935
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
N. A. RIMSKIY-KORSAKOVTÍŃ OPERA DÓRETIWSHILIGINDE FANTASTIKALIQ
ERTEK: «QAR QIZ» («SNEGUROCHKA») OPERASÍ MÍSALÍNDA
Dauletbaeva Gúlxumar
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı “Muzıkatanıw” qánigeligi
3-kurs student.
Kamalova Gúlmaryam
Ilimiy basshı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15693157
Annotaciya.
Maqalada N. A. Rimskiy-Korsakovtıń "Qar qız"(«Snegurochka») operası
muzıkalıq ertektiń áhmiyetli shıǵarması sıpatında izertlenedi. Librettonıń ideyalıq-kórkemlik
ózgeshelikleri, xalıq awızeki dóretpeleri hám folklorlıq motivlerdi qollanıwı, sonday-aq
kompozitordıń muzıkalıq-dramaturgiyalıq usılları talqılanadı. Adamzat penen tábiyattıń óz-ara
baylanısın sáwlelendiriwshi obrazlardıń orkestrleniwine, vokal stiline hám simvolikasına
ayırıqsha dıqqat awdarıladı. Jumıs XIX ásirdiń aqırındaǵı rus opera dástúri kontekstinde "Qar
qız" shıǵarmasınıń áhmiyetin ashıp beredi hám Rimskiy-Korsakovtıń milliy muzıka óneriniń
rawajlanıwına qosqan úlesin atap ótedi.
Gilt sózler:
Rimskiy-Korsakov, Qar qız, muzıkalıq ertek, rus operası, folklor, libretto,
orkestrleniwi, muzıkalıq-dramaturgiyalıq analiz, simvolika.
ФАНТАСТИЧЕСКАЯ СКАЗКА В ОПЕРНОМ ТВОРЧЕСТВЕ Н. А. РИМСКОГО-
КОРСАКОВА: НА ПРИМЕРЕ ОПЕРЫ "СНЕГУРОЧКА"
Аннотация.
В статье исследуется опера Н. А. Римского-Корсакова «Снегурочка»
как важное произведение жанра музыкальной сказки. Анализируются идейно-
художественные особенности либретто, использование фольклорных и народно-
поэтических мотивов, а также музыкально-драматургические приемы композитора.
Особое внимание уделено оркестровке, вокальному стилю и символике образов, которые
отражают взаимодействие человека и природы. Работа раскрывает значение
«Снегурочки» в контексте русской оперной традиции конца XIX века и подчеркивает
вклад Римского-Корсакова в развитие национального музыкального искусства.
Ключевые слова:
Римский-Корсаков, Снегурочка, музыкальная сказка, русская
опера, фольклор, либретто, оркестровка, музыкально-драматургический анализ,
символика.
THE FANTASTIC FAIRY TALE IN N. A. RIMSKY-KORSAKOV'S OPERATIC
WORKS: THE EXAMPLE OF "THE SNOW MAIDEN" OPERA
Abstract.
This article explores Nikolai A. Rimsky-Korsakov’s opera The Snow Maiden as
a significant work within the genre of musical fairy tales. It analyzes the ideological and artistic
features of the libretto, the use of folklore and folk-poetic motifs, as well as the composer’s
musical-dramaturgical techniques. Special attention is given to orchestration, vocal style, and
the symbolism of characters, reflecting the interaction between humans and nature. The study
highlights the importance of The Snow Maiden within the context of late 19th-century Russian
opera and emphasizes Rimsky-Korsakov’s contribution to the development of national musical
art.
Keywords:
Rimsky-Korsakov, The Snow Maiden, musical fairy tale, Russian opera,
folklore, libretto, orchestration, musical-dramaturgical analysis, symbolism.
936
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Nikolay Andreevich Rimskiy-Korsakov - ullı rus kompozitorı, dirijyorı, pedagogı hám
muzıka ǵayratkeri bolıp, onıń dóretpeleri rus klassikalıq muzikasınıń shıńına aylanǵan. Ol 1844-
jılı Tixvin qalasında aqsúyek shańaraǵında dunyaǵa kelgen hám kishkene waqtınan muzıkaǵa
qızıǵıwshılıq kórsetken. Dáslep onıń táǵdiri teńiz floti menen baylanıslı bolıwı múmkin edi - ol
Teńiz kadetler korpusın pitkerip, hátte dúnya átirapın aylanıp shıqqan. Biraq, kórkem ónerge
degen qumarlıǵı basım kelip, Miliy Balakirev penen tanısqannan soń kompoziciya menen shın
júrekten shuǵıllanıp baslaydi. Nátiyjesinde, Borodin, Musorgskiy, Kyui hám Balakirev penen
birge "Qudiretli topardıń" ápsanalı aǵzasına aylanadı.
Rimskiy-Korsakov tek ǵana muzikanıń ullı dóretiwshisi emes, al sońǵı dárejedegi ustaz
da bolǵan - onıń shákirtleri qatarında Glazunov, Stravinskiy, Prokofev hám Lyadov sıyaqlı ataqli
kompozitorlar bar. Ol ómir menen xoshlasqan doslarınıń shıǵarmaların da tolıqtırıp, redaktorlap
otırǵan. Mısalı, Borodinniń "Knyaz Igor" operasın orkestrlegen hám Musorgskiydiń
qoljazbaların tártipke keltirgen.
Onıń muzikası - jalpaq reńler, ertekli obrazlar hám xalıq kolorit penen tolı sıyqırlı álem.
Ol orkestrdi sheberlik penen qollanıp, janlı hám súwretli shıǵarmalar jaratqan. Eń belgili
dóretpeleri qatarında "Shaxerezada" simfoniyalıq syuitası, "Qarqız," "Sadko," "Sultan patsha
haqqındaǵı ertek" (mashxur "Hárreniń ushıwı" menen), "Altın qoraz" hám "Patsha kelinshegi"
operaları bar. Onıń shıǵarmalarında folklor, shıǵıs sazları hám fantastika óz-ara baylanısıp, onıń
garmoniyası hám orkestrovkası ásirler ótse de adamdı tań qaldıradı.
Rimskiy-Korsakov tek muzikalıq miyras emes, ádebiy miyras ta qaldırǵan - onıń
"Muzikalıq ómirimniń jılnaması" dáwirge hám dóretiwshilik procesine ózgeshe názer taslaydı.
Ol 1908-jılı Lyubensk qorǵanında qaytıs bolǵan, biraq onıń muzikası házirgishe jańlap,
óziniń gózzallıǵı hám sheksiz qıyalı menen tıńlawshılardı ózine qaratıp kelmekte.
Ertek - rus kompozitorları ushın eń tartımlı janrlardan biri. Kóplegen opera dóretpeleri
ertek syujetleri tiykarında jazılǵan. Biraq, A.S. Pushkin aytqanınday, ertek - "jalǵan, lekin onda
ishara bar". Barlıq opera-ertekler birdey baxıtlı táǵdirge iye bolmadı, olardaǵı isharalar hám
kútilmegen muzıkalıq sheshimler sebepli. Qalayda, házirgi dáwir tıńlawshısı óz talǵamına say
opera-ertekti tańlaw múmkinshiligine iye.
Nikolay Andreevich Rimskiy-Korsakov - kompozitor-ertekshi: onıń dóretpeleriniń
kópshiligi ertek syujetine jazılǵan - "Sultan patsha haqqında ertek", "Qar qız"(“Snegurochka”),
"Sadko", "Ólmes Kashchey", "Altın qoraz", "May túni", "Rojdestvo aldındaǵı tún" operaları,
olarda Rimskiy-Korsakovtıń milliy ertekshilik hám májusiylik mifologiyasına bolǵan tereń
isenimin sáwlelendirgen. Operalardıń hámmesi de birdey baxıtlı táǵdirge iye bola bermeytuǵın
edi, sebebi olarda isharatlar, kútilmegen muzıkalıq sheshimler bar edi.
Ullı ertekshi muzıkalıq peyzajdıń teńsiz sheberi edi. Ásirese, ol jaratqan teńiz stixiyasınıń
kórinisleri hár túrli – geydе tınısh, geydе azǵana tolqınlı, al geydе qorqınıshlı, qáhárli. Bul
tańqalarlıq emes: Nika (onı jaqınları usılay ataǵan) eń kishkene waqtınan baslap teńizdi ele
kórmesten-aq onı óz kewline jaqın alǵan edi.
Kompozitordıń stiliniń hám kórkem usılınıń ózgeshelikleri opera dóretiwshiliginde eń
tolıq ashılǵan. Rimskiy-Korsakovtıń 15 operası janrlıq, dramaturgiyalıq, kompoziciyalıq hám
stillik sheshimlerdiń ájayıp túrliligin kórsetedi. "Men hesh qashan birden-bir haqıyqıy opera
formasına isengenim joq hám isenbeymen de, - dep atap ótken edi Rimskiy-Korsakov, - dúnyada
qansha syujet bolsa, sonshama (derliktey) sáykes ǵárezsiz opera formaları bolıwı kerek dep
esaplayman."
937
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Óz dóretiwshiliginde Rimskiy-Korsakov "bul quramalı kórkem máseleniń bir qansha hár
túrli sheshimlerin" berdi. Kópshilik jaǵdaylarda kompozitor operanıń ulıwma kórkemlik hám
janrlıq kelbetiniń ózgesheligin atap kórsetiw ushın "opera-dástan" hám "opera-balet" sıyaqlı
qosımsha atamalardı kirgizgen. Onıń shıǵarmalarında biz ótkir konfliktli dramaturgiyaǵa iye
opera-dramalardı hám dramalıq emes tiptegi, hárekettiń keń hám tınısh rawajlanıwı menen
sipatlanatuǵın operalardı; iri, kóp aktli formadaǵı hám bir, eki yamasa úsh kishkene kórinisten
ibarat shıǵarmalardı tabamız. Ol geyde jazıwdıń keń, freskalıq usılın tańlasa, geyide únemli,
ashıq bayanlawdan paydalanǵan; orkestrdi yamasa, kerisinshe, qosıqshı dawıslardı aldıńǵı
planǵa shıǵarǵan, yamasa (kóbinese) instrumentallıq hám vokallıq baslamalardıń teń
salmaqlılıǵına umtılıp, orkestr boyawlarınıń baylıǵı hám melodiyalıq vokallıq stixiyanıń erkin
aǵısı menen birdey partituralardı jaratqan.
Rimskiy-Korsakovtıń opera dóretiwshiligin eki toparǵa bólsek boladı:
1.
Fantastikalıq ertek tiykarındaǵı operaları
2.
Tariyxiy ertek tiykarındaǵı operaları
Fantastikalıq ertek tiykarında dóretilgen operalarına “Qar qız” (“Snegurochka”),
“Sadko”, “Skazka o care Saltane”, “Kashey besmertniy”, “Zolotoy petushok” kiredi.
Tariyxiy ertek tiykarındaǵı operalarına bolsa “Pskovityanka”, “Mlada”, “Mocart hám
Saleri”, “Boyarinya Vera Sheloga”, “Carskaya nevesta” “Serviliya”, “Pan voevoda”, “Skazanie o
nevidemom grade Kitije i deve Fevronii” operaları kiredi.
N. A. Rimskiy-Korsakovtıń dóretiwshiligindegi "Qarqız" operası.
"Qarqız" (“Snegurochka”) operasın dóretiw waqtında Nikolay Andreevich Rimskiy-
Korsakov kompozitorlıq tájiriybege iye edi. Biraq, dál usı shıǵarma onıń dóretiwshilik
biografiyasında jetilisken kórkem sheberlikke eriskenin kórsetken burılıs noqatı boldı.
Kompozitordıń ózi operaǵa joqarı baha berip, onı óziniń eń jaqsı shıǵarması dep
esaplaǵan. "Muzıkalıq ómirimniń jılnaması" atlı avtobiografiyalıq jazbalarda ol bılay dep atap
ótken: "Qarqızdı" (“Snegurochka”) tamamlap, men ózimdi tolıq qálipleskgen muzıkant hám
kompozitor sıpatında sezdim."
"Qarqız"(“Snegurochka”) operasınıń jaratılıw tariyxı.
1870-jıllardıń basında N. A.
Rimskiy-Korsakov birinshi márte A. N. Ostrovskiydiń "Qarqız" (“Snegurochka”) (1873) ertegi
menen tanıstı, biraq dáslep ol oǵan kúshli tásir etpedi. Tek birneshe jıldan soń, 1879-1880-
jıllardıń qısında, kompozitor shıǵarmanı qaytadan oqıp shıqtı hám onıń poeziyalıq
atmosferasınan tereń tásirlenedi. Keyin ol bılay dep eske aladı: "Men "Qarqızdı"
(“Snegurochka”) jáne bir ret oqıp shıqtım hám onıń ájayıp poetikalıq gózallıǵı kózime taslandı.
Men ushın dúnyada "Qarqız", "Lel" yamasa "Báhár"dan artıq syujet, bulardan artıq poetikalıq
obrazlar joq edi."
Opera librettosı A. N. Ostrovskiydiń erteginiń original tekstine tiykarlanǵan bolıp, zárúr
ádebiy qısqartıwlardı esapqa almaǵanda, derlik ózgerissiz paydalanılǵan. Bunday jantasıw
derektiń kórkem pútinligin saqlap qalıwǵa hám onıń ideyalıq-emocional mazmunın muzıkalıq-
sahna formasında jetkiziwge múmkinshilik bergen.
1880-jıldıń jazında N. A. Rimskiy-Korsakov Steleva awılında bolıp, opera partiturası
ústinde jumıs basladı. Awıldıń tınıshlıǵı, sulıw kórinisler hám tábiyat sesleri - quslardıń sayrawı,
japıraqlardıń sıbırlısı - dóretiwshilik ruwxlanıwǵa járdem beretuǵın ortalıq jaratqan.
Kompozitordıń ózi ayıtıwınsha, onıń hesh qaysı shıǵarması "Qarqız" (“Snegurochka”)
sıyaqlı jeńillik penen dóretilmegen. Dóretiwshilik process ayrıqsha ilhamlılıq hám ishki
úylesimlilik penen ajıralıp turǵan, bul opera muzıkasınıń pútinligi hám tásirliligine óz izin
938
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
qaldırǵan. "Qarqız" (“Snegurochka”) operası N. A. Rimskiy-Korsakov tárepinen 1881-jılı
tamamlanıp, 1882-jılı Sankt-Peterburgtagı Mariin teatrı saxnasında birinshi ret qoyıldı. Spektakl
kópshiliktiń qızıǵıwshılıǵın oyatıp, tamashagóyler hám qánigeler tárepinen jaqsı bahalandı.
Opera, ásirese, original ertek avtorı A. N. Ostrovskiyden úlken qollap-quwatlawǵa iye
boldı. Jazıwshı óz shıǵarmasınıń muzıkalıq kórinisine joqarı baha berip, muzıkanıń ertektiń
poetikalıq mazmunı menen tereń kórkem baylanısın atap ótken. Xatlarınıń birinde ol bılay dep
jazǵan: "Meniń "Qarqızıma" (“Snegurochka”) jazılǵan muzıka - ájayıp. Men oǵan bunnan da
artıq kelisetuǵın hám rus dástúrleriniń barlıq poeziyasın, sonday-aq dáslep qar sıyaqlı suwıq, al
keyin sheksiz qızǵın bolǵan bul qaharmannıń xarekterin bunshelli anıq sáwlelendiretuǵın hesh
nárse kóz aldıma keltire almadım." Kompozitor da: "Kim meniń Qarqızımdı súymese, ol meniń
shıǵarmalarımdı ulıwma túsinbeydi hám meni de túsinbeydi" dep qosımsha bergen.
Opera 1893-jılı Moskvada kompozitordıń dáslepki niyetine sáykes temp hám talqında
"Qarqız" (“Snegurochka”) dıń tolıq, qısqartılmaǵan atqarılıwınıń premerası bolıp ótkende jańa
kóriniske iye boldı. Bul atqarıw operanıń XIX ásir aqırındaǵı rus muzıka saxnasınıń eń
poetikalıq hám tereń mazmunlı shıǵarmalarınıń biri sıpatındaǵı abıroyın bekkemledi.
Opera syujeti.
"Qar qız" (“Snegurochka”) operası A. N. Ostrovskiydiń poetikalıq
ertegine tiykarlanǵan bolıp, áyyemgi slavyan mifologiyası obrazları hám xalıqtıń tábiyat
haqqındaǵı túsiniklerinen tereń orın alǵan lirikalıq fantaziyadan ibarat. Bas qaharman - Qarqız -
Báhár ana hám Ayaz atanıń qızı. Ol balalıǵın qalıń toǵaylarda ótkerip, birinshi márte adamlar
arasına shıǵadı hám Berendey awılına ornalasadı.
Adamlar arasında Qarqız birinshi ret adamıylıq sezimlerdi, eń aldı menen, ózi uzaq waqıt
árman etken, biraq seziwge uqıbı bolmaǵan muhabbattı basınan keshiredi. Mizgir atlı jigitke bul
sezimdi basınan keshirgen Qarqız onıń kúshine shıdam bere almaydı. Toy kúni ol tań nurlarına
erip joq boladı - muhabbat hám tábiyattıń báhárgi jańalanıwınıń qurbanı boladı.
Prolog.
Prologtıń orkestrdegi kirisiwi - tábiyattıń qısqı uyqıdan oyanıwın anıq
súwretleytuǵın ráńbáreń muzıkalı kórinis; ayazdıń qatal, túnergen naması báhárdiń názik, tartımlı
namaları menen almastırıladı. "Quslar jıynaldı" («Сбирались птицы») xorında orkestr quslar
dawısına eliklep shıǵaradı. Snegurochkanıń «С подружками по ягоду ходить» ariyasında
dawıstıń jeńil hám názik ırǵaqları fleytanıń ashıq namaları menen úndesledi. Snegurochkanıń
"Esittim men, esittim" («Слыхала я, слыхала») lirikalıq-tásirsheń arietası goboydıń
tolqınlandırıwshı naması menen birge esitiledi. «Проводы масленицы» atlı dástúr saxnası xalıq
qosıqları, bir qansha xor epizodlarınan turadı; «Веселенько тебя встречать, привечать»
sózlerine jazılǵan nama xalıq shıǵarması bolıp tabıladı.
939
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Birinshi akt.
Birinshi perde Leldiń «Земляничка-ягодка» atlı sozımlı qosıǵı hám «Как
по лесу лес шумит» atlı kewilli oyın qosıǵı menen ashıladı.
Snegurochkanıń «Как больно здесь» arietası názik qayǵı keypiyatı menen suwǵarılǵan.
Kupavanıń «Снегурочка, я счастлива» gúrrińi tolqınlanǵan, quwanıshlı sezimlerdi bildiredi.
«Пчелки, пчелки крылатые» ariozası xalıq joqlawları ruwxında jazılǵan.
Ekinshi akt
. Ekinshi kóriniste xor epizodları menen bir qatarda dialog saxnaları da úlken
orın iyeleydi. Guslyarlardıń asıqpay, saldamlı hám jayparaxat aytatuǵın «Вещие, звонкие,
струны рокочут» qosıǵı áyyemgi dástan namaların esletedi.
Berendey menen Kupavanıń «Батюшка, светлый царь!» duetinde Kupavanıń tártipsiz,
tolqınlanıp sóylegen sózleri patshanıń álpayım hám jayparaxat replikaları menen kórinedi.
Berendeylerdiń «Привет тебе, премудрый» gimni saltanatlı túrde ullı dárejede jańlaydı.
Berendeydiń «Полна, полна чудес» kavatinasında orkestrdiń ritmi astında ármanlı, poeziyalıq
nama atqarıladı.
Úshinshi akt.
Úshinshi perde úlken massalıq saxna menen baslanadı. Qızlar hám jigitler
«Ай, во поле липонька» degen quwanıshlı qosıqtı jırlaydı, Babıl «Купался бобер» (eki teması
da xalıqtiki) degen qızıqlı qosıqqa oynaydı. «Пляска скоморохов»- orkestrdiń jarqın reńleri,
tartımlı ırǵaqları menen tolı simfoniyalıq epizod.
Leldiń úshinshi qosıǵı «Туча со громом сговаривалась» klarnet shertiwi menen
baslanadı; onıń fonında keń, erkin nama payda boladı. Mizgirdiń «На теплом синем море»
lirikalıq ariozası ilhamlı jańlaydı.
Tórtinshi akt.
Tórtinshi kórinis bas qaharmannıń lirikalıq sezimleriniń kúsheyiwin
kórsetedi. Qar qız (Snegurochka) hám Mizgirdiń «Душа полна моя не страхом» degen názik
muhabbat dueti erkin hám jeńil jańlaydı. Qar qızdıń (Snegurochka) «Великий царь» ariyasında
jáne onıń «Слыхала я» (prologtan) ariettasınıń naması jıllı hám tolqınlanıp estiledi. Qar qız
(Snegurochkanıń) eriw saxnası - jáhán opera ádebiyatındaǵı eń tásirli epizodlardan biri.
Qar qız (Snegurochka) obrazınıń názikligi juwmaqlawshı xor gimni «Свет и сила, бог
Ярило» ullı, nurlanǵan jańırawı menen belgilelinedi.
940
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
"Qar qız" ("Snegurochka") - Rimskiy-Korsakovtıń eń poeziyalıq operası. Ol xalıq
turmısınıń kórinislerin, áyyemgi májusiylik máresimlerin, xalıq ertekleriniń ájayıp obrazların
hayran qalarlıq dárejede sezgir, muhabbat penen qayta tiklewi menen tań qaldıradı. Opera
muzıkası xalıq qosıqlarınıń óshpes tazalıǵı hám ápiwayılıǵı menen suwǵarılǵan, jumsaq lirika,
gúllep-jasnap atırǵan tábiyattıń báhárgi tonları menen boyalǵan. "Bul haqıyqattan da báhár ertegi
- barlıq gózzallıǵı, báhár poeziyası, jıllılıǵı, xosh iyisi menen," dep jazǵan edi opera haqqında
A.P. Borodin.
REFERENCES
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA BALALAR
MUZIKA
MEKTEBINIŃ
TUTQAN
ORNI
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С. 96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI HÁM
DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW BAZAROV
ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER MEKTEBI
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. –
№. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV TEŃELBAY
GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном мире: теоретические
и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С. 22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific research journal.
– 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER POLATBAY
QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva G., Kamalova G. J. CHARSHEMOVTIŃ DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA
HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С.
289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA BALALAR
MUZIKA
MEKTEBINIŃ TUTQAN
ORNI
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С. 96-101.
