XIX ASR OXIRI XX ASR BOSHLARIDA POLSHANING IQTISODIY AHVOLI

1056

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

XIX ASR OXIRI XX ASR BOSHLARIDA POLSHANING IQTISODIY AHVOLI

Xayrullayev Umidjon Fayzullo o’g’li

Osiyo Xalqaro universiteti “Ijtimoiy fanlar va texnika fakulteti”

Tarix va filologiya kafedrasi o’qituvchisi.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15070358

Annotatsiya.

Ushbu maqolada

Yevropa davlatlaridagi XIX asr oxiri XX asr boshlaridagi

vaziyat, Polsha va uning atrofidagi mamlakatlarning yuksalishi va ularning polshadagi ijtimoiy

holatga ta’siri haqida ma’lumot beradi.

Kalit so’zlar: “

Polyaklar jamiyati”, “Milliy qo’mita”, “Soat-Vaqt” ro‘znomasi,

“Bosmaxonalarning o‘zaro yordam jamiyati”, “Organik mehnat” tashkiloti, “Eski

konservatorlar”, “rabotnik”.

THE ECONOMIC SITUATION IN POLAND AT THE END OF THE 19TH AND

BEGINNING OF THE 20TH CENTURIES

Abstract.

This article provides information about the situation in European countries at

the end of the 19th and beginning of the 20th centuries, the rise of Poland and its neighboring

countries and their impact on the social situation in Poland.

Keywords:

“Polish Society”, “National Committee”, “Hour-Time” newspaper,

“Printing House Mutual Aid Society”, “Organic Labor” organization, “Old Conservatives”,

“worker”.

ЭКОНОМИЧЕСКОЕ ПОЛОЖЕНИЕ ПОЛЬШИ В КОНЦЕ 19-ГО И НАЧАЛЕ 20-ГО

ВЕКОВ

Аннотация.

В статье представлена информация о ситуации в европейских

странах в конце XIX и начале XX веков, подъеме Польши и соседних с ней стран, а также

об их влиянии на социальную ситуацию в Польше.

Ключевые слова:

«Польское общество», «Национальный комитет», газета

«Соат-Вакт», «Общество взаимопомощи типографий», организация «Органический

труд», «Старые консерваторы», «рабочий».

XIX asr oxirida butun Polsha hududida siyosiy va milliy zulm kuchayib ketdi. 1863-yilgi

qo‘zg‘olon bostirilganidan so‘ng chorizm Polsha qirolligini tamomila ruslashtirish siyosatini

yuritdi. 60-yillarning oxirida Davlat kengashi va Ma’muriy kengash tugatildi. 70-yillarda

general-gubernatolik tashkil qilinib Chor Rossiyasining hukumati tomonidan tayinlanadigan

General-gubernator tomonidan boshqariladigan bo‘ldi. 70-yillardan o‘rta va oliy ta’lim

muassasalarida, 80-yillardan boshlang‘ich maktablarda polyak tilida dars berish taqiqlab

1057

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

qo‘yildi

1

. Germaniya g‘arbiy polyak yerlarida nemislashtirish siyosatini olib bordi. Pomere va

Siliziyagdagi hamma maktablarda faqat nemis tilida dars berish joriy qilindi. 1886-yilda

Germaniya hukumati tomonidan tuzilgan kolonizatsiya komissiyasi g‘arbiy polyak yerlarida

nemis yer egaligiga asoslangan jamiyat tuzishni rejalashtirgan edi

2

. 1888-yilda Poznan yer banki

vujudga keldi. Polshaning iqtisodiy rivojlanishidagi asosiy xususiyat 70-80 yillarda xo‘jalik

hayotining hamma sohalariga kapitalizmning tobora ko‘proq kirib borayotganligi edi. 70-yillarda

agrar reforma natijasida dehqopnlarning tabaqalarga bo‘linishi va yer suvning qishloq

burjuaziyasi qo‘lida to‘planish jarayoni oldingiga nisabatan intensi tus oldi

3

.

XX asr boshlarida yersiz dehqonlar soni 1 million 200 mingdan oshib ketdi. XIX asrning

80-yillar boshlarida jami dehqon xo‘jaliklarining 40 foizini kam yerli xo‘jaliklar tashkil etgan

bo‘lsa XIX asr oxirida bu ko‘rsatkich 73 foizga yetdi. Jami haydaladigan yer maydonlarining

39,7 foizi kam yerli yerli xo‘jaliklar qo‘lida edi

4

. Kam yerli dehqonlarning asosiy turmush

manbai yollanma mehnat bo‘lib, ular ish qidirib sanoat markazlariga emas, boshqa mamlakatlar

Germaniya, AQSH, Janubiy Amerikasi mamlakatlariga ko‘chib keta boshladilar. 80-90 yillar

mobaynida Polshadan 2 millionga yaqin yaqin kishi ko‘chib ketdi. Qishloq xo‘jaligiga

kapitalizm chuqur kirib borganligiga qaramay, unda feodalizm sarqitlari saqlanib qolgan edi. 90-

yillarning oxirida haydaladigan yerlarning 42 foizi pomeshchiklar qo‘lida to‘plandi

5

. XIX

asrning 80-90 yillarida g‘arbiy Polsha yerlaridagi dehqon va pomeshchik xo‘jaliklari kapitalizm

yo‘lidan borib, dehqonlarning eksropriatsiya qilish va yer-suvning yirik mulkdorlar qo‘lida

to‘planishi yanada kuchaydi. Butun yer maydonlarining 55-58 foizi yirik zamindorlarning mulki

bo‘lib, ularning kata qismini nemis yunkerlari tashkil qilardi. Shu sababdan ijtimoiy ziddiyatlar

milliy ziddiyatlar bilan chirmashib ketgan edi. Pomeshchiklar xonavayron bo‘lgan

dehqonlarning ahvolidan foydalanib, yollanma mehnatning yarim feudal shartlaridan keng

foydalanardi. 90-yillarda boshqa mamlakatlardan G‘arbiy Yevropa yerlariga mavsumiy ishchilar

yog‘ilib kelishi natijasida qishloq xo‘jalik ishchilariga to‘lanadigan haq juda pasayib ketdi. Bu

holat ayniqsa agrar rayonlar bo‘lgan Poznan yerlari va Pomoridan boshqa mamlakatlarga

dehqonlarning ommaviy ko‘chishini kuchaytirib yubordi

6

. G‘arbiy Polsha yerlarida XIX asr

oxirida qishloq xo‘jaligida kapitalizm jadallik bilan taraqqiy eta boshladi. Buning asosiy bu

hududlarda agrar islohotlar amalga oshirilganligida edi.

1

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г стр. 64

2

Рубинштейн Е. И. Политика германсково империализма в западных польских землях в конце XIX начале

XX века- М: 1983г стр. 78

3

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г стр. 92

4

Остриков П. И., Вандель П. П. Сборник документов по истории нового времени стран Европы и Америки.-

М: 1989г стр. 278

5

Остриков П. И., Вандель П. П. Сборник документов по истории нового времени стран Европы и Америки.-

М: 1989г стр. 278

6

Хренов И.А. Лодзинское воcстание.- М: 1958г стр. 81

1058

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

Bu davrda bozor munosabatlari shakllanib, intensiv tovar-kapitalistik xo‘jaliklar vujudga

kela boshladi. Poznan va Pomori agrar viloyatlarida qishloq xo‘jaligi past darajada bo‘lib, bu

viloyatlarda qishloq xo‘jalik xom ashyosiniqayta ishlash bilan bog‘liq bo‘lgan sanoat tarmoqlari:

tegirmonchilik, qand sanoati va shu kabi tarmoqlar sezilarli darajada rivojlandi.

Polshada sanoat ishlab chiqarishning asosiy tarmog‘i to‘qimachilik sanoati bo‘lib, XIX

asrning 80-yillarida to‘qimachilik mahsulotlarining yarmidan ko‘prog‘i, XX asr boshlarida esa

uchdan ikki qismi Rossiya bozorlarida sotildi. Polyak sanoatchilari va rus sanoatchilari

o‘rtasidagi raqobat 1883-1885 yillardagi inqiroz tufayli kuchayib ketdi. Buning natijasida chor

hukumati polyak sanoatchilarining g‘arbdan keltiradigan paxta va ko‘miridan oladigan boj va

temir yo‘l tariflarini oshirib yubordi

7

. Bu esa Rossiya va Polsha o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarning

yanada mustahkamlanishiga sabab bo‘ldi. XIX asrning 90-yillaridan boshlab Polshaga

Rossiyadan cho‘yan, temir rudasi, koks va boshqa xom ashyolar keltirilishi ortib bordi

8

. XIX

asrning 80-90 yillarida kapitalning markazlashuvi va konsentratsiyalshuvi jarayonida aksionelik

jamiyatlari, sindikatlar paydo bo‘la boshladi. Ikki eng yirik savdo banki – Varshava banki bilan

Lodz banki deyarli butun kapitalni o‘z qo‘liga to‘pladi va sanoat korxonalarining kata qismiga

egalik qila boshladi. Polyak sanoatchilari va moliyachilari foydani ko‘paytirish maqsadida o‘z

kapitallarini Ukraina qand va metallurgiya sanoatiga kiritdilar

9

. Polshaning o‘zida ham chet el

kapitali jadallik bilan kirib kela boshladi.

XX asr boshlarida Polshadagi korxonalarning to‘rtdan bir qismi asosan, metallurgiya,

kimyo sanoati va qisman to‘qimachilik sanoati Fransiya, Belgiya va nemis kapitallari bilan to‘lib

ketgan edi. Bu sohalar butun sanoat mahsulotlarining 60 foizini berardi

10

. Mayda korxonalar

ko‘pchilikni tashkil etib, eng yirik korxonalarda ishlovchi ishchilar soni 20 nafardan sal ko‘proq

edi. Bunday korxonalar jami korxonalarning 1 foizini tashkil etardi. Polshaga tutash Sileziyada

sanoat ancha rivojlanagan edi. Biroq XIX asrning 70-90 yillarida sanoatning taraqqiyot sur’atlari

pasaydi. 70-yillardan 90-yillargacha Sileziyada ko‘mir qazib chiqarish 3-4 martaga ko‘paygan

bo‘lsa, qiyoslash uchun Rurda 6 marta ortdi. XX asr boshlarida pasayish yana davom etaverdi.

Misol uchun quyi Sileziyada toshko‘mir qazib olish salmog‘i 70-yillardan 1912-yilgacha

pasayib bordi. Yuqori Sileziyada cho‘yan ishlab chiqarish salmog‘i 3 martaga kamaydi. Buning

asosiy sababi Sileziyada feodalizmning juda kuchli sarqitlari saqlanib qolgan edi va xonavayron

bo‘lgan dehqonlardan iborat arzon ishchi kuchi ko‘pchilikni tashkil etardi.

7

Палкин И.С., Ерофеев Н.А., Ефимова А.Л. Новая история 1871-1917.-М: 1984г стр. 483

8

Остриков П. И., Вандель П. П. Сборник документов по истории нового времени стран Европы и Америки.-

М: 1989г стр. 283

9

Хренов И.А. Лодзинское воcстание.- М: 1958г стр. 81

10

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г стр. 94

1059

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

Bu esa Sileziyada ishlab chiqarishda texnika-texnologiyaning qo‘llanishiga to‘sqinlik

qilib kelardi

11

. XIX asrning 80-yillarida Sileziyada monopoliyalar, kartellar paydo bo‘la boshladi

va ular asta-sekin barcha ishlab chiqarish korxonalarini o‘ziga bo‘ysundira boshladi. 90-yillarda

sanoatning konsentratsiyalashuvi yuz berdi. Polsha va unga yondosh Galitsiya Sileziya og‘ir

sanoat mahsulotlari sotiladigan bozorga aylanib qoldi. 80-yillarda Sileziya cho‘yanining 98 foizi

Polsha eksport qilingan. Lekin Rossiya va Germaniya munosabatlari yomonlashgach Polshada

cho‘yan importi ancha susayib qoldi. XIX asr oxiri - XX asr boshlarida xalqaro

munosabatlarning yomonlashuvi va keskinlashuvi natijsida turli davlatlar qo‘l ostida bo‘lgan

polyak yerlari o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar yomonlashib qoldi

12

. Galitsiyada tabiy boyliklar ko‘p

bo‘lishiga qaramay, XIX asr oxirida ham feodalizm sarqitlari saqlanib qolaverdi. Aholining

beshdan to‘rt qismi qishloq xo‘jaligida band edi. Galitsiya sanoatining rivojlanmasligiga asosiy

sabab uning ichki bozori kichikligi va Avstriya hamda nemis tovarlari bilan raqobat qila

olmasligida edi

13

. Galitsiyada qishloq xo‘jaligi xom ashyosini qayta ishlaydigan mayda sanoat,

hunarmandchilik va kosibchilik bir muncha rivojlandi. XIX asrning 80-90 yillarida neft va

ko‘mir qazib chiqarish ancha ko‘paygan bo‘lsa ham, bu narsa Galitsiyaning agrar xarakterini

o‘zgartirmadi. Galitsiyada feodalizm sarqitlari saqlanib qolganligi sababli qishloq xo‘jaligining

ekstensiv xarakteriga ega edi. Bu yerda katta-katta pomeshchik latifundiyalari mavjud bo‘lib,

ular 2 ming gektardan ortiq yerga qilardi. Bu jami haydaladigan yerlarning 33 foiziga to‘g‘ri

kelgan. Umuman olganda haydaladigan yerlarning yarmidan ko‘pi hamma o‘rmonlar va

o‘tloqlarning katta qismi pomeshchiklar qo‘lida bo‘lgan. Galitsiya dehqonlarning ko‘pchiligi

kam yerli dehqonlar edi va ularning yerlari pomeshchiklar yerlari bilan aralashib ketgan edi.

Galitsiyadagi dehxon xo‘jaliklarning 80 foizdan ko‘prog‘i kam yeri bo‘lgan juda mayda

xo‘jaliklar hisoblangan. Bu dehqonlarning birdan-bir tirikchilik manbayi yollanib ishlash edi. 90-

yillarda Galitsiyadan har yili 30 mingdan oshiq kishi boshqa joylarga tirikchilik uchun

emigratsiya qilardi. XIX asrning 70-90 yillarida butun Polsha yerlaridagi ahvolni tahlil qiladigan

bo‘lsak, ular hayot kechirish sohasidagi siyosiy sharoitlari va iqtisodiy taraqqiyot sur’atlari

jihatidan bir-birlaridan bir muncha farq qilsalar ham, lekin ularning hammasi siyosiy va milliy

zulm ostida ezilib kelardi. Sanoat taraqqiyoti jihatidan ilg‘or mamalaklatlardan orqada qolgan

edilar. Qishloq xo‘jaligida kapitalizm “Pruscha yo‘l” dan taraqqiy qilib borayotgan va shu

munosabat bilan hamma polyak yerlaridagi burjua demokratik inqilob uchun zamin saqlanib

11

Палкин И.С., Ерофеев Н.А., Ефимова А.Л. Новая история 1871-1917.-М: 1984г стр. 490

12

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г стр. 103

13

Рубинштейн Е. И. Политика германсково империализма в западных польских землях в конце XIX начале

XX века- М: 1983г стр. 93

1060

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

qolayotgan edi va shu inqilob masalasi ijtimoiy kurashda ilgarigiday birinchi darajali ahamiyatga

ega edi

14

.

XIX asrning 70-80 yillariga kelib ishchilar sinfi ijtimoiy harakatda mustaqil siyosiy kuch

sifatida shakllanib borayotgan edi. Bu davrda Polsha mehnat qonunchiligida texnika xavfsizligi

qoidalari, ishchilar huquqini himoya qilish haqida hech bir so‘z yo‘q edi. G‘arbiy Polshada ham

ishchilarning ahboli bundan yomonroq edi. Yuqori va Quyi Sileziya ko‘mir sanoatida 10 soatlik

ish kuni mavjud edi. Sileziya metallurgiya korxonalarida esa 14-18 soatga yetardi

15

. Ish kunining

uzunligiga qaramay ishchilarning mehnatiga yarasha haq to‘lanmasdi. Ishchilarning asosiy

kundalik yemishini kartoshka va non tashkil etardi. ish haqining juda ozligi, ovqatalanish va uy-

joy sharoitlarining yaxshi emasligi, tibbiy xizmatning yo‘lga qo‘yilmaganligi tufayli ishchilar

o‘rasida o‘lim darajasi juda yuqori edi. Ekspluatatsiyaning kuchayishi va ishchilarning tobora

qashshoqlashuvi ularni korxona egalariga qarshi kurashga undab turardi. XIX asrning 70-

yillarida ishchilarning stixiyali chiqishlari kuchayib ketdi. 1882-yil o‘sha davrdagi yirik ish

tashlardan bo‘lib,Varshava-Vena temir yo‘li mexanika korxonasi ishchilarining ish tashlashi

edi

16

. Jerordov manufakturasi ishchilarining 1883-yildagi ish tashlashi ham o‘sha davr ish

tashlari uchun turtki bo‘ldi. XIX asr 80-yillari Sileziyada ishchilar harakati muntazam ravishda

sodir bo‘lib turdi. 1889-yilda ishchilar ish haqini oshirish va ish kunini 10 soatgacha

kamaytirishga muvaffaq bo‘lishdi

17

. XIX arsning 90-yillarida butun Polsha hududida ish

tashlashlar avj olib ketdi. Bu vaqtga kelib, ishchilar harakati butun sanoat tarmoqlari va sanoat

rayonlariga tarqala boshladi. 1892-yilda Lodzda bo‘lgan voqealar ishchilar harakatida muhim

ahamiyatga ega bo‘ldi. Unda 1-may namoyishlari umumiy ish tashlashga aylanib ketgan edi. 5-

mayda ish tashlashlar shahardagi barcha korxonalarga yoyilib, Lodz atrofiga tarqala boshladi. Bu

ish tashlashlarda 80 mingdan ortiq ishchi qatnashdi. Chor hukumati harakatni bostirish uchun

lodzga qo‘shin yubordi va 6-mayda shaharda harbiy holat e’lon qilindi. Qamoqqa olishlar va otib

o‘ldirishlar avj olib ketdi. Garchi harakat bostirilgan bo‘lsa ham, u polyak ishchilar harakatida

yangi bosqich edi, ommaviy kurash boshalanishiga turtki bo‘ldi. Shu davrda polyak ishchilarini

g‘oya asosida ikki sotsialistik tashkilot “II proletariat” (1888-1893) va “Polyak ishchilari soyuzi”

(1889-1893) tashkilotlari birlashtirib turardi

18

. O‘zlarini “ I proletariat” partiyasining ishini

davom ettiruvchilar deb hisoblangan birinchi tashkilot a’zolari katta tashviqotchilik ishlarini olib

bordilar. “ Polyak ishchilar soyuzi” tashkilotlari esa Varshava, Lodz shaharlarida, Dombrov

havzasida tashviqot olib bordi.

14

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г стр. 110

15

Остриков П. И., Вандель П. П. Сборник документов по истории нового времени стран Европы и

Америки.- М: 1989г стр. 294

16

Пухлов Н. Н. Рабочее движение в королевстве Полском в 90-годы XIX века.-М: 1964г стр. 153

17

Палкин И.С., Ерофеев Н.А., Ефимова А.Л. Новая история 1871-1917.-М: 1984г стр. 500

18

Хренов И.А. Лодзинское воcстание.- М: 1958г стр. 98

1061

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

Bu soyuz rahabari mashhur polyak inqilobchisi Yuman Marxevskiy (1866-1925) turardi.

“Polyak ishchilari soyuzi”ning 1892-yil 1-may xitobnomasida siyosiy ozodliklar, 8 soatlik ish

kuni va haqini oshirish uchun burjuaziya va chorizmga qarshi kurashga da’vat qilingan edi.

“Polyak ishchilari soyuzi” va “II proletariat” tashkilotlarining faoliyati natijasida Polsha sotsial

demokratik partiyasining paydo bo‘lishi uchun zamin hozirlandi. 1893-yilda tashkil topgan bu

partiyaning asosini “II proletariat” va “Polyak ishchilari soyuzi” a’zolari tashkil etar edi.

1894-yil martida Varshavada bu partiyaning yashirin sur’atda I syezdi bo‘lib o‘tdi. Xuddi

shu davrda R. Lyuksemburg va Y. Marxlevskiy boshliq polyak sotsial demokratlari chet elda “С

права работчина” nomli gazeta nashr qila boshladilar

19

. Polyak sotsial demokratlari o‘zlarining

maqolalarida polyak proletariyati kurashining asosiy maqsadi sotsialistik inqilobdir, bu

inqilobdan oldin chorizm ag‘darilishi va konstitutsiya hamda siyosiy erkinliklar qo‘lga kiritilishi

lozim deb hisoblardilar. Sotsial demokratlar har qanday millatchilik ko‘rinishlariga qarshi qatiiy

kurah olib borgan. Sotsial demokratlar dehqonlar masalasi va milliy masalani hal qilishda to‘g‘ri

yo‘ldan bormadilar. Chunki ular dehqonlar bilan tuziladigan ittifoq qanchalik ahamiyatli bo‘lishi

haqida o‘ylab ham o‘tirmay, ularga oddiy sinf sifatida qarab keldilar. Polshaning kapitalistik

mamlakatga aylanayotganligi, unda sinfiy ziddiyatlarning keskinlashayotganligi, ishchilar

harakatlari kengayib polyak hukmron sinflarining Avstriya-Vengriya, Grermaniya, Rossiya

hukmron sinflari bilan tobora chirmashib ketayotganligi ishchilar sinfini milliy ozodlik va

mustaqillik homiysi qilib maydonga chiqarayotganligini polyak sotsial demokratlari hisobga

olmadi

20

. XIX asr 90-yillarida sotsial demokratlarga qarshi qatag‘onlar ularning faoliyatini

to‘xtatib qo‘ygan edi. 1899-yilda Varshavada, so‘ngra esa boshqa sanoat markazlarida sotsial-

demokratik tashkilotlar qaytib o‘z faoliyatini boshladi. 1900-yilda Polsha sotsial-demokralari

bilan Litva sotsial-demokralari birlashib, Polsha qirolligi va Litva sotsial-demokratiyasi deb

ataladigan bo‘ldi. Polsha sotsial-demokratik partiyasini tiklash va uni Litva sotsial-demokratik

partiyasi bilan birlashtirishda taniqli polyak arbobi Felike Edmundovich Dzerjinskiy (1877-

1926) juda katta rol o‘ynadi

21

.

Proletariat sinfiy kurashining rivojlanishi va ziddiyatlarning keskinlashishi polyak

hukmron sinflarining polshani taqsim qilib tashlagan davlatlarning hukmron sinflari va ularning

hukumatlari bilan ittifoq tuzish va hamkorlik qilishaga tobora intilishiga sabab bo‘ldi. Butun

Polsha hududida yirik pomeshchiklar va burjuaziya, yuqori mansablardagi ruhoniylar polyak

yerlarida polyaklarga qarshi qaratilgan siyosatga javoban harakat qilmadilar. Hukumatning

barcha choralarini sodiq fuqarolik prinsipida ma’qullab keldilar.

19

Пухлов Н. Н. Рабочее движение в королевстве Полском в 90-годы XIX века.-М: 1964г стр. 157

20

Шустер. У. Революция 1905-1907 гг в Полши.-М: 1977г стр. 134

21

Шустер. У. Революция 1905-1907 гг в Полши.-М: 1977г стр. 136

1062

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

XIX asr 90-yillarida polyak burjuaziyasi kuchlari konsolidatsiya qilinadi va uning siyosiy

partiyalari tuziladi. Bu partiyalarning eng kattasi 1897-yil Polshada vujudga kelgan “Endeklar”

partiyasi edi. Endeklarning faoliyati ishchilar va dehqonlar harakati uchun juda xavfli tus oldi.

Polyak burjuaziyasi olayotgan foydalar ishchilarning imtiyozli yuqori tabaqasini vujudga

keltirib, uni o‘z agenturasiga aylantirish imkoniyatini berdi. Burjuaziya bu holatdan Polyak

ishchilar harakatini bo‘lib tashlash uchun foydalandi. Polyak ishchilar harakatidagi ajralish

millatchi va reformistik oqimning amalga oshirgan ishi edi.

REFERENCES

1.

Рубинштейн Е. И. Политика германсково империализма в западных польских землях

в конце XIX начале XX века- М: 1983г

2.

Костюшка И. И. Разложение феодальных щетщшений и развитие капитализма в

селском хозействе Царства Полского- М: 1954г

3.

Миллер И. С., Хренова И. А. История Польши Т-2 М: 1985г

4.

Палкин И.С., Ерофеев Н.А., Ефимова А.Л. Новая история 1871-1917.-М: 1984г

5.

Корпилов А. А. Очерки по истории общестнного движения и крестянского дела в

России. М: 1965 г.

6.

Миска. М. Полського восстании 1863 год. М: 1952 г.

7.

Xayrullayev, U. (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE GREAT

(RED APPLE II). Modern Science and Research, 3(2), 1071-1073.

8.

Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE" RED APPLE" MYTHOLOGY OF

THE TURKS. Modern Science and Research, 3(1), 568-572.

9.

Umidjon, X. (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and West.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(3),

179-183.

10.

Xayrullayev, U. (2024). THE POSITION OF CENTRAL ASIAN GOVERNORSHIPS

DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE AND THE ARAB INVASION.

11.

Xayrullayev, U. (2024). EFTALLAR DAVLATI VA TURK XOQONLIGIDA

HUKMDORLIK LEGITIMATSIYASI. Modern Science and Research, 3(12), 843-851.

12.

Xayrullayev, U. (2024). TURK XOQONLIGI VA ARABLAR BOSQINI DAVRIDA

O’RTA OSIYO HOKIMLIKLARINING MAVQEYI. Modern Science and Research,

3(12), 339-343.

13.

Xayrullayev, U., Sayfutdinov, F., & Rahmonova, S. (2025). SHAYBONIYLAR

DAVLATI VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI

ALOQALAR TAVSIFI. Modern Science and Research, 4(1), 147-154.

1063

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

14.

Xayrullayev, U. (2025). BUXORO VILOYATINING IQTISODIY HOLATI (1990-1991

YILLAR). Modern Science and Research, 4(1), 1018-1024.

15.

Umidjon, X. (2023). 1918-1939-yillarda Polshaning ichki siyosatidagi o'zgarishlar.

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).

16.

Xayrullayev, U. F. (2023). 1918-1939 YILLARDA POLSHANING ICHKI

SIYOSATIDAGI O ‘ZGARISHLAR. SCHOLAR, 1(28), 337-340.

17.

Xayrullayev, U. (2025). MUSTAQILLIK YILLARIDA BUXORO VILOYATIDAGI

IJTIMOIY HOLAT. Modern Science and Research, 4(2), 1186-1193.

18.

Boltayev, O. (2024). QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

Modern Science and Research

,

3

(10), 64-68.

19.

Obid o’g’li, B. O. QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

20.

Boltaev, O. (2024). BUKHARA'S CARAVAN TRADE AND ITS ROLE ON THE SILK

ROAD.

Analytical Journal of Education and Development

,

4

(10), 293-297.

21.

Boltayev, O. (2024). XX ASR BOSHLARIDA GERMANIYA VA TURKIYA

ITTIFOQINING MARKAZIY OSIYOGA TA'SIRI.

Modern Science and Research

,

3

(12),

556-564.

22.

Boltayev, O. (2023). A GENERAL DESCRIPTION OF THE POLITICAL AND

DIPLOMATIC PROCESSES IN CENTRAL ASIA IN THE MIDDLE OF THE 18TH

CENTURY.

Modern Science and Research

,

2

(9), 145-149.

23.

Boltayev, O. (2025). TARIX FANI UCHUN YOZMA VA OG’ZAKI MANBALARNING

SHAKLLANISHI.

Modern Science and Research

,

4

(1), 909-917.

24.

Ярашова, М. (2024). ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ

ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ.

Modern Science and Research

,

3

(10), 362–368.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/44901

25.

Ярашова, М. (2024). БУХОРО ВОҲАСИДА МАТО ВА МАТО ТАЙЁРЛАШ

УСУЛЛАРИ.

Modern Science and Research

,

3

(11), 782–787. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48057

26.

Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf

Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari.

Miasto

Przyszłości

,

52

,

622–625.

Retrieved

from

https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679

1064

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

27.

Yarashova, M. (2024). ILK O’RTA ASR MANBALARIDA KIYIM-KECHAKLAR VA

ULAR BILAN BOG’LIQ ATAMALAR TAVSIFI.

Modern Science and Research

,

3

(12),

621–632.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/58456

28.

Ярашова, М. (2025). ПАРАНЖИ ВА УНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ.

Modern

Science

and

Research

,

4

(1),

160–168.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60323

29.

Yarashova, M., Sa’dullayev, U., & Yo’ldosheva, F. (2025). BUXORO VOHASI

AYOLLARINING AN’ANAVIY BOSH KIYIMLARI- DO‘PPI VA RO‘MOL.

Modern

Science

and

Research

,

4

(1),

600–607.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/64116

30.

Yarashova M. ., & Sultonova, M. (2025). BUXORO VOHASI DAFN MAROSIMI

KIYIMLARI VA ULAR BILAN BOG’LIQ IRIM-SIRIMLAR.

Modern Science and

Research

,

4

(1),

352–358.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/63674

31.

Yarashova, M. (2025). EDVARD TAYLOR –ETNOLOGIYADA EVOLYUTSIONISTIK

MAKTAB ASOSCHISI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 1005–1012. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/68483

32.

Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA BUXORODA ILM – FANNING

RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–345.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071

33.

Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING

AYANCHLI

TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2),

212–215.

Retrieved

from

http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308

34.

Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE

MILITARY

ART

AND

ARMY

STRUCTURE

OF

KHOREZMSHAHS

.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58.

Retrieved from

https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035

35.

Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В

ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF

THE

WORK.

MODERN

SCIENCE

AND

RESEARCH,

3(1),

699–

702.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555

36.

Muyiddinov, B. (2024). THE ROLE OF MILITARY REFORMS IN THE BUKHARA

KHANATE IN THE LIFE OF THE STATE UNDER THE SHAYBANIDS. MODERN

SCIENCE AND RESEARCH, 3(2), 646–648.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10668887

1065

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

37.

MB Bahodir o’g’li. (2024). Military Art of Turkish Khaganate in the Early Middle Ages.

European Journal of Innovation in Nonformal Education, 4

(16), 223–227.

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2705/2586

38.

XORAZMSHOHIDLAR DAVLATI HAYOTIDA TURKON XOTUNNING O’RNI.

(2024). MEDICINE,

PEDAGOGY

AND

TECHNOLOGY:

THEORY

AND

PRACTICE, 2(4),

463-

469.

https://universalpublishings.com/index.php/mpttp/article/view/5192

39.

Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li. (2024). The coronation and campaigns of Alexander

The Great. МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И

ПРАКТИКА, 2(5), 400–412.

https://doi.org/10.5281/zenodo.11222912

40.

Muyiddinov Bekali. (2024). COVERAGE OF LEGAL ISSUES IN "AVESTO".

МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(6),

222–230.

https://doi.org/10.5281/zenodo.12191420

41.

MUYIDDINOV BEKALI, & QORYOG’DIEV Z. (2022). ABOUT THE CONQUEST OF

BUKHARA BY THE KHOREZMSHAHS. International Journal of Philosophical Studies

and

Social

Sciences, 2(3),

158–161.

Retrieved

from

https://www.ijpsss.iscience.uz/index.php/ijpsss/article/view/383

42.

Muyiddinov Bekali Bahodir o’g’li. (2024). History of State Institutions in the Kushan

State, Which Founded Statehood on the Territory of Central Asia. EUROPEAN

JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 184–188.

Retrieved from

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4070

43.

Bahodir o’g’li, M. B. (2024). Avesto is an Ancient Written Monument Containing

Information About the Life of the Peoples of Central Asia.

Miasto Przyszłości

,

53

, 970–

975. Retrieved from

https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4982

44.

Muyiddinov

Bekali.

(2024).

SOMONIYLAR

DAVLATIDA

HARBIYLARGA

BERILGAN E'TIBOR VA HARBIY SAN'AT.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14209121

45.

Muyiddinov

Bekali.

(2024).

O'ZLIKNI

NAMOYON

QILISHDA

XALQ

DOSTONLARINING AMALIY AHAMIYATI VA KITOBIY DOSTONLARNING

O'ZIGA XOSLIGI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14528916

46.

Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun

Obid

o'g'li.

(2025).

IBN

SINONING

FALSAFIY

QARASHLARI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14605977

47.

Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun

Obid o'g'li. (2025). YOSHLAR DUNYOQARASHI SHAKLLANISHIDA MILLIY

TARBIYA VA TAʼLIMNING AHAMIYATI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14606021

1066

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

48.

Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun

Obid o'g'li. (2025). BUXORO AMIRLIGIDA 1900-1910-YILLARDAGI IJTIMOIY-

SIYOSIY HAYOT.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14606101

49.

Muyiddinov Bekali. (2025). ILK O'RTA ASRLARGA OID MUG' ARXIVINING

TOPILISHI VA O'RGANILISHI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14680881

50.

Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li, & Tursuntoshova Sabrina Toshpo'lat qizi. (2025). ABU

RAYHON

BERUNIY

ILMIY

MEROSIDA

TARIX

FANINING

O'RNI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14735052

51.

Sayfutdinov , F. (2024). ETHNIC COMPOSITION OF THE ZARAFSHAN OASIS (2ND

HALF OF THE 20TH CENTURY).

Modern Science and Research

,

3

(1), 577–581.

Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/28335

52.

Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, (2023). LAND OWNERSHIP RELATIONS BASED ON

THE NATIONAL ECONOMY OF KARAKALPAK.

International Journal Of Literature

And Languages

,

3

(11), 20–27. https://doi.org/10.37547/ijll/Volume03Issue11-04

53.

Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, . (2023). STUDY OF THE KARAKALPAK PEOPLE IN

ETHNOLOGICAL SCIENTIFIC WORKS HISTORY .

International Journal Of History

And Political Sciences

,

3

(12), 61–68. https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue12-11

54.

Sayfutdinov, F. (2023). ANALYSIS OF DATA ON LAND OWNERSHIP AND

LIVESTOCK FARMING OF KARAKALPAKS.

Modern Science and Research

,

2

(10),

650–657.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/25727

55.

Sayfutdinov Feruz Ilniyazovich, (2023). USING GIS SOFTWARE AND THE

IMPORTANCE OF DIGITAL HISTORY IN THE STUDY OF HISTORY .

International

Journal

Of

History

And

Political

Sciences

,

3

(10),

31–33.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue10-06

56.

Sayfutdinov, F. (2023). THE IMPORTANCE OF DIGITAL TECHNOLOGY IN

TEACHING HISTORY.

Modern Science and Research

,

2

(10), 719–723. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/24678

57.

Ilniyoz o’g’li, S. F. (2023).

XIX ASRDA XONLIKLARNING O ‘ZARO SAVDO

MUNOSABATLARI. JOURNAL OF SCIENCE, RESEARCH AND TEACHING, 2 (8), 111–114

.

58.

Ilniyoz o'g'li, S. F. (2023). ETNOGRAFIK TADQIQOTLARDA QORAQALPOQ

XALQINING YORITILISHI.

59.

Rahmonova S., Xayrullayev U., & Sayfutdinov, F. (2025). “ОММАВИЙ

МАДАНИЯТ”НИНГ МОҲИЯТИ, ТАРИХИЙ ИЛДИЗИ, ХАРАКТЕРИ ВА

1067

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ.

Modern Science and Research

,

4

(1), 479–488.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/61669

60.

Xayrullayev U., Sayfutdinov F., & Rahmonova , S. (2025). SHAYBONIYLAR DAVLATI

VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI ALOQALAR

TAVSIFI.

Modern

Science

and

Research

,

4

(1),

147–154.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60142

61.

Rahmonova, S., Xayrullayev, U., & Sayfutdinov, F. (2025). “ОММАВИЙ МАДАНИЯТ”

НИНГ МОҲИЯТИ, ТАРИХИЙ ИЛДИЗИ, ХАРАКТЕРИ ВА РИВОЖЛАНИШ

БОСҚИЧЛАРИ.

Modern Science and Research

,

4

(1), 479-488.

62.

Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics. Modern Science and Research, 3(2), 500-507.

63.

Toshpo’latova, S. (2024). Religious Anthropology. Modern Science and Research, 3(1),

504-510.

64.

Shakhnoza Shuhratovna, T. (2023). MS Andreyev’S Way Of Life. American Journal of

Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769), 1(10), 655-659.

65.

Shuhratovna, T. S. (2023). Ethnological Analysis Of National Costumes And Rituals Of

Tajiks In The Works Of MS Andreyev. International Journal Of History And Political

Sciences, 3(12), 42-47.

66.

Toshpo’latova, S. (2023). MS Andreyev-Scientific Career. Modern Science and Research,

2(12), 801-807.

67.

Shuhratovna, T. S. (2023). Etymology Of Tajik Marriage Ceremony. International Journal

Of History And Political Sciences, 3(11), 17-23.

68.

Toshpo’latova, S., & Ashurova, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF

THE WORK OF MS ANDREYEV-" ARK BUKHARI". Modern Science and Research,

2(9), 404-409.

69.

Toshpo’latova, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL

CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN

THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV. Modern Science and Research, 2(10), 291-

299.