TARIX FANI UCHUN YOZMA VA OG’ZAKI MANBALARNING SHAKLLANISHI

909

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

TARIX FANI UCHUN YOZMA VA OG’ZAKI MANBALARNING SHAKLLANISHI

Boltayev Oxun Obid o’g’li

Osiyo Xalqaro Universiteti “Ijtimoiy fanlar va texnika“ fakulteti,

Tarix va filologiya kafedrasi, o’qituvchisi

email:

9690798@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.14741425

Annotatsiya. Ushbu maqolada tarix fanining shakllanishi, uning qadimiy manbalarga

asoslangan rivojlanish jarayoni va O’rta Osiyo xalqlarining tarixiy o’rni haqida fikr yuritilgan.

Tarixning yozma manbalari paydo bo’lishidan avvalgi davrda epik asarlar asosiy tarixiy

ma’lumot manbasi bo’lib xizmat qilgani, yozuvning kashf etilishi esa tarixshunoslikka yangi

yo‘nalish ochgani ta’kidlanadi. Zardushtiylikning tarixi, qadimgi yunon va rim tarixchilari

asarlaridagi O’rta Osiyo ko‘chmanchi qabilalari haqidagi ma’lumotlar o‘rganib chiqilgan.

Kalit so’zlar: Tarix fani, Zardushtiylik, O’rta Osiyo, epik asarlar, yozma manbalar,

Gerodot, skiflar, eftalitlar, Turk xoqonligi, O’rxun bitiklari, tarixshunoslik, Xitoy manbalari.

THE FORMATION OF WRITTEN AND ORAL SOURCES FOR THE SCIENCE OF

HISTORY

Abstract. This article considers the formation of the science of history, its development

based on ancient sources, and the historical place of the peoples of Central Asia. It is emphasized

that epic works served as the main source of historical information in the period before the

emergence of written sources of history, and the discovery of writing opened a new direction for

historiography. The history of Zoroastrianism, information about the nomadic tribes of Central

Asia in the works of ancient Greek and Roman historians was studied.

Keywords: History, Zoroastrianism, Central Asia, epic works, written sources, Herodotus,

Scythians, Hephthalites, Turkic Khaganate, Orkhon inscriptions, historiography, Chinese sources.

ФОРМИРОВАНИЕ ПИСЬМЕННЫХ И УСТНЫХ ИСТОЧНИКОВ

ИСТОРИЧЕСКОЙ НАУКИ

Аннотация. В статье рассматривается становление исторической науки, ее

развитие на основе древних источников, историческая роль народов Средней Азии.

Подчеркивается, что эпические произведения служили основным источником

исторических сведений в период до появления письменных источников истории, а

открытие письменности открыло новое направление историографии. Изучена история

зороастризма и сведения о кочевых племенах Средней Азии в трудах древнегреческих и

римских историков.

910

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

Ключевые слова: История, зороастризм, Средняя Азия, эпические произведения,

письменные источники, Геродот, скифы, эфталиты, Тюркский каганат, Орхонские

надписи, историография, китайские источники.

Tarix fan sifatida qachon va qanday paydo bo’lgan? Ushbu savolga javob olish uchun antik,

ya’ni qadimgi yunon-rim manbalariga murojaat qilinadi. Yozuv vujudga kelgunga qadar epik

asarlar (“epos” – grekcha so’z bo’lib, “doston”, “rivoyat” va “afsona” ma’nolarini anglatadi)

tarixni o’rganish uchun yagona manba hisoblangan (masalan, Gomerning “Iliada” va “Odisseya”,

Markaziy Osiyo xalqlarining “Alpomish”, “Manas” va “Go’ro’g’li” dostonlari bilan birga rus

bahodirlari haqidagi Vladimir, Muromli Ilya, Dobrinya Nikitich, Alyosha Popovich kabi xalq

eposlari yoki “Igor polki jangnomasi”). Yozuv ixtiro qilinganidan so’ng tosh yoki binolardagi

bitiklar va yilnomalar eng qadimgi yozma tarix manbalari hisoblanadi. O’sha davrlardagi

voqealarning guvohlari yoki zamondoshlari yozib qoldirgan manbalar, keyinchalik xattot va

shoirlar tomonidan qayta-qayta ko’chirilgan yoki og’izdan-og’izga ko’chib, bizgacha yetib kelgan

asarlar qadimiy manba hisoblanadi. Chamasi, o’z yozuviga ega bo’lgan barcha xalqlarda bitiklar

va yilnomalar uchraydi. 1. Zardushtiylik − insoniyat madaniyatiga katta ta’sir ko’rsatgan

dunyodagi eng qadimgi dinlardan biridir. Ayni vaqtda, zardushtiylik eng murakkab, o’z navbatida

tushunish qiyin bo’lgan dinlardan hisoblanadi. Bundan 2700- yil muqaddam Osiyo dashtlarida

vujudga kelgan ushbu din Erondagi uch qudratli (Kayoniylar, Ahamoniylar va Sosoniylar)

davlatlarda uzoq asrlar hukm surgan din bo’lishi bilan birga, u juda ko’p Sharq mamlakatlari,

xususan, Markaziy Osiyoda ham tarqalgan edi. Yevropada Zardushtiylik ta’limoti antik davr –

qadimgi zamonlardayoq katta qiziqish uyg’otgan, Zardusht va uning ta’limoti haqida ko’pchilik

yunon va rimlik yozuvchilar, faylasuflar va tarixchilar ilmiy asarlar yozganlar. Sosoniylar davrida,

ya’ni III–VII asrlarda zardushtiylikning muqaddas kitobi – “Avesto” matnlari o’rta forsiy tilga

ko’chirila boshlagan vaqtlardayoq mazkur din tarixshunosligi tug’ila boshlagan edi. Shuni

ta’kidlash mumkinki, miloddan avvalgi I asrda yaratilgan “Shahrihoyi Eron”, “Denkard”,

“Bundahishn” va “Ardavirafnoma” kabi pahlaviy tilida bitilgan kitoblar hamda sharhlar

avestoshunoslikning muqaddimasidir. Saklar, massagetlar, toxarlar va qadimgi Qanxa xalqi,

ularning ijtimoiyiqtisodiy hayoti haqidagi qimmatli ma’lumotlarni hindlarning epik dostoni

“Maxabxarata”da ham uchratish mumkin. “Maxabxarata” (“Bxarata avlodlari jangnomasi”)

sanskrit tilida yozilgan bo’lib, 100 ming baytni o’z ichiga olgan 18 kitobdan iborat. Asar mil.avv.

X–VIII asrlarda yaratilgan bo’lib, unda afsonaviy shoh Bxarataning ikki toifa avlodlari – kavravlar

va nandavlarning o’zaro adovatlari hamda urushlari bayon etiladi. Asarda, jumladan, uzoq

Hindistonga, fikrimizcha, savdo-sotiq ishlari bilan borgan saklar, toxarlar va qanxaliklar haqida

ushbu muhim ma’lumot keltirilgan: “Uning (podshoh Yudxishtra) eshigi oldida boshqa xalqlar

911

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

bilan birga saklar, toxarlar va qanxaliklar ham navbat kutib turardilar. Paxmoq soqol, peshonalari

shoxlar bilan bezatilgan, qo’llarida turli-tuman sovg’alar – jun, rangu, ipak va patta (oq qayinning

bir turi) daraxti tolasidan, shuningdek, kamyob matolar, paxtadan to’kilgan gazlamalar, mayin,

nafis terilar, uzun va o’tkir qilichlar, shamshirlar, temir nayzalar, har xil boltalar, ichimliklar,

xushbo’y narsalar, turli-tuman qimmatbaho toshlar”. Qadimgi yunon tarixchilarining asarlarida

O’rta Osiyoning chorvador xalqlari haqida batafsil ma’lumotlar uchraydi. Ushbu xalqlar tarixini

yozish Gomer va Esxil kabi adiblar tomonidan boshlangan. Lekin, skif (sak va massaget)lar haqida

keng va aniq ma’lumotlarni birinchi bo’lib miloddan avvalgi V asrda yashagan yunon tarixchisi

Gerodot beradi. Kvint Kursiy Ruf (milodiy I asr), Plutarx (milodiy I asr), Arrian (milodiy II asr),

Pompey Trog (miloddan avvalgi I asr), Yustin (miloddan avvalgi II–I asrlar) kabi muarrixlar ham

O’rta Osiyo ko’chmanchi qabilalarining turmush tarzi, urf-odatlari va mashg’ulotlari to’g’risida

ma’lumotlar beradi. Antik tarixchilardan Strabon (mil.avv. I asr) birinchi bo’lib O’rta Osiyo

ko’chmanchi xalqlarini umumiy bitta (skif) nomi bilan emas alohida hududiy joylashishiga qarab,

mayda guruhlarini ham sanab ko’rsatadi. Uning yozishicha: “Skiflarning katta qismi Kaspiydan

boshlab sharqqa tomon daxlar deyiladi. Ulardan sharqdagilar sak va massaget deyiladi”. Miloddan

avvalgi VI–IV asrlarga oid manbalarda hudud aholisi asosan chorvador ko’chmanchilar ekanligi

ta’kidlansa, keyingi manbalarda (miloddan avvalgi IV-II asrlar) saklarning statsionar

manzilgohlari, oddiy uylari borligi haqida ham ma’lumotlar berilgan. Gerodotning “Tarix” asari.

Gerodot – miloddan avvalgi V asrda yashagan yunon tarixchisi bo’lib, garchi o’zi bayon

qilayotgan voqealar ustida chuqur mulohaza yuritmasa ham, ularni to’g’ri ifodalashi, o’zga xalqlar

va mamlakatlar tarixiga hurmat nuqtai nazaridan qarashi bilan ba’zi tarixchilardan ajralib turadi.

Gerodotning asarida Markaziy Osiyoning qadimiy xalqlari bo’lmish agrippiylar, issedonlar,

massagetlar, skiflar, daylar va saklar haqida, ularning turmushi, urf-odatlari hamda qo’shni

mamlakatlar bilan aloqalari haqida qimmatli ma’lumotlar mavjud. Yunon muarrixlari bergan

ma’lumotlarga qaraganda, skiflar dehqonchilik va chorvachilik bilan shug’ullangan. Gerodot:

“Ular bug’doy, piyoz, sarimsoq va mosh iste’mol qilganlar. Ular bug’doyni faqat o’zlari

uchungina ekib qolmasdan, balki savdo-sotiq uchun ham ekardilar”, – deb yozgan edi. Gerodot

skiflarning chorvachilik ishlariga ham qiziqib qaraydi. Uning qayd etishicha, ko’chmanchi skiflar

ko’chganda qulay bo’lishi uchun namatdan g’ildirakli arava – uy yasab olar edilar. Yuk tashishda

ular otlardan tashqari mollardan ham foydalanganlar. Gerodotning fikricha, skiflar kuchli davlatga

ega edi. “Tarix” asarining Shteyn tomonidan tayyorlangan tanqidiy matni 1869–1871 yillarda chop

etilgan. Asar ingliz (Roulinson, London, 1856–1860 yillar) hamda rus (F. G. Mishchenko,

Moskva, 1858–1860 yillar) tillariga tarjima qilingan. 1982 yilda asarning mamlakatimiz tarixiga

oid qismlari zarur izohlar bilan A. I. Dovatur, D. P. Kallistov va I. A. Shishova tomonidan

yangidan nashr etilgan. V asr o’rtalarida Eftalitlar davlati shakllanishi oxiriga yetdi. Eftalitlar davri

912

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

bo’yicha asosiy manbalar rimlik tarixchi Ammian Marselin (IV asr), vizantiyalik tarixchi Prisk

Paniyskiy, Prokopiy Kesariyskiy va Feofan Vizantiyskiy asarlaridir. Suriyalik yozuvchi Zenob

Glakning yunon tilida yozilgan “Eftalit podshohlari tarixi” asari ham asosiy manba hisoblanadi.

Eftalitlar tarixi bilan shug’ullanuvchilar ko’pchilikni tashkil etsada, ularning etnik tarkibi,

tabiati haqida nuqtai nazar mavjud emas. Eftalitlar turli tillarda turlicha nomlanadi: kitoblarda ye-

da yoki i-da, armanlarda xeptal, idal, tetal, arablarda – xaytal, yaftal, yunonlarda – adel, eftalit,

suriya manbalarida – abdel, eftalit, o’rta fors tilidagi manbalarda – yeftal, xeftal, tojik-fors tilidagi

manbalarda – xetal, xaytal. Xitoy manbalarda eftalitlarning kelib chiqishi haqida juda ko’p

taxminlar bor, lekin ular bir-biriga qarama-qarshidir. Yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki,

eftalitlarning kelib chiqishi va so’zning ma’nosi to’g’risida tarixchilar o’rtasida yagona fikr yo’q.

VI asr o’rtalariga kelib Markaziy Osiyoda yirik ko’chmanchilar davlati – Turk xoqonligi

tarkib topdi. Ushbu davrga oid ma’lumotlar yetarli, biroq ular bir-biriga qarama-qarshi va aniq

ma’lumotlar bermaydi. Mazkur davrga oid voqealar Tabariyning “Tarix ar-rasul va-l mulk” va

Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asrida ham bayon etilgan. Turk xoqonligi bilan bog’liq ba’zi

masalalar I. Bichurin, V. V. Bartold, A. Yakubovskiy, A. Bernshtam va boshqa olimlarning

asarlarida bayon qilingan. “Turk” atamasi etnik mazmunni anglatmay, bir necha qabila va xalq

birlashuvini bildiruvchi siyosiy atama sanalgan. S. P. Tolstovning fikricha, “Turk” so’zi “yosh,

uylanmagan jangchi” ma’nosini anglatadi. Ushbu so’z qabila an’analari va nihoyat siyosiy jihatdan

birlashgan xalqlarning umumiy nomiga aylangan. Yozuv insoniyat tarixida muhim ahamiyat kasb

etgan. Yozma yodgorliklar ham insoniyat tarixida o’ziga xos o’rin tutadi. Turkiy xalqlar tarixini

o’rganishda yozma manbalar, ular orasida O’rxun daryosi qirg’oqlaridan topilgan yozuvlar muhim

manba vazifasini o’taydi. Ushbu bitiklarni o’qish daniyalik olim Vilgelm Tomson va rossiyalik

olim V. V. Radlovlar zimmasiga tushdi. 1893- yilning oxirida V. Tomson O’rxun daryosi

qirg’oqlaridan topilgan yozuvlarni o’qiganligi haqida Daniya qirolligi FA yig’ilishida axborot

berdi. Tomsondan keyin Radlov ham 1894- yil 19- yanvarda Rossiya FA yig’ilishida Kulteginga

bag’ishlangan bitiktoshni o’qiganligi haqida ma’lumot berdi. V. Tomson va V. Radlovlardan keyin

bitiktoshlarni turli tillarga tarjima qilish hamda nashr etish ishlari bilan M. P. Melioranskiy, S. Ye.

Malov va I. V. Stebleva shug’ullandilar. Bu borada o’zbek olimlaridan A. Fitrat, O. Sharofiddinov,

A. Qayumov, T. Salimov, G’. Abdurahmonov va A. Rustamovlarning xizmati katta. Yurtimiz

tarixini o’rganishda Xitoy manbalarining ham ahamiyati katta. Miloddan avvalgi II asrda yashagan

xitoy tarixchisi Sima Syan o’tgan davr davomida bitilgan va saqlanib qolgan xotiralarni jamlash

hamda o’rganish asosida o’zinig mashhur “Tarixiy xotiralar” nomli asarini yozgan edi. Shundan

so’ng Xitoyda tarixiy asarlarni yozish tez rivojlandi. Milodiy 319- yildan boshlab tarixshunoslikka

oid asarlar ham vujudga kelgan.

913

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

Xitoyda yaratilgan “Ershi sishi” (24 tarix) asari 3,5 ming yillik tarixiy voqealarni o’z ichiga

oladi. 24 ta tarixiy asar xoqonlar nazorati ostida bitilganligi uchun uning o’ziga xos kamchiliklari

mavjud. Masalan, ayrim voqealarni bayon etish va ularga baho berishda hukmron sulola manfaati

ustun qo’yilgan, o’zgalarning nuqtai nazari hamda manfaati hisobga olinmagan. Ushbu

manbalarning Turkiston tarixi uchun benihoya ahamiyati – bulardan boshqa manbalarda

uchramaydigan ma’lumotlarning mavjudligidir. Turkiston tarixi bilan bog’liq xitoy manbalarini

o’rganishda va tarjima qilishda Rossiya olimlari ichida N. Ya. Bichurinning xizmati benihoya

katta. O’zbekistonda Xitoy manbalarini o’rganish bo’yicha Ablat Xo’jaevning tadqiqodlari muhim

ahamiyatga ega.

REFERENCES

1.

Bartold, V. V. Markaziy Osiyo tarixiga oid tadqiqotlar. Moskva, 1963.

2.

Avesto. Zardushtiylik va uning diniy an’analari. Toshkent, 2001.

3.

Gerodot. Tarix. Moskva, 1989.

4.

Obid o'g'li, B. O., & Zaynievich, O. M. (2024). BUXORO VA JUNG'OR XONLIKLARI

O'RTASIDA SIYOSIY MUNOSABATLAR TARIXI.

5.

Boltayev, O. (2024). QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

Modern Science and Research

,

3

(10), 64-68.

6.

Obid o’g’li, B. O. QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

7.

Boltaev, O. (2024). BUKHARA'S CARAVAN TRADE AND ITS ROLE ON THE SILK

ROAD.

Analytical Journal of Education and Development

,

4

(10), 293-297.

8.

Boltayev, O. (2024). XX ASR BOSHLARIDA GERMANIYA VA TURKIYA

ITTIFOQINING

MARKAZIY

OSIYOGA

TA'SIRI.

Modern

Science

and

Research

,

3

(12), 556-564.

9.

Boltayev, O. (2023). A GENERAL DESCRIPTION OF THE POLITICAL AND

DIPLOMATIC PROCESSES IN CENTRAL ASIA IN THE MIDDLE OF THE 18TH

CENTURY.

Modern Science and Research

,

2

(9), 145-149.

10.

Haqqulov, M. Y. O. G. L. (2022). Markaziy Osiyoda ilk diplomatik munosabatlar tarixi.

Science and Education, 3(10), 385-389.

11.

Yunusovich, H. M. (2024). Experiences Related to the Fine Fiber Cotton of Uzbekistan

during the Years of Soviet Authority. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN

NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 129-132.

914

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

12.

Yunusovich, H. M. (2024). The Formation, Development and Role of the High Seljuk

Empire Founded by the Turkic Peoples in the Islamic World. Miasto Przyszłości, 53, 956-

959.

13.

Haqqulov, M. (2024). O ‘RTA OSIYO XALQLARINING OZODLIK ORZUSI

BO‘LGAN “TURKISTON MUXTORIYATI”. Modern Science and Research, 3(12), 609-

613.

14.

Yunus ogli, H. M. (2023). QАDIMGI МЕSОPОTАMIYA SHАHАR-DАVLАTLАRI

O'RTАSIDАGI O'ZАRО MUNОSАBАTLАR.

15.

Haqqulov, M. (2024). TURKISTON OZODLIGINING JARCHILARI. Medicine,

pedagogy and technology: theory and practice, 2(11), 154-159.

16.

Gulyamov, A., Srojeva, G., & Haqqulov, M. (2025). O ‘RTA OSIYO OLIMLARINING

KARTOGRAFIK MEROSI. Modern Science and Research, 4(1), 221-227

17.

Gulyamov, A. A. (2024). JАMIYАTIMIZNING IJTIMОIY-IQTISОDIY, MА’NАVIY-

MАDАNIY

SОHАLАRIDА

ОILАNING RОLI.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И

ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

,

36

(2), 149-153.

18.

Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate, Shariah Rules

and Regulations in Commercial Affairs, Partnership Relations.

EUROPEAN JOURNAL

OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION

,

4

(9), 189-194.

19.

Azizovich, G. A. (2024). Family-Marriage and Inheritance Relations of the Population in

the Bukhara Emirate.

Miasto Przyszłości

,

53

, 964-969.

20.

Gulyamov, A. (2024). BUXORO MUZEYNING TASHKIL TOPISHI TARIXI.

Modern

Science and Research

,

3

(12), 659-667.

21.

Nozimov, J. T., & Usmanova, M. N. (2022). SOCİO-PSYCHOLOGİCAL ASPECTS OF

INTERNET ADDİCTİON AMONG STUDENTS. Педагогика и психология в

современном мире: теоретические и практические исследования, 1(10), 49-51.

22.

PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF CHILDREN FOR FORMATION OF

DEVELOPMENT FOR PREPARATION FOR UNIVERSITY. (2024).

Multidisciplinary

Journal of Science and Technology

,

4

(5), 575-578.

23.

Ilniyazovich, S. F. (2023). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING TARIX FANINI

O'QITISHDAGI AHAMIYATI.

24.

Ilniyoz o'g'li, S. F. (2023). ETNOGRAFIK TADQIQOTLARDA QORAQALPOQ

XALQINING YORITILISHI.

25.

Ilniyazovich, S. F. (2024). The Formation of Preliminary Knowledge about the People of

Karakalpak.

EUROPEAN

JOURNAL

OF

INNOVATION

IN

NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(3), 149-155.

915

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

26.

Umidjon,

X.

(2023).

1918-1939-yillarda

Polshaning

ichki

siyosatidagi

o’zgarishlar.

Центр Научных Публикаций (buxdu.Uz)

,

42

(42). извлечено от

https://journal.buxdu.uz/index.php/journals_buxdu/article/view/10963

27.

Umidjon

Xayrullayev.

(2024).

THE

POSITION

OF

CENTRAL

ASIAN

GOVERNORSHIPS DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE AND THE

ARAB INVASION. https://doi.org/10.5281/zenodo.13958464

28.

6. Xayrullayev Umidjon Fayzullo o'g'li. (2024). LEGITIMACY OF RULERSHIP IN THE

STATE OF CENTRAL ASIA AND IRAN IN ANCIENT TIMES AND THE EARLY

MIDDLE AGES. https://doi.org/10.5281/zenodo.14222295

29.

Юсупович, К. С. (2024). КРАТКИЙ ОБЗОР НА ВЗАИМООТНОШЕНИЯ

УЗБЕКИСТАНА И ДВИЖЕНИЯ “ТАЛИБАН”, НА ФОНЕ ЗАХВАТА ТАЛИБАМИ

ВЛАСТИ В АФГАНИСТАНЕ В 2021 ГОДУ.

TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI

ONLAYN

ILMIY

JURNALI

,

4

(11),

227–229.

Retrieved

from

https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/12432

30.

Yusupovich, K. S. (2024). Abu Hafs Kabir and the Spread of the Hanafi Madhhab in

Transoxiana.

EUROPEAN

JOURNAL

OF

INNOVATION

IN

NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(9),

204–207.

Retrieved

from

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4079

31.

Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA BUXORODA ILM – FANNING

RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–345. https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071

32.

Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING

AYANCHLI

TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2),

212–215.

Retrieved

from

http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308

33.

Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE

MILITARY

ART

AND

ARMY

STRUCTURE

OF

KHOREZMSHAHS

.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58.

Retrieved from

https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035

34.

Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В

ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF

THE

WORK.

MODERN

SCIENCE

AND

RESEARCH,

3(1),

699–

702.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555

35.

Muyiddinov, B. (2024). THE ROLE OF MILITARY REFORMS IN THE BUKHARA

KHANATE IN THE LIFE OF THE STATE UNDER THE SHAYBANIDS. MODERN

SCIENCE AND RESEARCH, 3(2), 646–648.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10668887

916

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

36.

MB Bahodir o’g’li. (2024). Military Art of Turkish Khaganate in the Early Middle Ages.

European Journal of Innovation in Nonformal Education, 4

(16), 223–227.

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2705/2586

37.

XORAZMSHOHIDLAR DAVLATI HAYOTIDA TURKON XOTUNNING O’RNI.

(2024). MEDICINE,

PEDAGOGY

AND

TECHNOLOGY:

THEORY

AND

PRACTICE, 2(4),

463-

469.

https://universalpublishings.com/index.php/mpttp/article/view/5192

38.

Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li. (2024). The coronation and campaigns of Alexander

The Great. МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И

ПРАКТИКА, 2(5), 400–412.

https://doi.org/10.5281/zenodo.11222912

39.

Muyiddinov Bekali. (2024). COVERAGE OF LEGAL ISSUES IN "AVESTO".

МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(6),

222–230.

https://doi.org/10.5281/zenodo.12191420

40.

MUYIDDINOV BEKALI, & QORYOG’DIEV Z. (2022). ABOUT THE CONQUEST OF

BUKHARA BY THE KHOREZMSHAHS. International Journal of Philosophical Studies

and

Social

Sciences, 2(3),

158–161.

Retrieved

from

https://www.ijpsss.iscience.uz/index.php/ijpsss/article/view/383

41.

Rahmonova Sanoat Shuhrat qizi. (2024). SPIRITUAL AND EDUCATIONAL REFORMS

ARE

THE

FOUNDATION

OF

A

NEW

UZBEKISTAN.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14503228

42.

Rahmonova, S. (2023). DYNAMICS AND MAIN DIRECTIONS OF SPIRITUAL AND

CULTURAL EFORMS IMPLEMENTED IN UZBEKISTAN. Modern Science and

Research, 2(10), 850-854.

43.

Rahmonova, S. (2023). YANGI O ‘ZBEKISTONDA MA’NAVIY-MADANIY

ISLOHOTLAR. Current approaches and new research in modern sciences, 2(10), 40-43.

44.

Rahmonova,

S.

(2023).

YUKSAK

MA’NAVİYATLİ

AVLOD-UCHİNCHİ

RENESSANS BUNYODKORLARİ. Наука и технология в современном мире, 2(3),

76-79.

45.

Rahmonova, S. (2024). THE REFORMS IMPLEMENTED IN NEW UZBEKISTAN ARE

THE FOUNDATION OF THE THIRD RENAISSANCE. Modern Science and Research,

3(2), 394-399.

46.

Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of

Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology. SPAST Reports,

1(7).

917

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

47.

Toshpo’latova, S. (2025). FOROBIYNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA

O’QUVCHILARNI TARIX FANIGA QIZIQTIRISH METODIKASI.

Modern Science

and Research

,

4

(1), 177-186.

48.

Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ

ALLOMALARINING

DIDAKTIK

QARASHLARI.

Modern

Science

and

Research

,

3

(12), 985-993.

49.

Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Sadullayev, U. (2024). TARIX FANLARINI

OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI.

Modern Science and Research

,

3

(12), 994-1003.

50.

Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–

QADRIYATLAR BESHIGI.

Modern Science and Research

,

3

(12), 1228-1238.

51.

Toshpo'latova

Shaxnoza

Shuhratovna.

(2024).

ILK

UYG'ONISH

DAVRI

NAMOYONDALARNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O'QUVCHILARNI

TARIX FANIGA QIZIQTIRIS METODIKASI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14520996

52.

Toshpo’latova,

S.

(2024).

TARIX

FANINI

O’QITISHDA

SAMARALI

METODLAR.

Modern Science and Research

,

3

(11), 774-782.

53.

Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.

Журнал универсальных

научных исследований

,

2

(5), 453-462.

54.

Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.

Modern Science and

Research

,

3

(5), 522-529.

55.

Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID

FIKRLAR.

Modern Science and Research

,

3

(12), 353-361.

56.

Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot

District.

Modern Science And Research

,

3

(5), 148-151.

57.

Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL

MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT.

Modern Science and Research

,

3

(2), 447-450.

58.

Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of

Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology.

SPAST

Reports

,

1

(7).

59.

Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology.

European Journal Of Innovation In

Nonformal Education

,

4

(3), 432-437.

60.

Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO

XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI.

Innovations in Technology and

Science Education

,

2

(8), 1214-1222.