵı menen kózge tústi. Sol waqıtlarda mektepte shólkemlestirilgen muzıka
dógeregine qatnasıp, mektepte ótkerilgen hár bir bayramda qashqar rubabı, dáp, akkardion hám
taǵıda basqa áspablarda atqarıp qatnasqan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
925
1989-jılı mektepti tabıslı tamamlap Xalqabad qalasındaǵı 15-sanlı kásip óner
uchilishesiniń kulinariya bólimine oqıwǵa kirip 1990-jılı tamamlap, sol jılı armiyaǵa ketedi.
1992-jılı armiyadan kelip Nókis qalasında jasawshı muǵallim, sáz áspabların ońlawshı
usta Jalǵas Jumamuratovqa shákirt tusedi. Ustazınan ol sáz áspablardı ońlaw, qaplaw, duwtar
soǵıw sırların úyrendi. Jas jigittiń duwtar shertiwge degen qızıǵıwshılıǵın sezgen ustazı onı
Qaraqalpaqstan xalıq artisti, baqsı Turǵanbay Qurbanov penen tanıstıradı. Ol óz gezegi menen
Qılıshbayǵa duwtar ásbınan bir neshe qosıq úyretip, ondaǵı úqıplılıqtı sezedi hám oǵan sol jılı J.
Shamuratov atındaǵı kórkem óner uchilishesinde ashılǵan folklor bólimine oqıwǵa tapsırıwdı
usınıs etedi.
Ustazlarınıń máslahati menen ol 1992-jılı J. Shamuratov atındaǵı kórkem óner
uchilishesiniń folklor bólimine oqıwǵa tapsıradı hám Ózbekstan xalıq baqsısı Ǵayratdin
Ótemuratovqa shákirtlikke túsedi. Ol óz ustazınan saz sırların úyreniw menen birgelikte
ustashılıq ónerin de dawam ettiredi. Oqıw dáwrinde Respublikamızda ótkerilgen bayram
koncertlerinde ansambl jamááti menen belsene qatnasqan.
Jas sazende 1996-jılı oqıwdı tabıslı tamamlap, sol jıldıń ózinde-aq házirgi 12-sanlı balalar
muzıka mektebinde milliy muzıka bólimin shólkemlestiredi. Hám sol jerde kóplegen shakirtler
tayarlap, ózleriniń talapshanlıǵı hám iskerligi menen birgelikte Respublikamızda ótkerilgen
kórik tańlawlar, festival, koncert hám hár túrli tádbirlerde belsene qatnasıp jeńimpaz bolıp
kelmekte.
2000-jıl “1-iyun balalardı qasterlep abaylaw kúni” munasebeti menen ótkizilgen Tashkent
qalası Turkistan sarayında bolıp ótken festivalda shágirtleri Saulawbay Atajanov hám Bawırjan
Hamidullaevlar qatnastı. 2005-jılı Xiywa qalasında bolıp ótken M.Qori Yakupov atındaǵı kórik
tańlawdıń Respublika basqıshında shákirtı Kewlimjaev Sultan sıylı I orındı jeńip alıwǵa
miyassar boldı. 2004-2007 jılları bilimin jetilistiriw maqsetinde Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq
mámleketlik universitetinıń “Muzıkalıq tálim” bólimine oqıwǵa kirdi hám sol jıldıń ózinde
Nókis mádeniyat hám kórkem óner kollediniń milliy muzıka bólimine jumısqa kiredi. Mine 20
jıldan berli ol kóplegen shákirtlerdi tayarlap kelmekte.
Pedagogikalıq kásibi menen birgelikte ol ustashılıqtı da toqtatpadı. Ustashııq ónerin
úyrengen dáwirden baslap ol ásbablardı ónlawdı, soǵıwdı hám qayta tiklewdi jaqsı kórdi.
Házirde mádeniyat tarawında Qılıshbay aǵanıń atın bilmeytuǵın, oǵan ásbab ońlatpaǵan
adamnıń ozi bolmasa kerek.
Baqlawımız nátijesinde sonı ańladıq, ol qandayda bir ásbaptı ónlawǵa kiristime sonı
aqırına shekem, jetik formasına jetpegenshi basqa ásbaptı ónlawǵa kirispeydi. Bir ásbaptı
ońlaǵanda ol júda náziklik penen, hár bir ásbab bólegine ayrıqsha itibar menen qarap, buzılǵan
jerlerin qayta tikleydi. Ol ońlaǵan ásbablardıń tayar bolǵan variantın kórseń qaysı bólegi buzılıp,
qayta tiklengenligin taba almaysań.
Qılıshbay aǵa óz ustashılıq kásibin jaqsı koredi dep oylaymız. Sebebi ol ustaxanada
azannan keshke shekem, radio tıńlap ásbablardı ońlap jureberedi. Bir kúnniń ozinde 5-6 ásbaptı
qayta tikley aladı.
Allamuratov Qılıshbay ásbaplardı tek qayta tiklep qoymastan olardı jaratadı. Házirgi
dawirge shekem ol bir qansha duwtar(oyma) ásbaplarıń islegen.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
926
Tek duwtar soǵıp qoymastan ol házirgi dáwirde Qaraqalpaqstanda birinshilerden bolıp
shınqobız soǵıw ústinde jumıs alıp barmaqta. Hátte ózimde onıń bir neshesin shertip kórdim hám
maǵan bul shınqobızlar júda unadı. Biraq ele Qılıshbay aǵamız bul ásbaptı jetik formasında soǵa
almadım dep pikirleydi hám elege shekem shınqobız ásbabın soǵıw metodların ózlestirip atır.
Allamuratov Qılıshbayǵa kelesi pedagogikalıq jumısları menen bir qatarda ustashılıq
jumıslarında tasqın tabıs tilep, aǵamızdan jańlıqlardı kútip qalamız.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA BALALAR
MUZIKA
MEKTEBINIŃ
TUTQAN
ORNI
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С. 96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI HÁM
DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW BAZAROV
ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER MEKTEBI
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. –
№. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV TEŃELBAY
GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном мире: теоретические
и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С. 22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific research journal.
– 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER POLATBAY
QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva G., Kamalova G. J. CHARSHEMOVTIŃ DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA
HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С.
289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA BALALAR
MUZIKA
MEKTEBINIŃ TUTQAN
ORNI
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С. 96-101.
