ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1237
QARAQALPAQ XALÍQ FOLKLORÍ
Abdikarimova Indira
Ózbekstan Mámleketlik Konservatoriyası Nókis Filialı,
“Ulıwma kásiplik hám social gumanitar pánler”
kafedrası muzıkatanıw qánigeligi 1-kurs studenti.
Kamalova Gúlmaryam
Ilimiy basshı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10724460
Annotaciya.
Bul maqalamızda
erte dáwirlerde biziń xalqımız, yaǵnıy qarqalpaq xalqına
tiyisli awızeki dóretpeleri esaplanǵan dástanlar, qıssa-ertekler, naqıl-maqallar, jumbaqlar,
qosıqlar, aytıslar, ańız-ápsanalar haqqında sóz etiledi.
Gilt sózler:
Naqıl-maqallar, folklor, dástanlar, qıssa-ertekler, jumbaqlar, qosıqlar,
aytıslar, ańız-ápsanalar, muzıka.
KARAKALPAK FOLKLORE
Abstract.
In this article, we will talk about the sagas, short stories, proverbs, jumbaks,
spoons, sayings, and anecdotes that were told in the early times of our people, the people of the
Karkalpak people.
Key words:
Proverbs, folklore, fables, short stories, jumbaks, spoons, sayings, songs,
music.
КАРАКАЛПАКСКИЙ НАРОДНЫЙ ФОЛЬКЛОР
Аннотация.
В этой статье мы поговорим о сагах, рассказах, пословицах,
жумбаках, ложках, поговорках и анекдотах, которые рассказывали в древние времена
нашего народа, народа каркалпакского народа.
Ключевыe слова:
Пословицы, фольклор, басни, рассказы, жумбаки, ложки,
поговорки, песни, музыка.
Qaraqalpaq muzıka mádeniyatı rawajlanıw basqıshı óz ishine XIV ásirden házirgi kúnge
shekemgi bolǵan aralıqtı aladı. Muzıka mádeniyatınıń rawajlanıwı Orta Aziyadaǵı oyanıw
dáwiriniń, yaǵnıy 2- renesansına tuwra keledi. Sol dáwirde kórnekli sóz sheberleri: Soppaslı Sipıra
jıraw, Jiyen jıraw, Shańqay jıraw, Jiyemurat jıraw, Nurabulla jıraw, Erpolat jıraw hám basqalar,
baqsılardan bolsa: Aqımbet baqsıdan baslap Musa baqsı, Qız baqsı Húrliman, Qarajan baqsı,
Aytjan baqsı, Esjan baqsı hám basqada baqsılar Aqımbet baqsı dawamshıları esaplanadı. Keyin
áste aqırınlıq penen folklor rawajlana baslaydı.
Qaraqalpaq folklorı – qaraqalpaq xalqınıń ruwxıy mádeniyatınıń bay bir túri. Ol birneshe
janrlarǵa bólinedi, olardıń hár qaysısı óz aldına atqarılıw texnikasına iye. Xalıq folklorı bir ásirdiń
ǵana jemisi emes, al onıń pútkil tariyxı menen birge jasap, awızdan-awızǵa, atadan-balaǵa ótip,
miyras bolıp kiyatırǵan dóretpeler. Folklorlıq dóretpeler uzaq dáwirden házirgi kúnge shekemgi
tariyxın kórkemlep táriyp etedi. Usı kóz qarastan biz folklordı “tariyxtıń joldası” dep atawımız
múmkin.
Folklor degen sózdiń mánisi xalıq kórkem dóretpesi degen túsinikti ańlatıp, onıń
xalıqlıǵınıń belgisin kórsetip turadı. Ol kórkem dóretpe bolǵanı menen xalıqtıń materiallıq hám
mádeniy tariyxın úyreniwde eń bahalı material bolıp esaplanadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1238
Folklor ilimi payda bolmastan aldın, erte dáwirlerde biziń xalqımız yaǵnıy qaraqalpaq
xalqı óziniń awızeki dóretpeleri esaplanǵan dástanlarına, qıssa-erteklerine, naqıl-maqallarına,
jumbaqlarına, qosıqlarına, aytıslarına, ańız-ápsanalarına iye bolǵan. Qaraqalpaq folklorı jazba
ádebiyat penen salıstırǵanda ózine tán ózgeshelikler menen ajıralıp turadı. Máselen, folklorǵa tán
bolǵan ózgesheliklerdiń biri- bul folklorlıq shıgarmalardıń kópshilik jaǵdayda awızsha dóretilip,
awızsha atqarılıwı hám xalıq arasında awızsha taralıwı bolıp tabıladı.
Ayırım waqıtları folklorlıq dóretpeler jazba túrde de tarqalıwı múmkin. Buǵan mısal
retinde kóbinese liro-epikalıq dástanlar «Ǵarip-ashıq», «Sayatxan-Hamra», «Más patsha» h.t.b.
aytıp ótiwimizge boladı. Kóbinese bizler folklorlıq dóretpelerdi jáámát tárepinen dóretilgen,
atadan-balaǵa miyras bolǵan awızdan-awızǵa ótiwshi shıǵarmalar dep túsinemiz. Qaraqalpaq
xalıq folklorıları awızdan-awızǵa ótiw menen sheklenip qalmaǵan, bazı folklorlıq shıǵarmalar
qanday da bir avtor tárepinen de dóretilgenlerin kórip gúwası bolıwımız múmkin. Qaraqalpaq
folklorlıq shıǵarmaların joqarıda aytıp ótkenimizdey Ájiniyaz, Berdaq, Jańabay shayırlardıń
shıǵarmalarınıń ayrım bir variantlarında ushıratamız. Folklorlıq dóretpeleriniń hár qaysısınıń óz
atqarıwshıları bar. Mısalı: dástanlardı baqsılar, jırawlar aytadı, qıssaxanlar oqıydı.
XIX ásirdıń aqırı XX ásirdıń birinshi yarımında dástanlardıń bay úlgileri janlı
atqarıwshılardıń atqarǵan halında jıynap alınadı. Jıynalǵan materiallar házirgi kúnde 100 tomlıq
toplam bolıp baspadan shıqtı. Bul folklor Orta Aziya ellerinde tek Qaraqalpaqstan Respublikasında
ǵana bar, maqala basında aytıp ótilgenindey, bul 100 tomlıq folklor óz ishine dástanlar, avtorlıq
dástanlar, mifler hám miflesken ápsanalar, ańızlar, shejireler, ráwiyatlar, sheshenlik sózler,
awızeki gúrrińler, anekdotlar, ırımlar hám tıyımlar alǵıslar, qarǵıslar, naqıl-maqallar, jańıltpashlar
hám basqada sol sıyaqlılardı aladı.
Folklorlıq dóretpelerde xalıq pedagogikası tiykarǵı orındı iyelep, hár bir folklorlıq
shıǵarmalar insanlardıń tálim-tárbiyalıq quralı ekenliginiń gúwası bolamız. Mısalı: dástan,
erteklerdiń mazmunı adamlardı iplas islerden awlaq tutıp, jaqsılıqqa umtıldırsa, jaqsı insaniylıq
qábiliyetlerdi qáliplestirse, balalar qosıqlarınıń tálim-tárbiyalıq áhmiyeti óz aldına bir dúnya. Sol
arqalı adamlardı hám balalardı jaqsılıqqa jetelewimiz múmkin.
REFERENCES
1.
Charshemov J. Problems of Using Karakalpak Folklore in Composers //Vital Annex:
International Journal of Novel Research in Advanced Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 3. – С.
270-273.
2.
Charshemov J. A REVIEW OF MARKABAY JIEMURATOV'S WORK //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 818-821.
3.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV TEŃELBAY
GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С. 22-24.
4.
Begis P., Kamalova G. М. SÓNBES JULDIZ //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т. 32. – №. 2. – С. 55-59.
5.
Aysawle J., Kamalova G. M. SAHRA BÚLBÚLI ROZA QUTEKEEVA //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т. 32. – №. 2. – С. 60-66.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1239
6.
Dauletbaeva G., Kamalova G. A SHINING STAR //Modern Science and Research. – 2023.
– Т. 2. – №. 10. – С. 880-884.
7.
Segizbaeva G., Kamalova G. M. DEVELOPMENT OF THE ORCHESTRA OF MUSICAL
INSTRUMENTS IN KARAKALPAKSTAN //Modern Science and Research. – 2023. – Т.
2. – №. 10. – С. 875-879.
8.
Niyazbaeva A. J., Kamalova G. M. CHANQOVUZ MUSIQA ASBOBI VA UNING
TURLARI //Journal of Integrated Education and Research.
– 2023. – Т. 2. – №. 1. – С. 26-30.
9.
Kamalova G. M. et al. QARAQALPAQTIŃ BAY MIYRASI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА
И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т. 32. – №. 2. – С. 52-54.
10.
Kamalova G. M., Axmetovna M. A. QOBIZ HÁM JIRAWSHILIQ DÁSTÚRLERIN
SAQLAW //Лучшие интеллектуальные исследования.
– 2023. – Т. 9. – №. 1. – С. 123-126.
11.
Kamalova G., Akhmetovna M. A. THE LEGACY THAT HAS COME DOWN TO US AS
“JETI ASIRIM” //Лучшиеинтеллектуальныеисследования. – 2023. – Т. 9. – №. 1. – С.
117-122.
12.
Kamalova G. M. et al. ÓZBEKSTAN XALIQ BAQSISI ǴAYRATDIN ÓTEMURATOV
//TADQIQOTLAR. – 2023. – Т. 25. – №. 1. – С. 40-42.
13.
Kamalova G. M. et al. ÓZBEK MUZIKASINDA BALALAR FOLKLORI //Journal of new
century innovations. – 2023. – Т. 39. – №. 2. – С. 85-87.
14.
Тажетдинова С. М., Худайбергенова Г. Ж. Формирование музыкальной культуры
студентов //Молодой ученый. – 2018. – №. 47. – С. 380-382.
15.
Тажетдинова С. М. Народные песни как фактор развития личности учащихся
//Вестник Курганского государственного университета. – 2018. – №. 3 (50). – С. 62-62.
16.
Allambergenov.K. Qaraqalpaq folklorı boyınsha leksiya tekstleri. Nókis-2012
17.
Abdikarimova I. T., Kamalova G. M. QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNDAǴÍ
BIRINSHI FLEYTA ATQARÍWSHÍSÍ //Journal of new century innovations. – 2023. – Т.
43. – №. 3. – С. 178-181.
