Iyun, 2025-Yil
606
AFROSIYOB – JONSIZ TUPROQ ICHIDA JONLANGAN TARIX
Xayrullayev Umidjon
Osiyo Xalqaro universiteti Tarix va fiologiya kafedrasi o’qituvchisi
Farhodjonova Ziyoda
1-T-24 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15754202
Annotatsiya.
O’zbekistonning qadim tarixida o’zining salmoqli o’rniga ega bo’lgan
Afrosiyob Qadim Turonning markazi hisoblanib boy tariximizda muhim o’rinni egallaydi. Qadim
Afrosiyob barcha afsona va rivoyatlarimiozda tilga olinadi.
Kalit so’zlar:
Turon, Shohnoma, Alp Er To’nga, eski shahar, devoriy rasm, arxeologik
qoʻriqxona.
Qadim zamonlar pinhon qoldirgan sirlarga boy yer osti qatlami ba’zan o‘z tilida so‘zlaydi.
Afrosiyob — ana shunday jimjitlikni buzib, ming yillik tarixni tuproq orasidan ochib bergan
maskanlardan biridir. Samarqandning shimoliy-sharqiy chekkasida joylashgan bu tepalik oddiy bir
xaroba emas, balki butun Markaziy Osiyo sivilizatsiyasining tarixiy yodgorligidir. Yillar, hatto
asrlar o‘tishi bilan ko‘milgan, unut bo‘lgan bu maskan bugun arxeologlar, tarixchilar va sayyohlar
uchun qimmatli xotira manbaiga aylangan.
“Afrosiyob” deb nomlangan bu tepalik xalq xotirasida o‘ziga xos o‘rin egallagan. Eronlik
shoir Firdavsiy o‘zining “Shohnoma” asarida bu nomni Turon podshosi sifatida tilga oladi. Ana shu
afsonaviy nom bugungi kunda qadimiy Samarqand xarobalari ustiga singib ketgan. Bunday tarixiy
joylar o‘tmish bilan bugun orasidagi ko‘prik, unutilgan haqiqatlarning jonlanish manbai.
Afrosiyob –Shaharning mazkur qadimgi nomi miloddan avvalgi VIII–VII asrlarda Turon
davlatini boshqargan harbiy sarkarda va mashhur davlat arbobi Afrosiyob nomidan kelib chiqqan.
Turkiy manbalarda u Afrosiyob Er Toʻngʻa, forsiy manbalarda Afrosiyob nomi bilan tilga olinadi
1
.
Koʻpchilik mutaxassislar Afrosiyobni hozirga qadar afsonaviy timsol sifatida eʼtirof etadi. Ammo
Abu Rayhon Beruniy, Mahmud Koshgʻariy, Alisher Navoiyning asarlarida va yana koʻplab boshqa
manbalarda u real tarixiy shaxs ekani qayd qilinadi. Afrosiyob nomi tarixiy manbalarda qadimgi
Samarqandga nisbatan XVII asrdan boshlab qoʻllaniladi. Afrosiyob hozirgi Samarqandning
shimoliy chegarasiga tutash keng tepaliklardan iborat boʻlib, uning maydoni 219 gektar.
Tepalikning shimoli Siyob arigʻi bilan chegaralangan. Janubiy tomondan “eski shahar” deb atalgan
qismi Samarqandga qoʻshilib ketgan
2
. Shaharning dastlabki tarixi haqida yozma manbalarda
maʼlumotlar juda kam uchraydi. Asosiy maʼlumotlar koʻhna shaharda oʻtkazilgan arxeologik
qazishmalar natijasida qoʻlga kiritilmoqda. Arxeologik qazishmalar qalin madaniy qatlamlarning
qanday boʻlganligiga aniqlik kiritish bilan birga boylar va kam bagʻallarning uylarini,
hunarmandlarning ustaxonalarini, savdogarlarning doʻkonlarini, koʻcha va maydonlarni, shohona
saroylar va ibodatxona, masjid va madrasalarni, mudofaa inshootlarini, shaharning suv bilan
taʼminlanish tizimi aniqlashga yordam beradi. II jahon urushidan keyin Oʻz FA Tarix va
arxeologiya instituti olimlaridan A.I.Terenojkin tomonidan Afrosiyobda jiddiy dala tadqiqotlari
1
Abulqosim Firdavsiy “Shohnoma” asar 1 – jild .
2
O’zbekiston Milliy ensiklopediyasi 1 – jild, 92 – bet.
Iyun, 2025-Yil
607
oʻtkazildi. Natijada uning eng pastki qatlamidan miloddan avvalgi VI–V asrlarga taalluqli
buyumlar, uy-joy xarobalari topildi. Ya.Gʻ.Gʻulomovlar (1967–70) va V.A.Shishkin (1958–66)
rahbarligida olib borilgan keng koʻlamli arxeologik qazishlar natijasida qadimgi madaniy qatlam
namunalari Afrosiyobning boshqa joylaridan ham topildi. 1966-yil 13-iyulda Afrosiyobni
arxeologik jihatdan kompleks oʻrganishni tashkil etish maqsadida Respublika hukumatining maxsus
qarori qabul qilindi. Unga koʻra, Afrosiyob “arxeologik qoʻriqxona” deb eʼlon qilinib, uni oʻrganish
ishiga Toshkent va Samarqand davlat universitetlari hamda Madaniyat vazirligining
Sanʼatshunoslik instituti olimlari safarbar etildi. Aniq ilmiy reja asosida boshlangan arxeologik
tadqiqotlar tufayli nafaqat shaharning koʻp asrlik yoshi, balki uning har xil davrlardagi tarixiy
topografiyasi, shahar tarkibi, shahar hayotining rivojlanish bosqichlari, bosqinlar tufayli yuz bergan
boʻhronlar davri aniqlandi. Samarqand ixshidlarining shohona saroyi ochildi
3
.
Nega aynan Afrosiyob deb nomlangan ? bu nomning kelib chiqishi haqida ikki xil qarash
mavjud.
Afsonaviy talqin : Firdavsiyning “Shohnoma”da Afrosiyobning oxirgi kunlarida bir
g’or Ichida yashiringani va o’sha yerda halok bo’lgani haqida yozilgan. Ba’zilar bu g’orni aynan
Afrosiyob tepaliklaridagi yer osti yo’laklari deb hisoblashadi. Shu sababli xalq og’zaki tarixida bu
joy Afrosiyob nomi bilan ataladi
4
.
Ilmiy – arxeologik talqin : Tarixchilarning fikriga ko’ra, “Afrosiyob” – bu afsonaviy
nom bo’lib, aslida so’g’diy shaharning xarobalariga berilgan atama. Arxeologlar Afrosiyob
tepaligidagi qazishmalarni shunchaki “qadimgi Samarqand” emas, Afrosiyob deb atashadi – bu
tarixiy xotiradir
5
.
1989-yildan boshlab Afrosiyobni arxeologik jihatdan tadqiq etish ishiga fransuz arxeologlari
– Pol Bernar, Frans Grene va boshqalar jalb etilgan. Fransuz arxeologik missiyasi Oʻzbekiston
arxeologlari bilan birga Afrosiyobni oʻrganishda qatnashmoqda. Oʻzbek va fransuz olimlarining
hamkorlikda olib borgan tadqiqot natijalari qadimgi Samarqand tarixiga oid qator masalalarga
aniqlik kiritdi, yaʼni miloddan avvalgi VI–V asrlarga taalluqli shahar mudofaa devorlari ostidan
guvaladan qurilgan yanada qadimgi devor qoldiqlari ochilib, Samarqandning yoshi miloddan
avvalgi VIII asrning oʻrtalariga oid ekanligini isbotladi; shaharning ark qismidan miloddan avvalgi
VIII asrga oid murabba shaklidagi Samarqand ixshidlarining mahobatli saroyi qoldiqlari ochildi.
Afrosiyobda arxeologik tadqiqot ishlari davom etmoqda. Afrosiyobda arxeologik qazishmalar
natijasida mahobatli rang-tasvirning noyob dastlabki namunalari arxeolog V.Vyatkin tomonidan
topilgan (1913). Keyingi qazishmalar davrida (1965–1668) oʻzbek arxeologlari 30 ga yaqin saroy
xonalarini ochishga muvaffaq boʻlganlar, bu xonalarning koʻplari devoriy rasmlar, naqshlar bilan
bezatilgan. Xona devorlariga ishlangan rasmlarda toʻy marosimi, Sugʻd hukmdorining xorijiy
davlatlarning elchilarini qabul qilishi, bu elchilarning yoʻldagi sarguzashtlari, yirtqich hayvonlar
bilan olishuv, ov manzaralari, afsonaviy maxluqlar tasvirlangan. Saqlanib qolgan rasmlar tahlili
oʻrta asr mahobatli tasviriy sanʼatining gʻoyaviy-badiiy yoʻnalishi, musavvirning ish usul va
vositalari haqida, tafsilotlarga boy maishiy sahnalar, etnik koʻrinishlar oʻsha davr haqida fikr
yuritish imkonini beradi. Afrosiyob devoriy rasmlari Oʻrta Osiyoda arablar istilosiga qadar
3
O’zbekiston Milliy ensiklopediyasi 1- jild.
4
Firdavsiy “Shohnoma” Toshkent “ Adabiyot”, 1989 y.
5
A.M. Belenitskiy. Samarqand: Afrosiyob qazilmalari, Moskva, 1973 y.
Iyun, 2025-Yil
608
mahobatli rangtasvir sanʼati yuksak darajada rivojlangani, Samarqand esa uning markazi
boʻlganidan dalolat beradi.
Afrosiyob — bu nafaqat qadimiy shahar xarobasi, balki o‘zida ming yillik tarixni mujassam
etgan, bugungi avlod uchun bebaho ilmiy va madaniy meros hisoblanadi. U jonsiz tuproq ichida
yashirinib yotgan tarixning tirik guvohidir. Har bir qazilgan g‘isht, topilgan sopol idish yoki devorga
ishlangan rang-barang freska — bu xalqimizning o‘tmishdagi tafakkuri, san’ati va yashash tarzi
haqida so‘zlaydi. Afrosiyobni o‘rganish — bu o‘zligimizni anglash, tariximizga chuqur nazar
tashlashdir. Shu bois, Afrosiyob faqat o‘tmish emas — u bugunning ham, kelajagimizning ham
muhim manbai bo‘lib qoladi. Uni asrash va chuqur o‘rganish bizning burchimizdir, zero, tarixga
xiyonat qilgan millat, kelajakka da’vo qilolmaydi.
REFERENCES
1.
Abulqosim Firdavsiy “Shohnoma” asar 1 – jild
2.
O’zbekiston Milliy ensiklopediyasi 1 – jild
3.
A.M. Belenitskiy. Samarqand: Afrosiyob qazilmalari, Moskva, 1973 y
4.
Xayrullayev, U. (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE GREAT
(RED APPLE II). Modern Science and Research, 3(2), 1071-1073.
5.
Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE" RED APPLE" MYTHOLOGY OF THE
TURKS. Modern Science and Research, 3(1), 568-572.
6.
Umidjon, X. (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and West.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(3), 179-
183.
7.
Xayrullayev, U. (2024). THE POSITION OF CENTRAL ASIAN GOVERNORSHIPS
DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE AND THE ARAB INVASION.
8.
Xayrullayev, U. (2024). EFTALLAR DAVLATI VA TURK XOQONLIGIDA
HUKMDORLIK LEGITIMATSIYASI. Modern Science and Research, 3(12), 843-851.
9.
Xayrullayev, U. (2024). TURK XOQONLIGI VA ARABLAR BOSQINI DAVRIDA
O’RTA OSIYO HOKIMLIKLARINING MAVQEYI. Modern Science and Research, 3(12),
339-343.
10.
Xayrullayev, U., Sayfutdinov, F., & Rahmonova, S. (2025). SHAYBONIYLAR DAVLATI
VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI ALOQALAR
TAVSIFI. Modern Science and Research, 4(1), 147-154.
11.
Xayrullayev, U. (2025). BUXORO VILOYATINING IQTISODIY HOLATI (1990-1991
YILLAR). Modern Science and Research, 4(1), 1018-1024.
12.
Umidjon, X. (2023). 1918-1939-yillarda Polshaning ichki siyosatidagi o'zgarishlar. ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
13.
Xayrullayev, U. F. (2023). 1918-1939 YILLARDA POLSHANING ICHKI
SIYOSATIDAGI O ‘ZGARISHLAR. SCHOLAR, 1(28), 337-340.
14.
Xayrullayev, U. (2025). MUSTAQILLIK YILLARIDA BUXORO VILOYATIDAGI
IJTIMOIY HOLAT. Modern Science and Research, 4(2), 1186-1193.
Iyun, 2025-Yil
609
15.
Xayrullayev, U., & Farhodjonova, Z. (2025). MUSTAQILLIKNING DASTLABKI
YILLARIDA BUXORO VILOYATIDAGI IQTISODIY VAZIYAT. Modern Science and
Research, 4(2), 494-503.
16.
Rahmonova, S., Xayrullayev, U., & Sayfutdinov, F. (2025). “ОММАВИЙ МАДАНИЯТ”
НИНГ МОҲИЯТИ, ТАРИХИЙ ИЛДИЗИ, ХАРАКТЕРИ ВА РИВОЖЛАНИШ
БОСҚИЧЛАРИ. Modern Science and Research, 4(1), 479-488.
17.
Xayrullayev, U., Muydinov, B., & Yuldosheva, F. (2025). POLSHANING I JAHON
URUSHIDAN KEYINGI AHVOLI. Modern Science and Research, 4(4), 36-48.
18.
Boltayev, O., Yarashova, M., Xayrullayev, U., & Sadullayev, U. (2025). OYROT
QABILASI VA ULARNING DAVLATCHILIK ASOSLARING SHAKLANISHIGA
UMUMIY TAVSIF. Modern Science and Research, 4(3), 600-608.
19.
Yarashova, M., Boltayev, O., Xayrullayev, U., & Sadullayev, U. (2025). BUXORO
VOHASI AYOLLARINING AN’ANAVIY LIBOSLARI (XIX ASR OXIRI XX ASR
BOSHLARIDA). Modern Science and Research, 4(3), 571-581.
20.
Xayrullayev, U., Sadullayev, U., Yarashova, M., & Boltayev, O. (2025). XIX ASR OXIRI
XX ASR BOSHLARIDA QO ‘SHNI DAVLATLARNING POLSHAGA NISBATAN
YURITGAN SIYOSATI. Modern Science and Research, 4(3), 420-432.
21.
Xayrullayev, U. (2025). XIX ASR OXIRI XX ASR BOSHLARIDA POLSHANING
IQTISODIY AHVOLI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 1056-1067.
22.
Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING
AYANCHLI TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2), 212–215. Retrieved from
http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308
23.
Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE
MILITARY ART AND ARMY STRUCTURE OF KHOREZMSHAHS . ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58. Retrieved from
https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035
24.
Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В
ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF
THE
WORK.
MODERN
SCIENCE
AND
RESEARCH,
3(1),
699–702.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555
25.
Muyiddinov, B. (2024). THE ROLE OF MILITARY REFORMS IN THE BUKHARA
KHANATE IN THE LIFE OF THE STATE UNDER THE SHAYBANIDS. MODERN
SCIENCE AND RESEARCH, 3(2), 646–648. https://doi.org/10.5281/zenodo.10668887
26.
MB Bahodir o’g’li. (2024). Military Art of Turkish Khaganate in the Early Middle Ages.
European Journal of Innovation in Nonformal Education, 4(16), 223–227.
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2705/2586
27.
XORAZMSHOHIDLAR DAVLATI HAYOTIDA TURKON XOTUNNING O’RNI.
(2024). MEDICINE, PEDAGOGY AND TECHNOLOGY: THEORY AND PRACTICE,
2(4), 463-469. https://universalpublishings.com/index.php/mpttp/article/view/5192
28.
Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li. (2024). The coronation and campaigns of Alexander The
Great. МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА,
2(5), 400–412. https://doi.org/10.5281/zenodo.11222912
Iyun, 2025-Yil
610
29.
Muyiddinov Bekali. (2024). COVERAGE OF LEGAL ISSUES IN "AVESTO".
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(6), 222–
230. https://doi.org/10.5281/zenodo.12191420
30.
MUYIDDINOV BEKALI, & QORYOG’DIEV Z. (2022). ABOUT THE CONQUEST OF
BUKHARA BY THE KHOREZMSHAHS. International Journal of Philosophical Studies
and
Social
Sciences,
2(3),
158–161.
Retrieved
from
https://www.ijpsss.iscience.uz/index.php/ijpsss/article/view/383
31.
Muyiddinov Bekali Bahodir o’g’li. (2024). History of State Institutions in the Kushan State,
Which Founded Statehood on the Territory of Central Asia. EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 184–188. Retrieved from
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4070
32.
Gulyamov, A. (2025). MANG ‘ITLAR SULOLASI DAVRIDA DAVLAT
BOSHQARUVI, TUZUMI VA ICHKI SIYOSATI.
Modern Science and Research
,
4
(1),
790-798.
33.
Gulyamov, A., & Xamidova, R. (2025). ABU RAYHON BERUNIY BUYUK QOMUSIY
OLIM.
Modern Science and Research
,
4
(2), 758-766.
34.
Gulyamov, A. (2025). BUXORO AMIRLIGIDA ISTIQOMAT QILGAN MILLIY-ETNIK
GURUHLAR.
Modern Science and Research
,
4
(2), 1020-1028.
35.
Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate, Shariah Rules
and Regulations in Commercial Affairs, Partnership Relations.
EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(9), 189-194.
36.
Azizovich, G. A. (2024). Family-Marriage and Inheritance Relations of the Population in
the Bukhara Emirate.
Miasto Przyszłości
,
53
, 964-969.
37.
Gulyamov, A. (2024). BUXORO MUZEYNING TASHKIL TOPISHI TARIXI.
Modern
Science and Research
,
3
(12), 659-667.
38.
Gulyamov, A., & Atoyeva, M. (2025). ABU ALI IBN SINO–ILM-FAN TARIXIDAGI
BUYUK ALLOMA.
Modern Science and Research
,
4
(3), 591-599.
39.
Gulyamov, A. (2025). O ‘RTA ASR SHAHARLARINING DEMOGRAFIK HOLATI,
SHAHARLARNING KENGAYISHI, AHOLINING IJTIMOIY TARKIBI.
Modern
Science and Research
,
4
(3), 974-983.
40.
Gulyamov, A. (2025). TARIX SAHIFALARIDA SOHIBQIRON AMIR TEMUR.
Modern
Science and Research
,
4
(4), 449-459.
41.
Gulyamov, A. (2025). BUXORO VOHASIDA DINIY MAROSIM VA URF-
ODATLARDAGI
TRANSFARMATSIYA
JARAYONLARINING
ETNOGRAFIK
TAHLILI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 1676-1686.
42.
Gulyamov, A. (2025). G ‘ARBIY YEVROPA O’RTA ASR SHAHARLARIGA AHOLI
MIGRATSIYASI,
MILLIY-ETNIK
XUSUSIYATLARI.
Modern
Science
and
Research
,
4
(5), 1316-1322.
43.
Haqqulov, M. (2025). NARSHAXIYNING" BUXORO TARIXI" ASARI TAHLILI.
Modern Science and Research, 4(4), 1036-1045.
44.
Haqqulov, M. (2025). THE DEVELOPMENT OF THE SCIENCE OF HADITH IN
HISTORICAL ANALYSIS. Modern Science and Research, 4(4), 467-474.
Iyun, 2025-Yil
611
45.
Haqqulov, M. (2025). AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRI TARIXIY
GEOGRAFIYASI. Modern Science and Research, 4(3), 584-593.
46.
Haqqulov, M., & Sadulloyeva, M. (2025). THE TEACHER-STUDENT RELATIONSHIP
BETWEEN IMAM AL-BUKHARI AND IMAM AT-TIRMIDHI. Modern Science and
Research, 4(3), 440-447.
47.
Haqqulov, M., Yarashova, M., & Muyiddinov, B. (2025). SHARAFIDDIN ALI
YAZDINING “ZAFARNOMA” ASARI TAHLILI. Modern Science and Research, 4(4),
398-408.
48.
Haqqulov, M., Gulyamov, A., & Srojeva, G. (2025). JADIDLARNING 1916 YILDAGI
XALQ QO’ZG’OLONIDA TUTGAN O’RNI. MILLIY HUKUMAT-TURKISTON
MUXTORIYATI VA UNING FAOLIYATI. Modern Science and Research, 4(2), 100-108.
49.
Haqqulov,
M.
(2025).
YANGI
DAVRDA
AVSTRIYA
(GABSBURGLAR)
IMPERIYASINING IJTIMOIY-SIYOSIY HAYOTI (XVI-XVIII ASRLAR). Modern
Science and Research, 4(2), 834-842.
50.
Haqqulov, M., & Sadulloyeva, M. (2025). IMOM BUXORIYNING “AL-JOME’AS
SAHIH” ILMIY AHAMIYATI. Modern Science and Research, 4(2), 472-476.
51.
Xakkulov, M., & Kosimov, U. (2025). HISTORY OF MILITARY WORK IN THE
EMIRATE OF BUKHARA. Journal of universal science research, 3(1 (Special issue)), 319-
325.
52.
Haqqulov,
M.,
Yarashova,
M.,
&
Yuldosheva,
F.
(2025).
ТARIXIY
KARTOGRAFIYANING ASOSIY YO ‘NALISHLARI, SHAKLLANISHI VA
TARAQQIYOTI. Modern Science and Research, 4(2), 81-91.
53.
Bahodir o’g’li, M. B. (2024). Avesto is an Ancient Written Monument Containing
Information About the Life of the Peoples of Central Asia. Miasto Przyszłości, 53, 970–975.
Retrieved from https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4982
