ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
938
NOTALASTIRIW SABAǴINAN JAZIP ALINǴAN QOSIQLAR
Jumamuratova Aysaule
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı
Muzıka kórkem óneri fakulteti “Muzıkatanıw” bólimi 3- kurs student.
Kamalova Gúlmaryam
Ilimiy basshı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15705148
Annotaciya. Bul maqalada qaraqalpaq xalıq qosıqları hám olarǵa bolǵan itibar sóz
etiledi. Jánede bul qosıqlardıń házirgi kúndegi áhmiyeti, olardıń sapasın joytpaǵan halda notaǵa
túsiriliwi hám rawajlandırılıwı, qosıqtı jazıp alıp, oǵan klavirdiń jazılıwı, paydalanılǵan
akkordlar hám forması talıqlanıp ótilgen.
Tayanısh sózler: muzıka, kórkem óner, qosıq, dástan, estrada, notalastırıw,
orkestrlestiriw, fortepiano, melodiya, forma, faktura, garmoniya, lad, ólshem, takt, sekunda,
kvarta, kvinta, seksta, koda.
ПЕСНИ, ЗАПИСАННЫЕ С УРОКА НОТАЦИИ
Аннотация. В данной статье рассматриваются каракалпакские народные песни
и их значение. Также были проанализированы современное значение этих песен, их
сохранение в нотной записи и развитие без потери качества, запись песни и написание на
ней клавира, используемые аккорды и форма.
Ключевые слова: музыка, искусство, песня, эпос, эстрада, нотация, оркестровка,
фортепиано, мелодия, форма, фактура, гармония, лад, размер, такт, секунда, кварта,
квинта, секста, кода.
SONGS RECORDED FROM A MUSIC LESSON
Abstract. This article discusses Karakalpak folk songs and their significance. The current
significance of these songs, their preservation in musical notation and development without loss
of quality, song recording and keyboard writing, used chords and form were also analyzed.
Keywords: music, art, song, epic, pop, notation, orchestration, piano, melody, form,
texture, harmony, mode, measure, rhythm, second, fourth, fifth, sixth, code.
Qaraqalpaq xalqı hár túrli dástúrleri hám muzıka kórkem óneri menen basqa xalıqlardan
ajıralıp turadı. Sebebi milliy baylıǵımız bolǵan xalıq dóretiwshiligi ásirler boyı saqlanıp
sayqallanıp, bizge shekem jetip kelgen. Bul dástúrlerimizdiń jetip keliwine tiykarınan qosıq
súyer xalqımız sebepshi bolǵan bolsa, olarǵa óziniń talantı menen xalıqtıń jırın jırlap, úrip-ádet
dástúrlerimizdi atqarǵan qosıq hám dástanlarında sáwlelendirip, ustazdan shákirtke miyras etip
qaldırıp, búgingi kúnge shekem jetip keliwine sebepshi bolǵan jıraw hám baqsılarımız. Áne usı
búgingi kúnde baqsılarımız tárepinen atqarılǵan qosıqlardı xalqımız súyip tıńlap, olardı keyingi
awladqa shekem umıtılmawı ushın jazıp alınıp, hátteki Estrada jónelisinde de xalıqqa inap etilip
atır. Sol orında atap ótiw orınlı Ózbekstan Mámleketlik Koncervatoriyası Nókis filialı Kórkem
ónertanıw fakulteti oqıtıwshı hám student jasları tárepinen de “Notalastırıw” sabaǵında xalıq
qosıqları notaǵa túsirilmekte. Bul bolsa xalıq dóretiwshiliginiń saqlanıp qalıwına úlken jol
ashadı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
939
Ózbekstan Mámleketlik Koncervatoriyası Nókis filiyalınıń studentleri qatarında mende
bilim alıp, “Notalastırıw” sabaǵınan ustazımız kompozitor Jamil Charshemov penen birgelikte
bir neshe xalıq qosıqların dawıs hám fortepiano ushın qayta islep notaǵa túsirdik. Atap ótetuǵın
bolsam “Xoja bala”, “Miyankól”, “Gúlshiraylı”, “Ushrasadı”, “Seni súygen edim student waqta”
hám “Qaraqalpaq gózzalıman” qosıqların sabaq barısında notalastırdıq.
Qaraqalpaq xalıq namalarınıń biri Xoja bala naması erte dáwirlerde payda bolıp, Aqımbet
baqsınıń ataqlı shákirtleriniń biri bolǵan. Ol Xoja kóli degen jerde dúnyaǵa kelip, sol jerde
baqsıshılıq penen shuǵıllanǵan. Qaraqalpaq toy merekelerinde dástanlardı, xalıq arasında keń
tarqalǵan qosıqlardı atqarıp, xalqınıń jırın jırlap, baqsıshılıq etken. Ásirese Xoja bala tárepinen
atqarılǵan “Maǵan ber” qosıǵı, sol dáwirde júdá tanıqlı bolıp, xalıqqa unaǵanlıqtan qosıqtı “Xoja
bala naması” dep ataytuǵın bolǵan. Bul namaǵa jazılǵan “Maǵan ber” qosıǵınıń sózi ullı, belgili
qaraqalpaq klassik shayırı Berdaq Ǵarǵabay ulına tiyisli.
Oqıtıwshımız benen birgelikte sabaq barısında bul namanıń baqsı atqarǵan variyantın
tıńlap, aldı menen melodiyasın notaǵa túsirdik hám oǵan qosımsha akkomponiment islep,
qosıǵımızdı bayıttıq. Shıǵarma kupletli formada, 4/4 ólsheminde jazılıp, D-dur tonallıǵında
berilgen bul nama qaraqalpaq xalqına say bolǵan 7 takt kirisiw menen baslanadı. Kirisiw
bolimindegi keyingi 4 takt hár bir kuplet arasında qaytalanadı. Nama akkordlı fakturada jazılǵan
bolıp, dinamikalıq belgiler qollanılǵan.
Shıǵarmanıń eń sońǵı koda bólimi A-dur tonallıǵında berilgen. Bul bolsa Xoja bala
namasına ózgeshe sán beredi.
Xoja bala namasınan keyin
qaraqalpaq xalıq naması,
“Miyan kól”
qosıǵın notalastırdıq.
Ol qaraqalpaq dástanlarınıń biri Alpamıs dástanınan úzindi bolıp, bunda Alpamıstıń
súyikli yarı bolǵan Gúlayımnıń qosıǵı lirikalı kóriniste súwretlenedi.
Bul qosıq kupletli formada, do-iyoliy ladında, 4/4 ólsheminde, jay tempte jazılǵan. Nama
3 takt kirisiw menen baslanadı hám ol kuplet aralarında qaytalanadı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
940
“Miyan kól” qosıǵınıń sulıw, lirikalı xarakterin ashıp beriw ushın 5 takt vakaliz berilgen.
Qosıq tiykarǵı bólim, háwij hám juwmaqlawshı bólimnen turadı.
Bul qosıqtan keyin qaraqalpaq qosıqlarına degen qızıǵıwshılıǵımız elede artıp, jánede
qaraqalpaq xalqınıń belgili jazıwshısı Sapar Xojaniyazov avtorlıǵında jazılǵan “Súymegenge
súykenbe” pyesasındaǵı Tillaxannıń ariyası “Gúlshıraylı” qosıǵı dóretiledi. Onıń muzıkasın
qaraqalpaqtıń belgili namageri J.Shamuratov, kompozitor Á.Xalimov penen birgelikte jazadı.
Tillaxannıń ariyası lirikalı xarakterde súwretlengen. Bul qosıqtıda sabaq barısında qayta
islep, notalastırdıq.
“Gúl shıraylı” qosıǵı kupletli formada, 6/8 ólsheminde, si-iyoniy ladında jazılǵan bolıp,
Tillaxannıń lirikalı obrazın súwretlew ushın asıqpay-jay háreketli tempte shıǵarma dóretilgen.
Nama 5 takt kirisiw menen baslanadı hám bul tema nama dawamında bir neshe márte
tákrarlanadı. Qosıq tiykarǵı bólim, háwij hám juwmaqlawshı bólimnen turıp, ekinshi hám
tórtinshi kupletleri háwij kórinisinde kelgen.
“Ushrasadı”
qosıǵınıń muzıkasın kompozitor A.Saparova hám qosıqtıń tekstin
S.Dáwletaliev jazadı. Bul qosıq lirikalı xarakterde bolıp, eki ashıqtıń bir-birine bolǵan muxabbatı
sáwlelengen. Al, kuplettegi mánili sózler menen hám oǵan únles bolǵan melodiya arqalı bir-biri
menen baylanısıp, jaǵımlı qosıq payda bolǵan. Qosıqtıń elede melodiyasın bayıtıw ushın,
qaraqalpaq milliyligin saqlaǵan halda klavir islep shıǵıldı hám usı jılı bul qosıqtı simfoniyalıq
orkestr ushın qayta islendi.
“Ushrasadı” qosıǵı mi-frigiyalıq ladında jazılıp, ózinıń milliyligi, shıraylı ırǵaqları menen
basqa qosıqlardan ajıralıp turadı. Qosıq 6/8 ólsheminde, moderato tempinde jazılıp, 8 takt kirisiw
menen baslanadı. 1-3-kupletler hám 2-4-kupletler bir-birine uqsas bolıp kelgen hám 2-4-
kupletler háwijli kóriniste berilgen.
Shayır Tolıbay Qabulovtıń
“Seni súygen edim student waqta”
qosıǵına, namager
Nurman Musaev muzıka dóretedi. Sabaq barısında bul qosıqtı, ustazımız benen birge esitip,
qaraqalpaq milliy koloritin, jaǵımlı melodiyasın saqlaǵan halda, oǵan klavir islep shıǵıldı. Oǵan
akkordlı faktura qollanıp, fortepiano hám dawıs ushın maslatırılıp, qayta islendi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
941
Jánede klassik garmoniyadan ayırmashılıǵı, xalıq ladlarında kóbinese qollanılatuǵın
sekundalıq, kvartalıq, kvintalıq hám sekstalıq garmoniyalar paydalanıldı.
Qosıq kupletli formada, allegretto tempinde, 7/8 ólsheminde, sol-minor tonallıǵında
jazılǵan bolıp, óziniń milliy tembri, ózgeshe háwijleri menen basqa qosıqlardan ajıralıp turadı.
Onıń dúzilisi 5 kupletten ibárat bolıp, qosıq 4 takt kirisiw menen baslanadı. Kirisiwden
keyin 1-kuplet penen 3-kupletler hám 2-4-kupletler bir-birine uqsas bolıp kelgen. Eń aqırǵı 5-
kupleti háwij bolıp, namanıń dúzilisin elede bayıtqan.
“Qaraqalpaq gózzalıman”
namasın Ziywatdin Lepesov, sózin Keńesbay Raxmanov
jazǵan. Qosıq qaraqalpaq xalqınıń milliy ladlarınıń biri, si-frigiyalıq ladta jazılǵan. Kópshilik
qosıq súyer insanlar onı “Shomanaydıń gózzalıman” atı menen esitken. Sebebi saxnada
qosıqshılar tárepinan usı at penen atqarılǵan. Bul lirikalı qosıq tez arada tıńlawshılarımız
arasında keńnen tanılıp, hámme aytıp júrerliktey qosıq bolıp shıqqan hám házirgi kúnde de
xalqımız súyip tıńlaydı. Qosıq tekstinde qaraqalpaq qızlarınıń sulıwlıǵın, mártligin hám
iybeliligin shayır qanday jırlaǵan bolsa, kompozitorda dawıs tolqınları arqalı tolıq ashıp bere
alǵan.
“Qaraqalpaq gózzalıman qosıǵı” kupletli formada, 5/8 ólsheminde, allegretto tempinde
jazılǵan. Melodiyaǵa únlesli garmoniyalı faktura hámde qaraqalpaq xalqınıń milliy koloritin
saqlaǵan halda kvarta, kvinta, sekstalı garmoniyalar qollanıldı. Qosıq 9 takt kirisiw menen
baslanǵan, 1-3-kupletleri bir-birine uqsas bolıp, 2-4-kupletleri háwijli bolıp kelgen. Bul
kupletlerde joqarı kulminaciyaǵa shıǵıp, áste ırǵaq penen tómenge túsedi.
Házirgi kúnde bul qosıq xalıq qosıqları qatarına qosılıp, onı “Shomanaydıń gózzalıman”
atı menen Bazargúl Karimova, Urxiya Allaniyazovalar atqarǵan.
Juwmaqlap aytqanda, notalastırıw sabaǵınıń arqasında qaraqalpaq namalarına degen
qızıǵıwshılıǵımız artıp, bir tárepten milliy qosıqlarımız benen tanısqan bolsaq, jáne bir tárepten
namalardı esitip, olardı notaǵa túsirip hámde dawıs hám fortepiano ushın qayta islewdi úyrendik.
Sol menen bir qatarda usı oqıw jılı dawamında “Orkestrlestiriw” sabaǵınan bul qayta islengen
namalardı simfoniyalıq orkestrge maslastırıp, qayta isledik.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
942
Sabaq barısında orkestrdegi hár bir ásbaptıń ornın, diyapazonların hám atqarıw
texnikaları menen jaqınnan tanısıp, ámelde islep kórgenlikten sabaqqa degen qızıǵıwshılıǵımız
elede arttı. Bunday imkaniyatlardı jaratıp bergen Prezidentimizge hám bizlerge jalıqpastan
sabaǵımızdı túsindirip, hár birimiz benen jeke shuǵıllanǵan ustazımız kompozitor Jamil
Charshemovqa úlken raxmetler aytamız.
Paydalanǵan ádebiyatlar
1.
T.Adambaeva “Qaraqalpaq sovet muzıkasınıń tariyxınan” Nókis “Qaraqalpaqstan”-1985
2.
Gúlmaryam Kamalova Maxsetdullaevna, Jumamuratova Aysaule Aralbay qızı ROZA
QUTEKEEVANÍŃ
PEDAGOGIKALÍQ
ISKERLIGI
//“BILIMLENDIRIW
SISTEMASINDA MUZÍKALÍQ – TEORIYALÍQ PÁNLERDIŃ TUTQAN ORNÍ HÁM
ÁHMIYETI” Respublikalıq ilimiy-ámeliy konferenciya 15-may 2024-jıl
3.
Jumamuratova A. A, Kamalova G.M QARAQALPAQSTANDA AKADEMIYALIQ
VOKAL JÓNELISI// “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-
4027_SJIF: 4.995
4.
Jumamuratova A, Kamalova G.M. SAHRA BÚLBÚLI ROZA QUTEKEEVA//
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187
