941
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ǴAYIP DEMESINOVTIŃ VOKAL LIRIKASI
Segizbaeva Gúldana Kalmurza qızı
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı
“Muzıkatanıw” qánigeligi 3-kurs studenti
Kamalova Gúlmaryam Maqsetdullaevna
Ilimiy basshı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15693216
Annotaciya.
Bul maqalada belgili kompozitor Ǵayıp Demesinovtıń lirikalıq ruwxtaǵı
vokal shıǵarmaları talqılanadı. “Qız elegi”, “Saģındım”, “Shep kórmeymen” sıyaqlı qosıqlarda
sáwlelengen muhabbat, saǵınısh hám xalıq ırǵaqlarınıń muzıkalıq qáliplesiwi hám de
kompozitordıń milliy namaǵa tán qatnası sáwlelendiriledi. Hár bir shıǵarmanıń lad, temp,
ólshem, forma hám obrazlı xarakterleri ilimiy jaqtan talqılanadı.
Gilt sózleri:
vokal, lirika, kompozitor, obraz, qosıq.
ВОКАЛЬНАЯ ЛИРИКА ГАЙИПА ДЕМЕСИНОВА
Аннотация.
В данной статье анализируются вокальные произведения известного
композитора Гаипа Демесинова в лирическом духе. В таких песнях, как “Қыз елеги”,
“Сағындым”, “Шеп көрмеймен” изображены любовь, тоска и музыкальное оформление
народных мелодий, а также подход композитора к национальным мелодиям. Лад, темп,
размер, форма и образы каждого произведения анализируются с научной точки зрения.
Ключевые слова:
вокал, лирика, композитор, образ, песня.
G'AYIB DEMESINOV'S VOCAL LYRICS
Annotation.
This article analyzes the lyrical vocal works of the renowned composer
G'oyib Demesinov. Songs like «Qiz elegi,» «Sag'indim,» and «Shep ko'rmeymen» depict the
musical formation of love, longing, and folk melodies, as well as the composer's unique
approach to the national melody. The mode, tempo, meter, form, and figurative characteristics of
each work are analyzed from a scientific perspective.
Keywords:
vocals, lyrics, composer, image, song.
Qaraqalpaq muzıka kórkem ónerinde ózine tán usılı hám obraz jaratıw sheberligi menen
belgili bolǵan Ǵayıp Demesinov dóretiwshiligi, ásirese, onıń vokal dóretpelerindegi lirizm
menen ajıralıp turadi. Kompozitordıń bir qatar qosıqları tiykarında insanıy sezimler - muhabbat,
saǵınısh, arzıw-úmitler kórkem muzıkalıq kórinis tapqan. Ásirese, Demesinovtıń «Qız elegi,»
«Saǵındım,» «Shep kórmeymen,» «Qońırattıń qızları bar» sıyaqlı qosıqları mazmun jaǵınan bay,
al muzıkalıq dúzilisi xalıq ırǵaqlarǵa baylıǵı menen dıqqatqa ılayıq.
Ǵayıp Demesinovtıń lirikalıq temadaǵı vokal qosıqlarına “Qız elegi”, “Saǵındım”,
“Shopan oyı”, “Shep kórmeymen”, “Qońırattıń qızları bar” atlı qosıqları kiredi. Bul qosıqlarda
ıshqı muhabbat, qızlarǵa degen joqarı húrmet sezimleri bayqaladı.
Kompozitordıń “Qız elegi” qosıǵı A.Qonarbaev sózine qazaq tilinde jazılǵan bolıp,
namada qazaqsha koloritte dóretilgen. Qosıq sózlerine keletuǵın bolsaq, jigittiń súygen qızın
erkeletiwi onı maqtaw mazmunında jazılǵan:
Sál jımıyıp kúlgende,
Qıynap kettiń sáwleshim,
Saldır salaq júrgende,
Jıynaqı ettiń sáwleshim.
942
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Qosıqtaǵı “sáwleshim” sózi qazaq tilinde erkeletiw mánisinde qollanılıp, bul sóz jarıqlıq,
nur, quyash mánisin ańlatadı.
Kompozitordıń dóretken qosıǵı Allegro tempinde, qazaq muzıkalarına tán bolǵan D-
miksolidiy ladında, ¾ ólshemde berilgen. Qosıq xarakteri oyın temasına jaqın bolıp, er adamlar
tárepinen atqarıladı.
Qosıq forması naqıratlı kupletli túrde jazılǵan. Sxeması:
Tekst ab cd
Muzıkası ab ab
Qosıq kirisiw bólimi menen baslanıp, onda oń qolda segizlik sozımlıqlar, al shep qolda
bolsa punktrli ritm qollanıladı.
Qosıqtıń a bóliminde akkomponimentte T-S-T hám T-D-T baylanısları qollanılıp, oń
qolda funkciyaǵa say akkorlı túrde notalar berilse, shep qolda, funkciya sesleri jayılǵan arpedjio
menen atqarıladı.
Qosıqtıń b bóliminde tema a bólimge uqsas berilip, onda ólshem 4/4 ke ózgerip, háreket
tezlesedi.
943
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Qosıq mazmunı hám atqarılıw jaǵınan jeńil bolıp, kóbinese xalıq muzıkalarına uqsas
jazılǵan. Ol kuplettiń aqırǵı qatarınıń qaytalanıp, dawıstı kvarta joqarı kóteriw menen tiykarǵı
tonlıqta juwmaqlanadı.
Kompozitordıń dóretiwshiliginde eń tanıqlı “Qońırattıń qızları bar” qosıǵı óz dáwirinde
kópshiliktiń kewilinen orın alǵan. Mısalı:
Esse samal Ústúrt jaqtan,
Bári gózzal bári shaqqan,
Baǵ ishinde ushıratsań,
Jílwa menen janıńdı alar,
Qońırattıń qızları bar.
Qosıq mazmunı jaǵınan Qońırattıń qızların maqtaw temasında jazılıp, ortasha tempte
atqarıladı. Qosıq Allegro assai tempinde, xalıq muzıkalarına tán bolǵan d-frigiy ladında, 2/4
ólsheminde jazılǵan. Qosıq naqıratsız kupletli formada jazılǵan. Sxeması:
Tekst a b c
Muzıkası a a a
Qosıq kirisiw bólimi menen baslanıp, onda T-D akkordlarındaǵı sesler oń qolda jayılǵan
halda berilse, shep qolda oktava kórinisinde qollanılǵan.
Qosıqtıń a bóliminde dawıs ekinshi oktavada atqarılsa, akkomponimentte T-III-II
úshseslikleri shep qolda gomofon-garmoniyalıq fakturada, oń qolda akkordlı túrde berilgen.
Qosıq júdá kishi bolsa da adamlardıń kewlinen orın alıp, paxta atızlarında toy
merekelerde kópshilik atqarıp júrgen. Qosıqtıń bunday insanǵa jaǵımlı bolıp, tez yadda qalıwınıń
sebebi bálkim kompozitordıń xalıq namalarına jaqınlıǵında shıǵar.
Kompozitordıń lirikalıq mazmunındaǵı “Saǵındım” qosıǵı Jolmurza Aymurzaev sózine
jazılıp, qosıq mazmunına jigittiń óz súygen yarınıń basqaǵa ketiwi hám onıń saǵınısh sezimleri
súwretlep berilgen. Mısalı:
Qara kózli, qıyqash qaslı sáwer yar,
Altın júzik saldıń sırǵa taǵındıń,
Kúygelek kózińe men bolıp qumar,
944
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Jollarıńa shámshe bolıp aǵıldım.
Qosıq Moderato tempinde, h-doriy ladında, 7/8 ólsheminde, naqıratlı kupletli formada
dóretilgen. Sxeması:
Tekst ab cd
Muzıkası ab ab
Qosıq kirisiw bólimi menen baslanıp, lirikalıq sezimler dáslepki notalardan-aq sezilip
baslaydı. Bunda shep hám oń qollarda birdey nama berilip, 4 taktten soń shep qolda tonika
úshsesliginiń sesleri jeke halda, al oń qolda bolsa akkord kórinisinde beriledi.
Qosıqtıń a bóliminde berilgen tema sekvenciyalı túrde joqarı qaray rawajlanıp,
sezimlerdi elede kúsheytedi.
Qosıqtıń b bóliminde diapozon elede keńeyip, akkomponiment te bayıtıladı. Shep qolda
oktava aralıǵında tema, oń qoldaǵı akkordlar ostinatalı halda uslanıp, atqarıwshıǵa elede
sezimlerin jetkeriwge járdem beredi.
Qosıq kirisiw bóliminiń juwmaqlawda da qaytalanıwı menen juwmaqlanǵan. Qosıq
sonshelli dárejede lirikalı bolıp, insannıń júrek sezimlerin oyatıp, muhabbattıń sonshelli kúshli
ekenligin dáliylley aladı.
945
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Ǵ.Demesinovtıń “Shep kórmeymen” qosıǵı T.Mátmuratov sózine jazılǵan bolıp, bul
qosıqta qız balasınıń súygen yarına jaqsı kóriwin aytalmawı, onıń sezimlerin hárdayım keri
jetkeriwi, degen menen onıń unatawı hám saǵınıwı súwretlep berilgen. Mısalı:
Men saǵan «bále» demeymen,
Basqa qız qále demeymen,
Sonda da men ózińnen,
Basqanı qálemeymen.
Kompozitordıń bul qosıǵı da lirikalıq sezimlerge tolı bolıp, ol Moderato assai tempinde,
e-doriy ladında, 4/4 ólsheminde jazılǵan. Qosıq forması jaǵınan naqıratlı kupletli formada
jazılǵan. Sxeması:
Tekst ab cd
Muzıkası ab ab
Qosıq kirisiw bólimi menen baslanadı. Kompozitor bul shıǵarmada ózgeshe akkordlardı
paydalanǵan. Mısalı shep qolda re-fa-lya úshsesligi jayılǵan halda, al oń qolda bolsa lya-do-mi-
sol úshsesligi akkordlı túrde berilgen.
Qosıqtıń a bóliminde akkomponimentten kóre atqarıwshıǵa úlken itibar berilip, onda
ólshemlerdiń 6/4, 4/4 ke almasıwı, atqarıwshıǵa tempten shıǵıp, improvizaciya qılıw erkinligini
berilgen.
Qosıqtıń b bóliminde bolsa dawıs diapozonı elede kúsheyip, akkomponiment bayıtıladı:
oń qolda oktava júrisleri, shep qoldaǵı akkordlardıń beriliwi shıǵarmaǵa elede ógeshelik
baǵıshlaydı.
946
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Ǵayıp Demesinovtıń lirikalıq vokal qosıqları - bul tek ǵana muzıka emes, al insan
qálbiniń ishki keshirmeleri, muhabbat, saǵınısh, arzıw-ármanlardıń poeziyalıq kórinisi bolıp
tabıladı. Onıń shıǵarmaları xalıq namalarına tán bolǵan bay ırǵaqlı, obrazlılıq, ápiwayılıq hám
shın kewillik arqalı tıńlawshınıń qálbine tereń kirip baradı. Ǵ.Demesinovtıń vokal lirikası - bul
qaraqalpaq kompozitorlıq mektebiniń ayqın úlgisi sıpatında úyreniwge arzıytuǵın bay miyras.
REFERENCES
1.
Segizbaeva G., Kamalova G. M. DEVELOPMENT OF THE ORCHESTRA OF
MUSICAL INSTRUMENTS IN KARAKALPAKSTAN //Modern Science and
Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 875-879.
2.
Guldana S. Kamalova GMJ CHARSHEMOVTIŃ DÓRETIWSHILIGINDE FUGA
JANRI. – 2023.
3.
Segizbaeva G., Kamalova G. J. CHARSHEMOVTIŃ DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA
HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С.
289-294.
4.
Segizbaeva G. QARAQALPAQSTANDA NOTALASTÍRÍW PÁNINIŃ ÁHMIYETI
//Вестник музыки и искусства. – 2023. – Т. 1. – №. 2. – С. 157-160.
5.
Segizbaeva Guldana Kalmurza qızı. (2024). JAMIL CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE
VOKAL
JANRI.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
49
(3), 88–93.
