XIX ASR OXIRI XX ASR BOSHLARIDA QO‘SHNI DAVLATLARNING POLSHAGA NISBATAN YURITGAN SIYOSATI

Mart, 2025-Yil

420

XIX ASR OXIRI XX ASR BOSHLARIDA QO‘SHNI DAVLATLARNING POLSHAGA

NISBATAN YURITGAN SIYOSATI

Xayrullayev Umidjon Fayzullo o’g’li

Sadullayev Umidjon Shokir o’g’li

Yarashova Mohlaroyim Shuxratovna

Boltayev Oxun

Osiyo Xalqaro universiteti “Ijtimoiy fanlar va texnika fakulteti Tarix va

filologiya kafedrasi o’qituvchilari.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15098842

Annotatsiya. Ushbu maqolada Yevropa davlatlaridagi XIX asr oxiri XX asr boshlaridagi

vaziyat, Polsha va uning atrofidagi mamlakatlarning yuksalishi va ularning polshadagi ijtimoiy

holatga ta’siri haqida ma’lumot beradi.

Kalit so’zlar: “Polyaklar jamiyati”, “Milliy qo’mita”, “Soat-Vaqt” ro‘znomasi,

“Bosmaxonalarning o‘zaro yordam jamiyati”, “Organik mehnat” tashkiloti, “Eski

konservatorlar”, “rabotnik”

Polsha davlati tabiiy-geografik o‘rni jihatidan Rossiya, Germaniya, Chexoslavakiya va

Avstriya davlatlari bilan chegaradosh edi. XIX asr oxiri XX asr boshlarida boshlarida Polsha

Germaniya, Rossiya, Avstriya-Vengriya davlatlarining zulmi ostida edi. 1848-1849 yillar inqilobi

mag‘lubiyatidan keyin Germaniya hukmron sinflari Polshadagi demokratik kuchlarga bosim

o‘tkaza boshladilar. 1850-yilning 5-fevralda Polsha konstitutsiyasida polyak deputatlari polyak

halqini mustaqil siyosiy va madaniy rivojlanish huquqidan mahrum qiladi degan moddaga qarshi

chiqib o‘zlarining deputatlik mandatlaridan vos kechish haqida ma’lum qilishdi

1

. 1863-yilda

Vrotslovek universitetida paydo bo‘lgan “Yuqori Sileziya polyaklarining jamiyati” o‘z oldiga

birnqancha vazifalarni qo‘ydi. Bulardan asosiysi hokimiyat va universitet ma’muriyatining

germanlashtirishga qarshi polyak tilini o‘qitishni mukammallashtirish edi.

50-yillarda G‘arbiy Polsha yerlarida bir nechta koperativ va qishloq xo‘jalik jamiyatlari

paydo bo‘ldi. 1861-yilda qishloq xo‘jalik jamiyatining markaziy boshqarmasi tashkil topdi. 60-

yillarda Poznan va Pomori knyazligida ko‘psonli dehqonlarning to‘garaklari tashkil topdi.

Dehqonlardan iborat bo‘lgan bu tashkilotlar polyak pomeshchiklari va past tabaqali ruhoniylar

1

Рубинштейн Е. И. Политика германсково империализма в западных польских землях в конце XIX начале XX века- М:

1983г стр. 115

Mart, 2025-Yil

421

vakillari boshqarar edi

2

. G‘arbiy Polsha yerlarida 1863-yilda milliy zulmga qarshi qo‘zg‘oloni

ozodlik harakatiga turtki bo‘ldi. Poznanda qo‘zg‘olonga yordam berish maqsadida polyak “Milliy

qo‘mitasi” tashkil etildi. Podsho hukumatining Prussiya bilan Polsha masalasida kelishuvi polyak

xalqida nafrat uyg‘otdi. Poznan, Pomori va Sileziyada ommaviy qamoqqa olishlar boshlanib ketdi.

Prussiya hukumati Polsha milliy ozodlik harakati rahbarlarini sud qila boshladi. Bu esa 1864-yil

dekabrigacha davom etdi. Ko‘plab shaxslarni o‘limga mahkum etish va qamoqqa olinishi bilan

jarayon tugallandi. 1863-1864 yilgi qo‘zg‘olon bostirilganidan keyin g‘arbiy polyak yerlarida

Prussiya hukmronligini qo‘llab quvvatlaydigan konservativ harakatlar jonlandi. Bu harakat

asoschilardan biri Gneznejk-Poznan arxiyepiskopi Mechislav Leduxovskiy bo‘lib u 1866-yil past

tabaqali ruhoniylarni saylovlar va majlislarga qatnashishlarini man qilib, o‘z ovozlarini katoliklar,

hukumat to‘g‘ri deb hisoblagan nomzodlar uchun ovoz berishga majburladi. Leduxovskiy

farmoyishiga ko‘ra barcha diniy seminariyalarda dars berish polyak tilida emas, faqat lotin tilida

o‘qitiladigan bo‘ldi. 1872-yil ruhoniylarga Poznanda polyak Xalq maorifi jamiyatida qatnashishi

man qilindi

3

. Prussiya uchun mufaqqiyatli bo‘lgan 1866-yilgi Avstriya-Prussiya urushi Poznan va

boshqa polyak yerlariga o‘z hukmronligini o‘rnatish uchun imkoniyati vujudga keldi. Polyak

deputatlari bunga qarshi chiqdi. Bismark polyak xalqini nazar-pisand qilmaganidan keyin polyak

deputatlari parlamentni tark etib, Berlindan chiqib ketishdi. Polyaklar qattiq depressiyaga duchor

qilindi. 80-yillarda Bismark Polshaga qarshi siyosati asosan ta’qib qilish shiori ostida olib borildi.

1872-yilda maktablarda polyak tilida dars berish taqiqlab qo‘yildi va Prussiya hukumati

tomonidan polyak tilida so‘zlashuvchilarning davlat va ma’muriyat tashkilotlari, sud va o‘zini-

o‘zi boshqarish organlarida ishlashi man etildi.

1879-yildagi Avstriya-Vengriya va Germaniya o‘rtasidagi ittifoq Polsha uchun juda og‘ir

bo‘ldi. 1849-yilda qabul qilingan konstitutsiyada barcha tabaqalarning tengligi, fuqarolar ozodligi,

viloyatlarda seymlar tashkil etilishi haqida ta’kidlab o‘tilgan bo‘lsada, oradan ikki yil vaqt o‘tib

barchasi taqiqlab qo‘yildi. Mamlakatdagi har qanday faoliyat va progressivqarashlar bostirilar

edi

4

. Avstriya hukumati ham bor kuchi bilan polyak xalqining demokratik va milliy ozodlik

harakatini bostirishga harakat qilardi. Polshaning siyosiy va milliy zulm ostida ezilishi shahar,

qishloqlardagi mehnatkashlarning chuqur noroziligini keltirib chiqardi. Endi dehqonlar ishlash

uchun pomeshchiklar qo‘rg‘onlariga borishni istamay qolishdi va pomeshchiklardan alohida yer

ajratishni, soliqlarni kamaytirishni talab qilib ularning mulklariga tez-tez hujum qilib turardilar.

2

Костюшка И. И. Разложение феодальных щетщшений и развитие капитализма в селском хозействе Царства Полского-

М: 1954г стр. 239

3

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г стр. 211

4

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г стр. 215

Mart, 2025-Yil

422

Ishchi va hunarmandlar vaziyatni yengillashtirish uchun o‘z tashkilotlarini tuza boshaldilar. 1850-

yil Krakovda “Bosmaxonalarning o‘zaro yordam jamiyati” tuzildi. Ular o‘z xodimlariga kasallik

vaqtida ularga yordam berardilar. 1857-yilda shaxsiy va davlat bosmaxona xodimlari birlashib

bitta jamiyatga aylandilar. Ular birgalikda kasallar, nogironlar, yetim-yesirlar va beva-

bechoralarga ko‘maklashardilar. 1851-yilda Yulian Posler rahabarligida hunarmandlar va

o‘quvchi yoshlardan nolegal tashkilot tuzildi. Hukumat bu tashkilotni qonga botirdi

5

. Krakov

universiteti talabalari nemislashtirishga qarshi chiqib ular darslarni polyak tilida o‘tkazilishini

talab qildilar. 1848-yil Krakovda konservativ guruhlar tomonidan sotsial-reforma va qandaydir

o‘zgarishlarga qarshi “Soat-Vaqt” ro‘znomasi chiqa boshladi. Polyak burjuaziyasining o‘ng

qanotini Florin Zemelkovskiy pomeshchiklar bilan bitim tuzishga harakat qilardi uning chap

qanotini Fransisko Smolenskiy boshqarar edi.

1860-yil oktabrida Varshavada Frans Iosif, Aleksandr II va Prussiya regenti Vilgelm

o‘rtasida oliy darajadagi uchrashuvlar bo‘lib o‘tdi. Bu uchrashuvda Avstriya va Rossiya Polyak

inqilobiga qarshi birgalikda harakat qilish haqida kelishib olishdi. Shundan so‘ng Avstriya

hukmdori Frans Iosif Polsha ichki ishlar vaziri graf Roluxovskiyni o‘limga mahkum etdi.

Parlament ikki palatali qilib belgilandi. Yuqori palata tarkibiga imperatorga yaqin kishilar,

aristokratlar, imperator tomonidan tayinlangan alohida shaxslar vas Galitsiyaning uchta

arxiyepiskopi kirardi quyi palata seym delegatlaridan iborat bo‘lib, Galitsiya deputatlari 38 o‘ringa

ega bo‘ldi. Seym raisi va uning o‘rinbosari imperator tomonidan tayinlangan. Seym 150

deputatdan iborat bo‘lib, 141 nafarini aholi saylaydigan bo‘ldi, qolgan 9 nafari seym tarkibiga

toifasi bo‘yicha: uchta arxiyepiskop, 4 nafari yepiskop, Krakov va Lvov universitetlarining

rektorlari kirardi. Ishchi va kambag‘allar saylash va saylanish huquqidan ega bo‘lmagan

6

.

Galitsiyada polyak va ukrain xalqining ozodligi yo‘lidagi kurashi kengayib ketishidan xavfsiragan

Germaniya va Avstriya-Vengriya hukumatlari 1871-yil Galitsiya uchun alohida vazir tayinladi va

bu lavozimni Sharqiy Galitsiyadan eng reaksion polyak pomeshchiklaridan biri Proxolskiy

egalladi. Shu yili Krakov akademiyasi tashkil etildi. Lvov va politexnika universitetlarida o‘qitish

polyak tilida olib boriladigan bo‘ldi. Germaniya va Avstriya-Vengriya bu yo‘qotishlarni o‘rnini

to‘ldirish uchun yangi imkoniyatlar qidira boshladi. Bu holat podsho Rossiyasi bilan

munosabatlarni keskinlashtirib yubordi

7

. Galitsiya vaziri Zemelkovskiy guruhi 1873-yilda

konservatorlar partiyasining so‘l qanot yetakchisiga aylandi. Smalnaya boshchiligidagi liberal

5

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г стр. 215

6

Палкин И.С., Ерофеев Н.А., Ефимова А.Л. Новая история 1871-1917.-М: 1984г стр. 510

7

Миска. М. Полського восстании 1863 год. М: 1952 г. стр. 52

Mart, 2025-Yil

423

guruh “Organik mehnat” tashkilotinin tuzdi. Ishchi va dehqonlarning harakati yanada

kuchayganligi sababli konservatorlar lagerida kuchlarning jipslashuvi yuz berdi. “yosh

konservatorlar” va “Eski konservatorlar” birlashdi. Eng qoloq dehqonlar qatlami va kichik shahar

burjuaziyasi o‘rtasida ham birlashuv ro‘y berdi. Pomeshchiklar va katolik ruhoniylar bu harakatga

o‘z munosabatini bildirmadi. Ular bir chekkadan voqealar rivojini kuzatib turdi va harakatning

yoyilib ketishidan xavotirda edilar.

O‘zlarini demokrat deb atagan polyak liberal burjuaziyasi Polshani Rossiya tarkibidan

chiqarib, gabsburgalar hukmronligi ostida Galitsiya bilan birlashtirish uchun Rossiya va Turkiya

o‘rtasidagi munosabatlarning keskinlashuvidan foydalanib qolmoqchi bo‘lishdi. 1876-yil Lvovda

ikkita tashkilot tuzildi. Bular Vatslav Koshishi boshchiligidagi “Polyak xalqining

Konfederatsiyasi” va “Kolo” tashkilotlari edi. “Kolo” tashkiloti rus-turk urushi boshlanganidan

so‘ng, Polsha hududida Podsho Rossiyasiga qarshi ozodlik kurashini targ‘ib qila boshladi. Bu ikki

tashkilot Usmonlilar hukumati bilan aloqa o‘rnatdi. Angliya hukumati Rossiya, Turkiya va

Avstriyaning Polshadagi raqobatini avj oldirish maqsadida Galitsiyadagi qo‘zg‘olonlarni qo‘llab-

quvvatladi. Angliya hukumat vakili Butler Jonson tashabbusi bilan 1877-yil Venada Polsha

burjuaziyasi va pomeshchik vakillari syezdini chaqirildi. Ularga Rossiyaga qarshi ozodlik

kurashida boshchilik qilish vazifasi yukklandi. Syezdda Adam Sapega, Aleksandr Gutri, Tadeum

Ojexovskiy va Agenor Poluxovskiydan iborat “Milliy hukumat” tuzildi

8

. Avstriya hukumati

Galitsiya polyaklari va ukrainlar o‘rtasida milliy nizo uyg‘otishga harakat qilardi. Bunday

siyosatni Avstriya hukumati polyak pomeshchik va burjuaziyasi bilan hamkorlikda olib bordi.

1863-1864 yillardagi qo‘zg‘olon bostirilganidan keyin mahalliy boshqaruvni tugatishga va

mamuriy islohot o‘tkazishga kirishdilar. 1874-yil Bergning vafotidan keyin uning vorisi graf

Kotsebu Varshava general-gubernatori etib tayinlandi. 60-yillardan Polsha podsholigida

maorifning barcha sohalarini ruslashtirish maqsadida hukumat farmoyishi qabul qilindi. 1868-yil

5-yanvardagi qarorga ko‘ra barcha polyak gimnaziyalarida darslar rus tilida olib borilishi shart

qilib qo‘yildi. 1872-yilda o‘rta maxsus bilim yurtlarida ham o‘qitish rus tilida olib boriladigan

bo‘ldi. 1871-yilda barcha texnikumda rus tilini o‘qitish boshlandi. 1876-yil Polshada birinchi rus

tilidagi kodeks qabul qilindi. Bundan tashqari sud ishlari va hamma hujjatlar rus tilida olib

boriladigan bo‘ldi. Polshadagi bu o‘zgarishlar dehqonlar noroziligini keltirib chiqardi. Tabiiyki

dehqonlar va pomeshchiklarning kelishmovchiliklarida mahalliy hokimiyat pomeshchiklar

tomonida turardi

9

.

8

Корпилов А. А. Очерки по истории общестнного движения и крестянского дела в России. М: 1965 г. стр. 505

9

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985 г стр. 239

Mart, 2025-Yil

424

Galitsiya avtonomiyasi ko‘proq yuzaki xarakterga ega edi. Bu hududlarda polyak va ukrain

pomeshchiklarining hukmronligi Avstriya byurokratiyasini kuchayishiga olib kelardi. Avstriya

hukumati pomeshchiklar orqali o‘z boshqaruvini amalga oshirib kelgan. 1890-yil martidan

boshlab Lvovda “rabotnik” nomli ro‘znoma chiqa boshladi. Bu gazetada ishchilarni birlastirish

uchun otashin chaqiriqlar yangray boshladi. Rabotnik tashviqoti tezda natija berdi va shu yilning

aprel oyida ishchilarning yirik namoyishi bo‘lib o‘tdi. Politsiya namoyishlarni tezda tarqatib

yubordi va ularning aksariyati hibsga olindi. 7-aprelda Belon shahrida ko‘p ming kishilik miting

bo‘lib o‘tdi va mitingda uch mingga yaqin kishi qatnashdi. 15-aprelda Truytsa shaxtasida,

Ostrovda ish tashlashlar boshlandi. Ish tashlashlar tezda boshqa shaxtalarga ham tarqalib ketdi.

Lvovda 25-apreldan ishchilar to‘garaklari 1-mayda ish tashlashlarni boshlash uchun tayyorgarlik

ko‘ra boshladilar. Ishchilar tomonidan: “Ishchi ukrain va polyaklar!”, “Biz hammamiz uchun,

ukrain va polyak uchun!”, “1-may xalqaro do‘stlik va birdamlik kuni” deb yozilgan shiorlar

tayyorlandi va 8 soatlik ish kuni! Ish haqini oshiring! Kabi hyqiriqlar bilan boshlanib ketdi. 1890-

yil Lvov va Belonda mitinglar bo‘lib o‘tdi. Unda 4 mingdan ortiq kishi qatnashdi

10

. 1891-yilda

Avstriya sotsial-demokratlarining Vena syezdida polyak sotsialistlari ham qatnashdilar. Shu

yilning avgust oyida Bryussel shahrida II internatsionalning kongressi bo‘lib o‘tdi. Bu kongressda

ham polyaklar ishtirok etishdi. 1892-yil Lvovda sotsialistlarning syezdi bo‘lib o‘tdi. Syezda

Avstriya polyak sotsial-demokratik partiyasining bir qismi sifatida Galitsiya va Sileziya sotsial

demokratik partiyasi tashkil etildi. Partiya rahabrligini Ignatiy Daminskiy egalladi.

Ishchilar harakatlari anchagina kengayib ketdi. 1893-yilda Avstriya sotsial-demokratik

partiyasi tashbbusi bilan ishchilar uyushmalari rahbarligi uchun umumavstriya komissiyasi tashkil

etildi. Pomeshchik va ruhoniylarning ko‘p urinishlariga qaramay dehqonlar orasida bilimga

tashnalik uyg‘onardi. Bunda ma’lum rolni boshlang‘ich maktab o‘ynadi. Chunki o‘rta maktabda

kambag‘allar bolalari o‘qiy olmasdi. Savodli dehqonlar soni asta-sekin ko‘paya bordi.

Dehqonlarning pomeshchiklar bilan kurashi kichkina bahona sabab katta harakatga aylanishi

mumkin edi

11

. Polshada ko‘pgina G‘arbiy Yevropa mamlakatlari singari kapitalizm shiddat bilan

rivojlana boshladi. Shu bilan birga Polshada o‘rta asr sarqitlari ham saqlanib qolaverdi. Germaniya

esa polyaklarga qarshi zulmni kuchaytirib yubordi. Polshaning g‘arbiy qismi Germaniya

imperiyasining Yevropa Sharqi, Janubi, va Markazida amalga oshiradigan ekspansiyasi

tayanchiga aylanishi zarur edi

12

. Butun Polsha hududini anneksiya qilish maqsadida nemis

10

Поповой Е. И., Татариновой К. Н. Новая и новейшая история(1870-1976). М: 1978 г стр 91

11

Шустер. У. Революция 1905-1907 гг в Полши.-М: 1977г стр. 164

12

Рубинштейн Е. И. Политика германсково империализма в западных польских землях в конце XIX начале XX века-

М: 1983г стр. 120

Mart, 2025-Yil

425

yunkerlari turli yo‘llar bilan polyak burjuaziyasiga tazyiq o‘tkazishga harakat qildi. Prussiya

hukumati muntazam ravishda Polsha g‘arbiga nemis chinovniklarini yuborib turdi va sud

apparatini qattiq nazorat qila boshladi. buning natijasida sud ishlari nemis tilida olib boriladigan

bo‘ldi. Polyak tilini davlat va ma’muriy apparatdan siqib chiqarishga harakat qilindi. 1897-yil

Bilgontsda temir yo‘l ishchilariga ish vaqtida nemis tilida gaplashish taqiqlandi. Prussiya hukumati

hatto fuqarolik holatini ro‘yxatdan o‘tkazishda ham tilida ish yuritishni taqiqlab qo‘ydi. 1905-yil

Prussiya hukumati tomonidan barcha polyak tilida bo‘lgan joy nomlarini o‘zgartirish talab qilindi.

Polyak xalqiga nisbatan nemis chinovniklari zulmi kuchaya bordi. Hatto Poznan hududida

konvertlar ustidagi manzillarni ham nemis tilida yozish talab qilindi. Maktablarda polyak tilini

siqib chiqarish, yoshlarni pruss burjua shovinizmi bilan zaharlash, bularning hammasi nemis

bosqinchilarining reaksion antipolyak niyatlarini amalga oshirish quroliga aylandi. 1900-yilning

kuzida germanlashtirish siyosatining yomonlashuvi natijasida sotsial demokratlar tashabbusi bilan

ishchilar majlislari chaqirildi va unda qarshilik haqida rezolyutsiya qabul qilindi. Yig‘ilganlarga

hukumat siyosatini polyak xalqiga polyak xalqiga bo‘lgan dushmanlik kayfiyatini fosh etadigan

so‘zlar bilan Roza Lyuksemburg va Martsin Kaspshak murojaat qilishdi. Bunday mitinglar

Xodzej, Pila va boshqa markaziy shaharlarda bo‘lib o‘tdi

13

.

Germanlashtirish siyosatiga qarshi harakatlar 1900-yil Mayntsdagi sotsial-

demokratlarning syezdida muhokama qilindi. Syezd rezolyutsiyasida Poznan deputatlari

maktablarda polyak tilida dars berish haqidagi Prussiya hukumat qarorini muhaokamaga qo‘ydilar.

Roza Lyuksemburg o‘zining “Milliy huquq himoyasida” deb nomlangan kitobida ishchilarni

birlashishga targ‘ib qildi. 1901-yil Poznan knyazligida polyak o‘quvchilarining ommaviy

namoyioshi boshlanib ketdi. Vaziyat izdan chiqa boshladi. kichkina maktab o‘quvchilarining

namoyishi polyak mehnatkashlari milliy kurashi avj olishiga turki bo‘ldi. 1901-yil Pozna va bir

qancha shaharlarda polyak adabiyoti va polyak tarixini o‘rganish to‘garaklariga qatnashishda

ayblanib katta yoshdagi o‘quvchilar va talabalarga qarshi siyosiy qatag‘onlar boshlanib ketdi.

1901-yil 21-sentabrda Roza Lyuksemburg va Marsin Kaspshakga qarshi sud harakatlari boshlandi.

Dekabrda Varshavadagi Germaniya konsullik binosi oldida norozilik namoyishi boshlandi. Shu

davrda Polshadagi qator maktablarda samoderjaviye zulmiga qarshi ommaviy chiqishlar ham

boshlanib ketdi

14

. Nemis bosqinchilarining polyak xalqining o‘z yerlaridan siqib chiqarish uchun

qilgan harakatlari qishloqlarda antipolyak kurashni keskinlashtirib yubordi. Germaniya reyxstagi

13

Пухлов Н. Н. Рабочее движение в королевстве Полском в 90-годы XIX века.-М: 1964г стр. 172

14

Пухлов Н. Н. Рабочее движение в королевстве Полском в 90-годы XIX века.-М: 1964г стр. 186

Mart, 2025-Yil

426

deputati Avgust Bebel ko‘chirish haqidagi qonun bahonasi bilan reyxstagga chiqish qilib, boy

magnatlar va pruss yunkerlarining antipolyak siyosatini qoraladi. U antipolyak siyosati haqida “Bu

siyosat nemislarning katta dushmanligidir” degan edi

15

. Ko‘chirish haqidagi qonun Poznan va

Pomore viloyatlari aholisiga ham anchagina zarar keltirdi. Bu qonun polyak dehqonlari va qishloq

xo‘jaligi ishchilarining yashash sharoitlariga juda og‘ir ta’sir etdi. 1904-yilda qabul qilingan

Ko‘chirish haqidagi qonun Germaniya imperiyasining polyak xalqiga qarshi kurash

boshlaganligini tasdiqladi

16

. XIX asr 90-yillar oxiri – XX asr boshlarida polyak ishcchilari

ekspluatatsiyaga qarshi kursha olib bordilar. Ayniqsa Poznan viloyati va G‘arbiy Polsha

hududlarida ishchilar harakatining avj olishiga Roza Lyuksemburg, Yuman Marxlevskiy va

Marsin Kaspshaklar katta hissa qo‘shdi. Lekin bunday urinishlar hukumat tomonidan

shafqatsilarcha bostirildi. Polsha XIX asr oxiri – XX asr boshlarida milliy zulm ostida ezilib keldi.

Polyak xalqi ko‘p marotaba o‘zining milliy ozodlik kurashi orqali ozodlikka erishishga urindi va

bu o‘z samarasini berdi. Birinchi Jahon urushi Polshaga anchagina zarar yetkazdi. 1918-yil

Polshani bo‘lish to‘g‘risidagi barcha bitimlar bekor qilindi va Polsha Respulikasi mustaqilligi

e’lon qilindi.

Shuni xulosa qilish mumkinki XIX asr oxiri XX asr boshlarida Polsha davlati yirik

mustamlakachi davlatlarning mustamlaka tuzog’iga tushib qolgandi. Bu asorat Polshda Birinchi

jahon ururshi yakunigacha davom etdi. Urushdan keyin qayta tiklangan Polsha davlati o’z hududiy

yaxlitligini Versal-vashington tizimi orqali mustahkamlab ko’rishga harakat qildi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Рубинштейн Е. И. Политика германсково империализма в западных польских

землях в конце XIX начале XX века- М: 1983г

2.

Костюшка И. И. Разложение феодальных щетщшений и развитие капитализма в

селском хозействе Царства Полского- М: 1954г

3.

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г

4.

Палкин И.С., Ерофеев Н.А., Ефимова А.Л. Новая история 1871-1917.-М: 1984г

5.

Корпилов А. А. Очерки по истории общестнного движения и крестянского дела в

России. М: 1965 г.

6.

Миска. М. Полського восстании 1863 год. М: 1952 г.

15

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г стр. 583

16

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г стр. 584

Mart, 2025-Yil

427

7.

Xayrullayev, U. (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE GREAT

(RED APPLE II). Modern Science and Research, 3(2), 1071-1073.

8.

Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE" RED APPLE" MYTHOLOGY OF

THE TURKS. Modern Science and Research, 3(1), 568-572.

9.

Umidjon, X. (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and West.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(3),

179-183.

10.

Xayrullayev, U. (2024). THE POSITION OF CENTRAL ASIAN GOVERNORSHIPS

DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE AND THE ARAB INVASION.

11.

Xayrullayev, U. (2024). EFTALLAR DAVLATI VA TURK XOQONLIGIDA

HUKMDORLIK LEGITIMATSIYASI. Modern Science and Research, 3(12), 843-851.

12.

Xayrullayev, U. (2024). TURK XOQONLIGI VA ARABLAR BOSQINI DAVRIDA

O’RTA OSIYO HOKIMLIKLARINING MAVQEYI. Modern Science and Research,

3(12), 339-343.

13.

Xayrullayev, U., Sayfutdinov, F., & Rahmonova, S. (2025). SHAYBONIYLAR

DAVLATI VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI

ALOQALAR TAVSIFI. Modern Science and Research, 4(1), 147-154.

14.

Xayrullayev, U. (2025). BUXORO VILOYATINING IQTISODIY HOLATI (1990-1991

YILLAR). Modern Science and Research, 4(1), 1018-1024.

15.

Umidjon, X. (2023). 1918-1939-yillarda Polshaning ichki siyosatidagi o'zgarishlar.

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).

16.

Xayrullayev, U. F. (2023). 1918-1939 YILLARDA POLSHANING ICHKI

SIYOSATIDAGI O ‘ZGARISHLAR. SCHOLAR, 1(28), 337-340.

17.

Xayrullayev, U. (2025). MUSTAQILLIK YILLARIDA BUXORO VILOYATIDAGI

IJTIMOIY HOLAT. Modern Science and Research, 4(2), 1186-1193.

18.

Boltayev, O. (2024). QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

Modern Science and Research

,

3

(10), 64-68.

19.

Obid o’g’li, B. O. QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

20.

Boltaev, O. (2024). BUKHARA'S CARAVAN TRADE AND ITS ROLE ON THE SILK

ROAD.

Analytical Journal of Education and Development

,

4

(10), 293-297.

Mart, 2025-Yil

428

21.

Boltayev, O. (2024). XX ASR BOSHLARIDA GERMANIYA VA TURKIYA

ITTIFOQINING

MARKAZIY

OSIYOGA

TA'SIRI.

Modern

Science

and

Research

,

3

(12), 556-564.

22.

Boltayev, O. (2023). A GENERAL DESCRIPTION OF THE POLITICAL AND

DIPLOMATIC PROCESSES IN CENTRAL ASIA IN THE MIDDLE OF THE 18TH

CENTURY.

Modern Science and Research

,

2

(9), 145-149.

23.

Boltayev, O. (2025). TARIX FANI UCHUN YOZMA VA OG’ZAKI MANBALARNING

SHAKLLANISHI.

Modern Science and Research

,

4

(1), 909-917.

24. Ярашова, М. . (2024). ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ

ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ. Modern Science and Research, 3(10), 362–368.

Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/44901

25. Ярашова, М. (2024). БУХОРО ВОҲАСИДА МАТО ВА МАТО ТАЙЁРЛАШ

УСУЛЛАРИ. Modern Science and Research, 3(11), 782–787. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48057

26. Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf

Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari. Miasto

Przyszłości,

52,

622–625.

Retrieved

from

https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679

27. Yarashova, M. (2024). ILK O’RTA ASR MANBALARIDA KIYIM-KECHAKLAR VA

ULAR BILAN BOG’LIQ ATAMALAR TAVSIFI. Modern Science and Research, 3(12),

621–632.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/58456

28. Ярашова, М. (2025). ПАРАНЖИ ВА УНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ. Modern

Science

and

Research,

4(1),

160–168.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60323

29. Yarashova, M., Sa’dullayev, U., & Yo’ldosheva, F. (2025). BUXORO VOHASI

AYOLLARINING AN’ANAVIY BOSH KIYIMLARI- DO‘PPI VA RO‘MOL. Modern

Science

and

Research,

4(1),

600–607.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/64116

30. Yarashova , M. ., & Sultonova, M. (2025). BUXORO VOHASI DAFN MAROSIMI

KIYIMLARI VA ULAR BILAN BOG’LIQ IRIM-SIRIMLAR. Modern Science and

Research, 4(1), 352–358. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/63674

Mart, 2025-Yil

429

31. Yarashova, M. (2025). EDVARD TAYLOR –ETNOLOGIYADA EVOLYUTSIONISTIK

MAKTAB ASOSCHISI. Modern Science and Research, 4(2), 1005–1012. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/68483

32. Yarashova, M., Yuldosheva, F., & Haqqulov, M. (2025). TA’LIM OLISH TARTIBI:

YANGILANISH VA O’ZGARISHLAR. MASOFAVIY, DUAL VA INKLYUZIV

TA’LIM. Modern Science and Research, 4(2), 73–33. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70712

34. Haqqulov, M., Yarashova, M., & Yuldosheva, F. (2025). ТARIXIY

KARTOGRAFIYANING ASOSIY YO‘NALISHLARI, SHAKLLANISHI VA

TARAQQIYOTI. Modern Science and Research, 4(2), 81–91. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70714

35. Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. . (2025). O‘RTA ASRLARDA G‘ARBIY

YEVROPADA SHAHAR-QAL’A, SHAHAR-CHERKOV, SAVDO O‘BYEKTI

AHAMIYATIGA OID SHAHARLARNING VUJUDGA KELISHI. Modern Science and

Research, 4(3), 122–131. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/71868

36. Yarashova , M. . (2025). IBN ARABIYNING INSON BORLIG‘IGA DOIR

QARASHLARI: ILM, RUH VA HAQIQAT. Общественные науки в современном

мире: теоретические и практические исследования, 4(1), 72–74. извлечено от

https://inlibrary.uz/index.php/zdif/article/view/64262

37. Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). РОЛЬ ХАНА УЗБЕКА В

РАСПРОСТРАНЕНИИ ИСЛАМА В ЗОЛОТОЙ ОРДЕ. Modern Science and Research,

4(3),

146–154.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/72380

38. Yuldosheva, F., Haqqulov, M., & Yarashova, M. (2025). QADIMGI TURKIY

XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA. Modern Science and Research, 4(3),

132–136.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/72375

32 . Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA

BUXORODA ILM – FANNING RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–

345.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071

39. Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING

AYANCHLI

TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2),

212–215.

Retrieved

from

http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308

Mart, 2025-Yil

430

40. Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE

MILITARY

ART

AND

ARMY

STRUCTURE

OF

KHOREZMSHAHS

.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58.

Retrieved from

https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035

41. Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В

ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF

THE

WORK.

MODERN

SCIENCE

AND

RESEARCH,

3(1),

699–

702.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555

42. Muyiddinov, B. (2024). THE ROLE OF MILITARY REFORMS IN THE BUKHARA

KHANATE IN THE LIFE OF THE STATE UNDER THE SHAYBANIDS. MODERN

SCIENCE AND RESEARCH, 3(2), 646–648.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10668887

43. MB Bahodir o’g’li. (2024). Military Art of Turkish Khaganate in the Early Middle Ages.

European Journal of Innovation in Nonformal Education, 4

(16), 223–227.

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2705/2586

44. XORAZMSHOHIDLAR DAVLATI HAYOTIDA TURKON XOTUNNING O’RNI.

(2024). MEDICINE,

PEDAGOGY

AND

TECHNOLOGY:

THEORY

AND

PRACTICE, 2(4),

463-

469.

https://universalpublishings.com/index.php/mpttp/article/view/5192

45. Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li. (2024). The coronation and campaigns of Alexander The

Great. МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА,

2(5), 400–412.

https://doi.org/10.5281/zenodo.11222912

46. Muyiddinov Bekali. (2024). COVERAGE OF LEGAL ISSUES IN "AVESTO".

МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(6),

222–230.

https://doi.org/10.5281/zenodo.12191420

47. MUYIDDINOV BEKALI, & QORYOG’DIEV Z. (2022). ABOUT THE CONQUEST OF

BUKHARA BY THE KHOREZMSHAHS. International Journal of Philosophical Studies

and

Social

Sciences, 2(3),

158–161.

Retrieved

from

https://www.ijpsss.iscience.uz/index.php/ijpsss/article/view/383

48. Muyiddinov Bekali Bahodir o’g’li. (2024). History of State Institutions in the Kushan State,

Which Founded Statehood on the Territory of Central Asia. EUROPEAN JOURNAL OF

INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 184–188. Retrieved from

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4070

Mart, 2025-Yil

431

49. Bahodir o’g’li, M. B. (2024). Avesto is an Ancient Written Monument Containing

Information About the Life of the Peoples of Central Asia.

Miasto Przyszłości

,

53

, 970–

975. Retrieved from

https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4982

50. Muyiddinov Bekali. (2024). SOMONIYLAR DAVLATIDA HARBIYLARGA

BERILGAN E'TIBOR VA HARBIY SAN'AT.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14209121

51.

Muyiddinov

Bekali.

(2024).

O'ZLIKNI

NAMOYON

QILISHDA

XALQ

DOSTONLARINING AMALIY AHAMIYATI VA KITOBIY DOSTONLARNING

O'ZIGA XOSLIGI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14528916

52. Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun

Obid

o'g'li.

(2025).

IBN

SINONING

FALSAFIY

QARASHLARI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14605977

53. Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun

Obid o'g'li. (2025). YOSHLAR DUNYOQARASHI SHAKLLANISHIDA MILLIY

TARBIYA VA TAʼLIMNING AHAMIYATI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14606021

54. Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun

Obid o'g'li. (2025). BUXORO AMIRLIGIDA 1900-1910-YILLARDAGI IJTIMOIY-

SIYOSIY HAYOT.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14606101

55. Muyiddinov Bekali. (2025). ILK O'RTA ASRLARGA OID MUG' ARXIVINING

TOPILISHI VA O'RGANILISHI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14680881

56. Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li, & Tursuntoshova Sabrina Toshpo'lat qizi. (2025). ABU

RAYHON

BERUNIY

ILMIY

MEROSIDA

TARIX

FANINING

O'RNI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14735052

57. Shokir o'gli, U. S. (2023). MILLIY QADRIYATLARIMIZ ASROVCHISI. Journal of new

century innovations, 35(1), 79-80.

58. Sadullayev, U. (2023). THE ROLE OF THE NEIGHBORHOOD IN THE SOCIAL

DEVELOPMENT OF SOCIETY. Modern Science and Research, 2(10), 755–757.

59. Sadullayev, U. . (2023). THE ROLE OF WOMEN IN NEIGHBORHOOD

MANAGEMENT IN UZBEKISTAN. Modern Science and Research, 2(9), 132–135.

60. Sadullayev, U., Muyiddinov, B., & Boltayev, O. (2025). YOSHLAR DUNYOQARASHI

SHAKLLANISHIDA MILLIY TARBIYA VA TAʼLIMNING AHAMIYATI. Modern

Science and Research, 4(1), 59–67.

61. Sadullayev, U., Muyiddinov, B., & Boltayev, O. (2025). IBN SINONING FALSAFIY

QARASHLARI. Modern Science and Research, 4(1), 52–58.

Mart, 2025-Yil

432

62. Sadullayev , U. (2024). Zamonaviy o’zbek mahallalarida ijtimoiy o’zgarishlar. Medicine,

Pedagogy and Technology: Theory and Practice, 2(10), 284–294.