ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
784
TIL OʻRGANISH MARKAZLARINING SATSIOLOGIK TAHLILI
X.U. Samatov
Ilmiy rahbar.
Toshkent Axborot Texnologiyasi Universiteti
Samarqand filiali Kompyuter injiniring fakulteti DI 21-11-guruh talabasi.
Sharipov Bahriddin
Telefon raqam: +998915420235
Elektron pochta manzili:
sharipovbahriddin424@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.11236001
Annotatsiya.
Til oʻrganish markazlari jamiyatning tillarni oʻrganish va tarbiyalash
sohasida oʻrnatilgan institutlar hisoblanadi. Bu maqolada til oʻrganish markazlarining jamiyat
tajribalarini va ularning jamiyatga taʼsiri sotsiologik ravishda tahlil qilinadi. Maqolada til
oʻrganish markazlarining mazmuni, vazifalari, va ularning jamiyat tajribalarini tahlil qilish
usullari taʼriflangan. Markazlar, tillarni oʻrganish va rivojlantirishda muhim rol oʻynaydi,
shuningdek, jamiyatning ijtimoiy va madaniy rivojlanishiga ham taʼsir koʻrsatadi.
Kalit so’zlar:
Til oʻrganish markazlari, Sotsiologik tahlil, Jamiyat tajribalari, Ijtimoiy
oʻzgarishlar, Til oʻrganish metodlari, Lingvistik muhit, Til siyosati, Taʼlim metodikasi,
Bilingualizm (Ikki tillilik), Til oʻrgatish usullari, Oʻquvchilar motivatsiyasi.
SOCIOLOGICAL ANALYSIS OF LANGUAGE LEARNING CENTERS
Abstract.
Language learning centers are institutions established in the field of language
learning and education of the society. This article sociologically analyzes the experiences of
language learning centers and their impact on society. The article describes the content, tasks of
language learning centers, and methods of analyzing their community experiences. Centers play
an important role in language learning and development, and also influence the social and cultural
development of society.
Keywords:
Language learning centers, Sociological analysis, Community experiences,
Social changes, Language learning methods, Linguistic environment, Language policy,
Educational methodology, Bilingualism, Language teaching methods, Student motivation.
СОЦИОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ЦЕНТРОВ ИЗУЧЕНИЯ ЯЗЫКОВ
Аннотация.
Центры изучения языков – это учреждения, созданные в сфере
изучения языков и просвещения общества. В данной статье социологически анализируется
опыт центров изучения языков и их влияние на общество. В статье описаны содержание,
задачи центров изучения языков и методы анализа опыта их сообщества. Центры играют
важную роль в изучении и развитии языков, а также влияют на социальное и культурное
развитие общества.
Ключевые слова:
Центры изучения языка, Социологический анализ, Опыт
сообщества, Социальные изменения, Методы изучения языка, Лингвистическая среда,
Языковая политика, Образовательная методология, Двуязычие, Методы преподавания
языка, Мотивация студентов.
Til oʻrganish markazlarining sotsiologik tahlili tilda, insonlar oʻrtasidagi kommunikatsiya,
jamiyatdagi oʻrin va roli, insonlarning identifikatsiyasi va jamiyatdagi oʻzgarishlar haqida
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
785
oʻrganish jarayonini oʻrganadi. Bu tahlil oʻquvchilarning, oʻqituvchilarining va ilmiy
tadqiqotchilarining tilning oʻrganishida oʻynaydigan rollarini oʻrganishga yordam beradi.
Sotsiologik tahlil, til oʻrganish markazlarining jamiyatning tili va madaniyatining
oʻzgarishlari bilan qanday bogʻliqlikda boʻlganligini, til oʻrganishning insonlarning jamiyatga
integratsiyasida va jamiyatda toʻgaraklilik yaratishida oʻynaydigan rollarini aniqlaydi.
Shuningdek, sotsiologik tahlil til oʻrganishning jamiyatning tabiiy oʻzgarishlari va
qonunlar, ijtimoiy normativlar va muhitning oʻzgarishi bilan qanday bogʻliqlikda boʻlganligini
oʻrganadi. Ushbu tahlilning asosiy maqsadi, til oʻrganish jarayonlarini insoniy madaniyatning
oʻzgarishlari va jamiyatning tuzilishi va rivojlanishi bilan bogʻliq sotsial jarayonlar va tajriba vaqti
nazarda tutishdir.
Til oʻrganish markazlarining o'rgatish metodlari:
Til oʻrganish markazlarining
o'rgatish metodlari oʻz ichiga koʻp turli usullarni oʻz ichiga oladi. Bu metodlar oʻquvchilardan
ma'lumot olish, tushunchalarini oʻrganish va tilni amalga oshirishga yordam berishni maqsad
qiladi. Quyidagi metodlar oʻqitish jarayonida keng qoʻllaniladi:
1. Kommunikativ usul: Bu usulda, oʻquvchi tilni amaliy ravishda oʻrganadi, yani, tilni
ma'lum bir maqsad uchun foydalanish orqali. Oʻquvchilar oʻrtasidagi soʻzlashuvlar, suhbatlar,
muloqotlar va boshqa amaliy mashqlar orqali tilni oʻrganishadi.
2. Tadbirbuzarlik usuli: Bu usulda, oʻquvchilar oʻz muhitlarida tadbirlar tashkil etish,
qoʻshiqchi va konsertlar tashkil etish va boshqa koʻrsatmalarni oʻtkazish orqali tilni oʻrganishadi.
3. Grammatik usuli: Bu usulda, tilning qoidalarini va tuzilishini oʻrganish asosiydir.
Oʻquvchilar tilning grammatik qoidalarini tushunish, qoʻllash va amaliyotga oʻtish orqali
tilni oʻrganadi.
4. Audiovizual usul: Bu usulda, audiovizual vositalar (video, audiodisklar, rasmlar,
grafikalar va boshqa multimedia vositalar) yordamida oʻquvchilarga tilni oʻqitish uchun
materiallar taqdim etiladi.
5. Taʼlimiy oʻyinlar: Bu usulda, oʻquvchilarning qiziqishlariga muvofiq, taʼlimiy oʻyinlar,
qoʻllanma, testlar va boshqa oʻyinlar orqali tilni oʻrganishadi.
6. Taʼlimiy teatr: Bu usulda, oʻquvchilar qoʻshincha motivatsiyaga ega boʻlish uchun
qoʻshincha darslar va rol oʻyinlari orqali tilni oʻrganishadi.
Har bir metod oʻzining afzalliklari va chegaralari bor, shuningdek, oʻquvchilarning oʻziga
xos xususiyatlari va oʻqituvchilar tomonidan qabul qilingan maqsadlarga qarab tanlangan.
Kompleks metodlar va har bir metodning qoʻllanishi oʻquvchilarning integratsiyasi,
ehtiyojlariga, oʻrganish va oʻrganganlarni oʻzlashtirishni taʼminlashda yordam beradi.
Chet el tillarini oʻrganishning jamiyat hayotidagi urni juda katta va koʻp tomondan
muhimdir. Bu urni quyidagi koʻrsatgichlar bilan oʻrganish mumkin:
1. Kultura va kommunikatsiya: Chet el tillarini oʻrganish, kultura almashishini oshiradi.
Insonlar boshqa tillarni oʻrganish orqali boshqa mamlakatlar va jamiyatlar bilan aloqalarini
oʻrnatishadi va ular bilan munosabatlarini kuchaytiradi. Bu esa globalizatsiya va koʻp qavatli
kommunikatsiya va oʻzaro aloqalarning koʻngli damlamasini oshiradi.
2. Koʻnikmalar va taʼassurotlar: Chet el tillarini oʻrganish, insonlarning dunyoqarashlarini
kengaytiradi va ularni oʻzlarining mamlakatlarida boʻlgan hayot bilan solishtirishadi. Bu esa
ularning dunyoqarashlarini kengaytiradi va koʻnikmalarini oʻzgartiradi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
786
3. Biznes va savdo munosabatlari: Chet el tillarini oʻrganish, insonlar uchun ishga qabul
qilishda va xalqaro savdo muomalalarida afzalliklar yaratadi. Koʻp mamlakatlar arasida biznes
munosabatlarini rivojlantirish va kengaytirishda yordam beradi.
4. Ijtimoiy integratsiya: Chet el tillarini oʻrganish, migrantlar va tarqaluvchilar uchun
integratsiya jarayonini tezlashtiradi. Bu, ularning yangi mamlakatlarida oʻzgaruvchanligi
tushunish va oʻzgarishlarga moslashishiga yordam beradi.
5. Akademik va ilmiy rivojlanish: Chet el tillarini oʻrganish, akademik almashtirishni
kuchaytiradi va xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantiradi. Bu esa yangi texnologiyalar, ilmiy
maʼlumotlarni almashish va xalqaro ilmiy jurnallar va konferensiyalar orqali bilimni rivojlantirish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
Barcha bu koʻrsatgichlar chet el tillarini oʻrganishning jamiyat hayotidagi o’rnini
koʻrsatadi.
Bu urni globalizatsiya, xalqaro aloqalar, biznes va ijtimoiy integratsiya, akademik
rivojlanish va boshqa sohalarda muhim ahamiyatga ega.
Hozirgi kunda eng ko’p o’rganilayotgan tillar
Til oʻrganishning ustunlik va kamchiliklari jihatlari koʻp va koʻplab faktorlar bilan bogʻliq.
Quyidagi ustunlik va kamchiliklar asosida qaror qilish mumkin:
Ustunliklar:
1. Koʻngil oshirish: Biroq, biror paytda turli tillarni oʻrganish insonning koʻngilini oshiradi
va uning dunyoqarashini kengaytiradi.
2. Xalqaro aloqa: Chet tillarini oʻrganish, insonlarni xalqaro darajada aloqa qilish imkonini
beradi va global jamiyatga integratsiyasini taʼminlaydi.
3. Koʻnikma va taʼassurotlar: Chet tillarini oʻrganish, insonlar dunyoqarashlarini
oʻzgartiradi va ularning maʼlumot bazasini kengaytiradi.
4. Ishga qabul qilish: Chet tillarini oʻrganish, ishga qabul qilishning koʻpaygan
imkoniyatlarini ochadi, chunki koʻp korxonalarda xalqaro koʻnikmalarni tushunish va muloqot
qilish talablari bor.
5. Akademik va ilmiy rivojlanish: Chet tillarini oʻrganish, akademik almashtirishni
kuchaytiradi va xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantiradi.
Kamchiliklar:
1. Vaqt va energiya: Chet tillarini oʻrganish, koʻplab vaqtni va energiyani talab qiladi,
shuning uchun bu qiyin vaqt olib borish uchun bajarilishi kerak.
2. Qiyinchiliklar: Biroq, chet tillarini oʻrganish, maʼnoli qiyinliklar bilan bogʻliq boʻlishi
mumkin, chunki har bir til oʻz tuzilishi, leksikasi va grammatikasi bilan bir xil qiyinchiliklarga
ega.
3. Iqtisodiy muammolar: Chet tillarini oʻrganish, xizmatlar va kurslar xarajatlarga sabab
boʻlishi mumkin.
4. Ancha tajribaga ega boʻlish: Chet tillarini oʻrganish, koʻp vaqt va amalda tajriba talab
qiladi, chunki tilni amaliy ravishda oʻrganish juda muhimdir.
5. Til oʻzgarishlari: Chet tillarining oʻrganishida, tilning oʻzgarishi va yangilanishi
tomonidan talab qilingan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
787
Til oʻrganishning ustunliklari va kamchiliklari insonning maqsadlariga, imkoniyatlariga va
tajribasiga qarab oʻzgaradi.
Til oʻrganish kurslarini tanlashda etiborga oladigan molik jihatlarning bir qismini quyidagi
koʻrsatkichlar belgilaydi.
Til oʻrganish kurslarini tanlashda etiborga oladigan molik jihatlarning bir qismini
quyidagi koʻrsatkichlar belgilaydi:
1. Oʻqituvchilar: Oʻqituvchilar kursni olib borish jarayonida juda muhimdir. Siz oʻzining
sohasida mutaxassis boʻlgan oʻqituvchilardan oʻqish imkoniyatlarini olishingiz kerak.
2. Kursning tuzilishi va dars rejasi: Kurs tuzilishi va dars rejasi kursda oʻqitish usullari,
koʻrsatish metodlari va amaliy mashgʻulotlar haqida qanday maʼlumotlarni taqdim etishadi.
3Dars vaqti va joyi: Kursning dars vaqti va joyi sizning darslarga qatnashish vaqtingiz va
joyingizni qanday taʼminlashni nazarda tutadi.
4. Kurs maʼlumoti va natijalari: Kursning maʼlumoti va uni tugatgandan soʻng oʻquvchilar
qanday bilimlarga ega boʻlishlari keraklikdir.
5. Sertifikat va hisobotlar: Koʻp kurslar oʻquvchilarga kurs tugaganidan soʻng sertifikat
beradi. Sertifikatning qanday hisobot va qiymatli ehtimolatiga ega boʻlishi ham muhimdir.
6. Kurs haqida va sharhlar: Oldingi oʻquvchilar va talabalar kurs haqida qanday fikrlarni
qoldirganlarini oʻrganish yordam beradi.
7. Moliyaviy imkoniyatlar: Kurslar, mavjud moliyaviy imkoniyatlar, cheksiz dastlabki pul
toʻlash sharti bilan kelishi mumkin.
Til oʻrganishning oqibatida, oʻquvchi boshqacha tillarga, masalan, ona tili (O’zbek tiliga)
unutilish holatlari koʻp. Bu holatlarning baʼzilari quyidagilar oʻz ichiga oladi:
1. Keshlash (Interference): Ona tilidan oʻtgan oʻquvchilar boshqa tillarni oʻrganayotgan
paytda, oʻz ona tillaridagi grammatik qoida, soʻzlar yoki nutq tuygʻulari bilan boshqa tillarga
oʻxshashlik qilib kelishadi. Bu keshlash, boshqa tillarni oʻrganish jarayonida muammo boʻlib
chiqishiga sabab boʻladi.
2. Soʻzlar arasida oʻxshashlik: Boshqa tillardagi soʻzlar va ifodalar ona tilidagi soʻzlar va
ifodalar bilan oʻxshash koʻrinadi. Bu esa boshqa tillarni oʻrganish va ularni toʻgʻri ishlatishda
qiyinliklar yaratishi mumkin.
3. Tarjima qilishdagi muammoat: Tarjima qilishda, oʻquvchilar oʻz ona tillaridagi soʻz va
ifodalarni boshqa tillarga oʻxshatishga urinish qilishlari mumkin. Bu esa oʻquvchilarning boshqa
tillarni toʻgʻri tushunish va ishlatishlarini qiyinlashadi.
4. Muxofaza (Code-switching): Muxofaza, oʻquvchilar boshqa tillarni ona tili bilan birga
ishlatishiga aylandi. Bu, oʻquvchilar uchun oʻquv muhitini qoʻllab-quvvatlaydi, lekin boshqa
tillarni oʻrganish va ularni ishlatishda qiyinchiliklar yaratishi mumkin.
5. Soʻzlar orasidagi oʻxshashlik: Ona tilidagi soʻzlar va ifodalarning boshqa tillardagi
oʻxshash yoki oʻxshamaslikiga qarab, oʻquvchilar boshqa tillarni oʻrganish va ularni ishlatishda
qiyinchiliklar yashay oladi.
Bular oʻquvchilarning ona tilidan boshqa tillarga oʻtish jarayonida uchratadigan koʻp
oʻxshashliklar va muammolardan faqat ba'zi turlari. Biroq, barcha bu muammolar oʻzining hulqat
va tarbiyasi asosida hal qilinishi mumkin. Oʻqituvchilar va til oʻrganish konsultantlari
oʻquvchilarga bu holatlarni bartaraf qilishda yordam berishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
788
Tanlash jarayonida, kursni tanlashda qanday kompaniyalar yoki idoralar bilan ishlashlari,
ularning turli miqyosdagi taʼlim va oʻquv mashgʻulotlarini taqdim etishi ham muhimdir. Ijtimoiy
tarmoqlarda yoki taʼlim boʻlimlari orqali tajribalarni oʻrganishingiz ham foydali boʻlishi mumkin.
Soʻnggi paytlarda, onlayn resurslar va darsliklar, turli tillarni oʻrganishda qoʻllaniladigan
moslashtirilgan va amaliyotga oid bilimlarni taqdim etishda oʻzaro oʻzgarishi mumkin.
Til oʻrganish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bulgan muammolar koʻp
yechimlanadigan, ammo baʼzilari quyidagilardir:
1. Yengil maslahatga ega boʻlish: Baʼzilar uchun, boshqa tillarni oʻrganishda yengil
maslahatga ega boʻlish va qiziqishga qoʻllanish muammolari yuzaga kelishi mumkin. Bu tilni
mustahkamlashni va yangi tillarni oʻrganishni cheklashadi.
2. Fonetik qiyinchiliklar: Baʼzilari uchun, boshqa tillarga oʻtishda fonetik qiyinchiliklar
yuzaga kelishi mumkin. Masalan, yangi ovozlar, harflar yoki ifodalarni toʻgʻri talaffuz qilishda
muammo boʻlishi mumkin.
3. Grammatika: Yangi til oʻrganishda, grammatika muammolari yuzaga kelishi mumkin.
Boshqa tillardagi grammatik qoidalar, feʼllar va vaqtlar oʻrganishda muammo boʻlishi
mumkin.
4. Soʻzlar orasidagi farq: Boshqa tillarga oʻtishda, soʻzlar orasidagi farqliklar va ularni
toʻgʻri ishlatishda qiyinliklar yuzaga kelishi mumkin. Bu muammo, oʻquvchilarning soʻzlar va
ifodalarni toʻgʻri ishlatishini taʼminlash uchun yaxshi darsliklar va mashq tajribalaridan
foydalanish bilan hal qilinadi.
5. Kommunikatsiya qiyinchiliklari: Boshqa tillarga oʻtishda, oʻquvchilar uchun
oʻzgarishlar oʻzlarining oʻzlarini ifoda qilishida qiyinliklar tugʻdirishi mumkin. Bu, oʻquvchilar
uchun koʻp vaqt talab qilishi mumkin, ammo amaliy mashqlar va tajribalarni oʻtkazish orqali
yoritish mumkin.
Bu muammolar, oʻquvchilarning tilni oʻrganish jarayonida muammolardan baʼzi turlaridir.
Oʻquvchilar, ular bilan yuzaga kelgan muammolarni hal qilish uchun sabr va fokuslanishni
oshirishi kerak. Oʻquvchilarning muddatli va konsistentlik bilan tilni oʻrganishda ishtirok etishlari
ham muhimdir.
Ushbu muammolarni hal qilish uchun quyidagi yechimlar yordam berishi mumkin:
1. Yengil maslahat va koʻrsatmalar: Oʻquvchilar tilni oʻrganish jarayonida yengil maslahat
va koʻrsatmalar olishlari muhimdir. Oʻqituvchilar, darsliklar, onlayn maʼlumotlar va boshqa
resurslar orqali qoʻllanish, oʻquvchilarga qiziqishlarini oshirish va ularni yoʻlga qoʻyish uchun
yordam berishi mumkin.
2. Amaliy mashqlar va oʻyinlar: Tilni oʻrganishda amaliy mashqlar va oʻyinlar
oʻquvchilarning qiziqishlarini oshirishi va tilni amalga oshirishda yordam berishi mumkin. Bu,
fonetik va grammatik qoidalarini oʻrganish va oʻzlashtirish uchun yaxshi vosita boʻladi.
3. Intensiv kommuikatsiya: Oʻquvchilar boshqa tillarga oʻtishda intensiv kommunikatsiya
jarayonlarida qatnashish orqali tilni amalga oshirish va oʻzlashtirishadi. Muxofazalar, muloqotlar
va boshqa koʻrsatmalar oʻquvchilarga oʻzgarishlar tushunishda va ularni tilni ishlatishda yaxshi
tajriba beradi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
789
4. Biriktirish usullari: Oʻquvchilar oʻzgaruvchanliklarni anglash uchun turli biriktirish
usullaridan foydalanishlari mumkin, masalan, tilni oʻrganishda notoʻgʻri qilish, maqola yozish
yoki muloqotlar tashkil qilish.
5. Sabr va qiziqishni yuqori saqlash: Tilni oʻrganishda muammolar tugʻdirgan vaqtida, sabr
va qiziqishni yuqori saqlash muhimdir. Oʻquvchilarning muammolarni yengillik bilan koʻrish va
sabr qilish uchun oʻquvchilarga qoʻllanma qilib turish kerak.
6. Dasturli qoʻllab-quvvatlash: Oʻqituvchilar va kurslar dasturli qoʻllab-quvvatlash,
koʻrsatmalar va yordam beruvchilar orqali oʻquvchilarni muammolarni yechishda yordam
berishadi. Oʻquvchilar uchun tayyorlangan darsliklar, mashqlar va maslahatlar foydali boʻladi.
Bu yechimlar oʻquvchilarni tilni oʻrganishda muammolarni yechishda yordam berishi
mumkin. Muammolarni yechishda sabr, istiqomat va dasturli yordam muhim ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
Ellis, Rod. The Study of Second Language Acquisition. Oxford University Press, 1994.
2.
Krashen, Stephen. Principles and Practice in Second Language Acquisition. Pergamon
Press, 1982.
3.
Gass, Susan M., and Larry Selinker. Second Language Acquisition: An Introductory
Course. Routledge, 2008.
4.
Gardner, Robert C. "Social Psychology and Second Language Learning: The Role of
Attitudes and Motivation." Edward Arnold, 1985.
5.
Norton, Bonny. "Identity and Language Learning: Extending the Conversation."
Multilingual Matters, 2013.
6.
Cummins, Jim. "Bilingual Education and English Immersion: The Ramirez Report in
Theoretical Perspective." Bilingual Research Journal, 1992.
