1013
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
ABDULHAMID CHO`LPONNING JADIDCHILIK HARAKATIDAGI O`RNI
Gadayeva Mohigul Muxamedovna
Osiyo xalqaro universiteti
Tarix va filologiya kafedrasi o`qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14901921
Annottasiya.
Ushbu maqolada Jadidchilik harakatining faol namoyondalaridan biri
Abdulhamid Cho`lponning faoliyati haqida so`z boradi.
Kalit so`zlar
: intellektual, siyosiy faoliyat, jadidchilik falsafiy, Gazeta, jurnal, ijtimoiy,
dramaturg.
THE ROLE OF ABDULHAMID CHOLPAN IN THE JADIDIST MOVEMENT
Abstract.
This article discusses the activities of Abdulhamid Cholpan, one of the active
representatives of the Jadidist movement.
Keywords:
intellectual, political activity, Jadidism philosophical, Newspaper, magazine,
social, playwright.
РОЛЬ АБДУЛХАМИДА ЧОЛПАНА В ДЖАДИДСКОМ ДВИЖЕНИИ
Аннотатция.
В этой статье рассказывается о деятельности одного из
активных деятелей джадидистского движения Абдулхамида Чулпана.
Ключевые слова
: интеллектуальная, политическая деятельность, джадидизм,
философский, газетный, журнальный, социальный, драматургический
.
XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Turkiston hududida Jadidchilik harakati keng
yoyilib, ta'lim, madaniyat, ijtimoiy va siyosiy yangilanishlarga oid faoliyat olib borgan, asosan
musulmon intellektualaridan iborat bo‘lgan harakatdir.
Jadidlar yangi ta'lim tizimi, o‘qish usullari, til va adabiyotdagi islohotlar orqali zamon
talablariga javob beradigan yangi avlodni tarbiyalashga harakat qilishdi.
Abdulhamid Cho‘lpon (1897–1938) — jadidlar harakatining mashhur vakillaridan biri
bo‘lib, uning faoliyati o‘ziga xos ahamiyatga ega. Cho‘lpon jadidlar harakatining maqsadlarini
amalga oshirishda o‘zining badiiy, ilmiy, adabiy va siyosiy faoliyati orqali katta iz qoldirdi. A.
Cho‘lpon nafaqat adabiyot bilan shug‘ullangan, balki siyosiy faoliyatiga ham katta e'tibor
bergan. U, milliy uyg‘onish va xalq ozodligi uchun kurashni o‘zining asosiy maqsadi sifatida
belgilagan. A. Cho‘lpon, o‘zbek xalqining ijtimoiy va siyosiy ahvolini yaxshilash uchun faollik
ko‘rsatgan, o‘zbek adabiyotini mustaqil, xalqchil yo‘nalishda rivojlantirishga intilgan. Bu borada
u Turkiston musulmonlarining ko‘plab siyosiy va madaniy tashkilotlarida faol ishtirok etdi.
Cho‘lponning ijodi 1913-1914 yillardan boshlangan bo‘lib, u avval “Qalandar”,
“Mirzaqalandar”, “Andijonlik” va nihoyat “Cho‘lpon” (Tong yulduzi) taxallusi bilan ijod qildi.
1014
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
U ham shoir, ham nosir, ham dramaturg sifatida o‘z xalqi adabiyoti ravnaqiga salmoqli
hissa qo‘shadi. Cho‘lponning dastlabki asarlari “Sadoi Turkiston”, “Sadoi Farg‘ona” kabi
mahalliy gazetalarda, shuningdek, Orenburgda chiqadigan “Sho‘ro” jurnalida nashr etiladi.
Cho‘lponning “Ishtirokiyun”, “Qizil bayroq”, “Turkiston”, “Buxoro axbori” kabi
gazetalardagi faoliyati ham uning ijodiy shakllanishida maktab bo‘lib xizmat etadi.
She`rlarida o‘zining milliy va gumanistik qadriyatlarini ta'kidlab, bu qadriyatlarni o‘zbek
xalqi uchun jahon miqyosida tanitishga intilgan.Cho'lponning to`rt tomlik tanlagan asarlari
to'plami quyidagi asarlardan iborat:"Yodnomalar" – Bu asar Cho'lponning eng mashhur she'riy
to'plamlaridan biridir. Unda shoirning o'z davriga bo'lgan munosabati, umuman hayotga,
insoniyatga bo'lgan qarashlari aks etadi.
"Qissalar" – Bu to'plamda Cho'lponning qisqa hikoyalari va qissalari jamlangan.
Asarlarida odamzodning ruhiy holati, jamiyatdagi o'zgarishlar, insoniyatning daxlsizligi
mavzulari yoritilgan.
"Dunyo va men" – Cho'lponning falsafiy asari bo'lib, unda shoir o'zining dunyoqarashi,
hayotga bo'lgan munosabati, insoniyat va tabiat o'rtasidagi bog'liqlikni tasvirlaydi.
"Ijodiyot" – Bu to'plamda Cho'lponning turli janrlardagi asarlari, shu jumladan she'rlar va
dramatik asarlar keltirilgan. Shoirning ijodiy dunyosi, uning zamonaviy adabiyotga qo'shgan
hissasi haqida fikrlar mavjud. Ushbu asarlar Cho'lponning turli janrlaridagi ijodini kengroq
tushunishga yordam beradi va uning adabiyotga bo'lgan katta hissasini ko'rsatadi. Cho‘lpon o‘z
asarlari orqali xalqni uyg‘onishga, jamiyatdagi noxush holatlarga qarshi kurashishga, tenglik va
erkinlik uchun faol bo‘lishga chaqirdi. U o‘zining "Aql va tafakkur" kabi maqolalarida xalqni
bilimga va taraqqiyotga undagan.
Chol`pon jadidchilik harakatining faollaridan biri sifatida, yangi bilimlarni olish, qadimiy
an’analardan ajralish va ilm-fan taraqqiyotini targ‘ib qilishga katta e’tibor qaratgan. U
jadidchilikning eng asosiy tamoyillaridan biri bo‘lgan ilmiy va ma’rifatli yondashuvni o‘z
asarlarida aks ettirdi. Jadidchilik, ta’limni zamonaviylashtirish, xalqni ilm-fan sohasida
rivojlantirish va milliy madaniyatni yangi bosqichga ko‘tarish maqsadida faoliyat yuritgan.
Jadidchilik harakati o‘zida islohotlarni, siyosiy va ijtimoiy o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlagan
bo‘lib, Cho`lpon bu g‘oyalarni o‘z sherlari va hikoyalarida ko‘rsatib, zamonaviy dunyoqarashni
ilgari surdi. Uning asarlarida yangi jamiyatni yaratish va uni erkin, adolatli qilish g‘oyalari keng
ifodalangan. Cho`lponning asarlarida ko‘plab zamonaviy ideyalar, aqliy erkinlik, dindorlikni
zamonaviylashtirish va erkin fikrlashni rivojlantirishga bo‘lgan intilish kuzatiladi.
Jadidchilikning g‘oyalarini izhor etishda, u adabiyotda yangi shakllar va mavzularni ilgari surdi,
bunda millatning ma’naviy erkinligini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan islohotlar va yangiliklar
haqida so‘z yuritdi.
1015
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Cho`lponning jadidchilik harakatidagi roli nafaqat nazariy jihatdan, balki badiiy ifoda
jihatidan ham katta bo‘ldi. Uning asarlarida qo‘llanilgan tasvirlar va estetik yondashuvlar yangi
ijtimoiy realiyalarni o‘zida aks ettirib, zamonaviy adabiyotga yangi ranglar qo‘shdi.Shunday
qilib, Cho`lpon jadidchilik harakatida faqatgina ilmiy yoki siyosiy jihatdan emas, balki badiiy
jihatdan ham yangi, ilg‘or g‘oyalarni ifodalashda muhim o‘rin tutgan. Cho`lpon Mustafo
Cho`qayning taklifi bilan Qo`qon muxtor respublikasining madhiyasini yozdi.
Cho‘lponning jadidlar harakati bilan bog‘liq faoliyati va siyosiy qarashlari Sovet
hokimiyatiga to‘g‘ri kelmasdi. U 1930-yillarda Stalin rejimi tomonidan ta'qib qilindi va 1938-
yilda davlat dushmani sifatida qatl etildi.
1991 yil 25-sentabrida Cho‘lponga Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Respublikasi
Davlat mukofoti berilgan, 1999-yil "Mustaqillik" ordeni bilan taqdirlangan. Uning merosi,
o‘zgarishlarga intilishlari, bugungi kunda ham O‘zbekiston tarixida katta ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
B.Qosimov. “Abdulhamid Cho`lpon. Toshkent-2012.
2.
Gadayeva, M. (2025). TURKISTONLIK GENERAL AYOL, MILLAT ONASI-
QURBONJON
DODXOHNING
MARD,
JASUR
VA
VATANPARVARLIGI
HAQIDA.
Modern Science and Research
,
4
(1), 344-352.
3.
Muxamedovna, G. M. (2024). PARANJI TARIXI, YOXUD O'RTA ASR AYOLLARINING
KIYIMI HAQIDA.
4.
Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–QADRIYATLAR
BESHIGI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 1228-1238.
5.
Muxamedovna, G. M., Shuhratovna, T. S., & Shokir ogli, S. U. TARIX FANLARINI
OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI.
6.
Gadayeva, M. (2024). MARKAZIY OSIYODA JADID AYOLLARI TARIXI.
Modern
Science and Research
,
3
(12), 652-658.
7.
Toshpo‘latova,
S.,
Gadayeva,
M.,
&
Sadullayev,
U.
(2024).
SHARQ
ALLOMALARINING DIDAKTIK QARASHLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12),
985-993.
8.
Muxamedovna, G. M. (2024). Millatimiz Faxri-Buxoro Ma’rifatparvari.
Miasto
Przyszłości
,
52
, 557-562.
9.
Muxamedovna, G. M. (2024). TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA AXBOROT
KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARINING O ‘RNI.
TA'LIM VA RIVOJLANISH
TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
4
(5), 97-102.
1016
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
10.
Mukhamedovna, G. M. (2024). The Sad Fate Of The Women Of Turkistan: About The
“Hujum” Movement And Its Impacts On Agriculture.
SPAST Reports
,
1
(7).
11.
Muxamedovna, G. M. (2023). MAKTABLARDA TARIX FANINI O'QITISH
AHAMIYATI.
Научный Фокус
,
1
(5), 178-180.
12.
Muxamedovna, G. M. (2023). TARIX FANINI O'QITISHDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI.
Научный Фокус
,
1
(5),
175-177.
13.
Gadayeva, M., & Ismoilova, Z. (2024). The Importance Of Studying The Science Of
Youth Psychology In Improving People'S Lives.
Modern Science and Research
,
3
(2), 676-
683.
14.
Gadayeva, M., & Hamroqulova, N. (2024). The Basis Of The Use Of Development-
Pedagogical Skills In Pedagogical Activity.
Modern Science and Research
,
3
(2), 684-689.
15.
Gadayeva, M. (2024). ABOUT THE HISTORY OF THE VEIL OR MEDIEVAL
WOMEN'S DRESS.
Modern Science and Research
,
3
(2), 1097-1103.
16.
Gadayeva, M. (2023). THE UNIQUE SIGNIFICANCE OF MASTERING SOCIAL
SCIENCES DURING THE DEVELOPMENT OF THE NEW UZBEKISTAN.
Modern
Science and Research
,
2
(10), 459-464.
17.
Universiteti, G. M. M. O. X. (2023). Uchinchi Renesans Davrida Ajdodlarimiz Merosini
Organish Orqali Integratsion Ta’Limni Yanada Takomillashtirish Tamoyillari: Часть 1 Том
1 Июль 2023 Год.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
1
(1), 11-16.
18.
Gadayeva, M. (2024). Attack Action.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1028-1033.
19.
Gadayeva, M. (2024). Effective Ways To Use The" Thoughtstorm" Method On The Theme
Of The" Eastern Renaissance" Era.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1024-1027.
20.
Muxamedovna, G. M. (2023). KREATIV YONDASHUV ASOSIDA DIDAKTIK
MATERIALLAR
YARATISH
MEXANIZMLARI.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
21
(3), 12-14.
21.
Muxamedovna, G. M. (2023). Uchinchi renesans davrida ajdodlarimiz merosini organish
orqali integratsion ta’limni yanada takomillashtirish tamoyillari.
Образование наука и
инновационные идеи в мире
,
22
(1), 35-38.
22.
Muxamedovna, G. M. (2023). History Of Patriotic Women.
International Journal Of
History And Political Sciences
,
3
(12), 69-75.
23.
Muxamedovna, G. M. (2023). Innovatsion TaLim-Buyuk Kelajak Poydevori.
World
scientific research journal
,
17
(1), 74-76.
24.
Gadayeva, M. (2024). Effective Ways To Use The" Thoughtstorm" Method On The Theme
Of The" Eastern Renaissance" Era.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1024-1027.
1017
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
25.
Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Muyiddinov, B. (2025). TARIX DARSLARINI
OQITISHDA INTERFAOL METODLARNING AHAMIYATI.
Modern Science and
Research
,
4
(2), 87-96.
26.
Toshpo’latova, S. (2025). FOROBIYNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA
O’QUVCHILARNI TARIX FANIGA QIZIQTIRISH METODIKASI.
Modern Science and
Research
,
4
(1), 177-186.
27.
Toshpo‘latova,
S.,
Gadayeva,
M.,
&
Sadullayev,
U.
(2024).
SHARQ
ALLOMALARINING DIDAKTIK QARASHLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12),
985-993.
28.
Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Sadullayev, U. (2024). TARIX FANLARINI
OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 994-1003.
29.
Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–
QADRIYATLAR BESHIGI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 1228-1238.
30.
Toshpo'latova
Shaxnoza
Shuhratovna.
(2024).
ILK
UYG'ONISH
DAVRI
NAMOYONDALARNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O'QUVCHILARNI
TARIX FANIGA QIZIQTIRIS METODIKASI.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14520996
31.
Toshpo’latova,
S.
(2024).
TARIX
FANINI
O’QITISHDA
SAMARALI
METODLAR.
Modern Science and Research
,
3
(11), 774-782.
32.
Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.
Журнал универсальных научных
исследований
,
2
(5), 453-462.
33.
Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.
Modern Science and
Research
,
3
(5), 522-529.
34.
Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID
FIKRLAR.
Modern Science and Research
,
3
(12), 353-361.
35.
Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot
District.
Modern Science And Research
,
3
(5), 148-151.
36.
Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT.
Modern Science and Research
,
3
(2), 447-450.
37.
Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of
Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology.
SPAST
Reports
,
1
(7).
38.
Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology.
European Journal Of Innovation In
Nonformal Education
,
4
(3), 432-437.
1018
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
39.
Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI.
Innovations in Technology and
Science Education
,
2
(8), 1214-1222.
40.
Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijduvani.
Modern
Science and Research
,
3
(2), 87-93.
41.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics Of Ethnologies Of Bukhara.
Modern Science
and Research
,
3
(2), 1004-1011.
42.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics.
Modern Science and Research
,
3
(2), 500-507.
43.
Toshpo’latova, S. (2024). Religious Anthropology.
Modern Science and Research
,
3
(1),
504-510.
44.
Shakhnoza Shuhratovna, T. (2023). MS Andreyev’S Way Of Life.
American Journal of
Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769)
,
1
(10), 655-659.
45.
Shuhratovna, T. S. (2023). Ethnological Analysis Of National Costumes And Rituals Of
Tajiks In The Works Of MS Andreyev.
International Journal Of History And Political
Sciences
,
3
(12), 42-47.
46.
Toshpo’latova, S. (2023). MS Andreyev-Scientific Career.
Modern Science and
Research
,
2
(12), 801-807.
47.
Shuhratovna, T. S. (2023). Etymology Of Tajik Marriage Ceremony.
International Journal
Of History And Political Sciences
,
3
(11), 17-23.
48.
Toshpo’latova, S., & Ashurova, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF
THE WORK OF MS ANDREYEV-" ARK BUKHARI".
Modern Science and
Research
,
2
(9), 404-409.
49.
Toshpo’latova, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL
CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN
THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV.
Modern Science and Research
,
2
(10), 291-
299.
50.
Toshpo’latova, S. (2023). A STUDY OF THE WEDDING CEREMONY OF THE
TAJIKS OF AFGHANISTAN.
Modern Science and Research
,
2
(9), 84-89.
51.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). Marriage Ceremony Of Tajiks In The Work Of
Mikhail Stepanovich Andreyev “Tadjiki Dolini Khuf”.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
52.
Toshpo‘latova, S. S. (2023). Tojiklar Milliy Kiyim-Kechaklari Va “Beshmorak”
Marosimining Etnologik Tahlili.
Scholar
,
1
(28), 395-401.
53.
Toshpo’latova, S., & Hoshimova, M. (2025). BERUNIY VA UNING DIDAKTIK
QARASHLARI.
Modern Science and Research
,
4
(1), 344-351.
1019
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
54.
Toshpo’latova, S. (2024). ILK UYG’ONISH DAVRI NAMOYONDALARNING
DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O’QUVCHILARNI TARIX FANIGA
QIZIQTIRISH METODIKASI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 643-651.
55.
Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA BUXORODA ILM – FANNING
RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–345.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071
56.
Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING
AYANCHLI
TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2),
212–215.
Retrieved
from
http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308
57.
Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE
MILITARY ART AND ARMY STRUCTURE OF KHOREZMSHAHS . ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58. Retrieved from
https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035
58.
Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В
ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF
THE
WORK.
MODERN
SCIENCE
AND
RESEARCH,
3(1),
699–
https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555
59.
Muyiddinov, B. (2024). THE ROLE OF MILITARY REFORMS IN THE BUKHARA
KHANATE IN THE LIFE OF THE STATE UNDER THE SHAYBANIDS. MODERN
SCIENCE AND RESEARCH, 3(2), 646–648.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10668887
60.
MB Bahodir o’g’li. (2024). Military Art of Turkish Khaganate in the Early Middle Ages.
European Journal of Innovation in Nonformal Education, 4(16), 223–227.
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2705/2586
