31-oktabr, 2024-Yil
64
QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA BUXORO, XIVA VA
KO’CHMANCHILAR BILAN OLIB BORGAN DIPLOMATIYASI.
Boltayev Oxun Obid o’g’li
2-Son ixtisoslashtirilgan Davlat umumta'lim maktab internati,
Tarix fani o'qituvchisi.
Phone: +998939650336.
email:
9690798@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13895766
Annotatsiya. Ushbu tezisda XVIII asr oxirida Qo’qon xonligining shakllanishi, uning
Markaziy Osiyoda davlat sifatida tan olinishi, Buxoro xonligiga bosqinlar, jung’orlar va qozoqlar
bilan savdo va diplomatik aloqalarning rivojlanishi bayon etilgan.
Kalit so’zlar: Shoxruxbiy, Abdurahimbiy, Abulfzxon, Miyonko’l, Galdan Selen , Tarim
havzasi, Xitoy Sinlari, Sharqir Turkiston. Shinjon-uyg’ur provinsiyasi, Samarqand.
THE DIPLOMACY OF THE KOKAND KHANATE WITH BUKHARA, KHIVA, AND
THE NOMADS IN THE LAST QUARTER OF THE 18TH CENTURY.
Abstract. This thesis describes the formation of the Kokand Khanate at the end of the 18th
century, its recognition as a state in Central Asia, invasions into the Bukhara Khanate, and the
development of trade and diplomatic relations with the Dzungars and Kazakhs.
Keywords: Shohrukhbiy, Abdurahimbiy, Abulfayzkhon, Miyankol, Galdan Tseren, Tarim
Basin, Qing Dynasty of China, Eastern Turkestan, Xinjiang-Uyghur Province, Samarkand.
ДИПЛОМАТИЯ КОКАНДСКОГО ХАНСТВА С БУХАРОЙ, ХИВОЙ И
КОЧЕВНИКАМИ В ПОСЛЕДНЕЙ ЧЕТВЕРТИ XVIII ВЕКА.
Аннотация. В этом тезисе описано становление Кокандского ханства в конце
XVIII века, его признание как государства в Центральной Азии, вторжения в Бухарское
ханство, а также развитие торговых и дипломатических отношений с джунгарами и
казахами.
Ключевые слова: Шахрухбий, Абдурахимбий, Абульфайзхан, Миянкуль, Галдан
Церен, Таримский бассейн, китайская династия Цин, Восточный Туркестан, Синьцзян-
Уйгурский автономный район, Самарканд.
Qo‘qon xonligining tashkil topishi XVIII asr boshlariga to‘g‘ri kelsada, ashtarxoniylar
davrida markaziy hokimiyatdan ancha uzoq bo‘lgan Farg‘ona vodiysi beklari amalda mustaqil
siyosat yuritganlar. Qo‘qon xonligining asoschisi Shohruxbiy (1680/1709-1722 yy) bo‘lib, davlat
tepasida o‘zbeklarning ming urug‘i vakillari turgan. Ammo, ayrim tarixiy adabiyotlarda afsona-
31-oktabr, 2024-Yil
65
rivoyat shaklidagi ma’lumotlar ham keltirilgan bo‘lib, ularning birida, Qo‘qon xonligini tashkil
qilgan ming qabilasi yеtakchisi Chamach (Chaman) biy ekanligi, uni Tog‘ayquli nomli qalmoq
tarbiyalaganiga oid ma’lumotlarni uchratish mumkin. Ehtimolki jung‘orlar ta’siri kuchaygan
davrda vujudga kelgan rivoyatlardan biri bo‘lishi mumkin.
Ayrim Qo‘qon xonligi tarixiga bag‘ishlangan adabiyotlarda, Shoxruxbiy davrida Qo‘qon
xonligi mustaqil davlat bo‘lmaganligiga ishora qilib, Abulfayzxonni unga otaliq unvonini
berganligiga oid fikr-mulohazalarni B.M. Babadjanov tomonidan keltirib o‘tgan. Haqiqatdan ham
Olimxongacha bo‘lgan Farg‘ona hukumdorlari biy unvonida yurganlar. Biy esa urug‘-qabila
еtakchisi ma’nosini bildirgan xolos. V.V. Bartold Olimxon Qo‘qon xonligining haqiqiy asoschisi
va birinchi bora amir unvonini olgan degan fikrlarni keltirgan. Shuningdek, uning ukasi Umarxon
ham amir unvonida bo‘lib, undan keyingi hukumdorlar xon unvonini olgan deb yozib qoldirgan.
Bundan tashqari davlatning ma’muriy va boshqaruv tuzilishi ham Olimxon davrida shakllangan
degan fikrlarni keltirgan.
Bizning fikrimizcha davlatning shakllanish jarayoni Olimxon davriga kelib yakuniga еtgan
bo‘lsa kerak. Yangi tashkil topgan xonlik o‘z mavjudligining dastlabki davrida Buxoro xonligiga
qarshi faol istilochilik harakatlarini olib borgan. Shohruhbiyning o‘g‘li Abduraximbiy (1722-1734
yy) Qo‘qon xonligining ikkinchi hukumdori, Shohruxbiyning o‘g‘li . Uning davrida Xo‘jand va
Andijon Qo‘qon xonligiga qo‘shib olingan. Buxoroga qarshi Shahrisabz kenagaslari bilan ittifoq
tuzgan. 1732 yilda Samarqandni egallagan. 1734 yil suiqasd natijasida o‘ldirilgan.
Shahrisabz bilan ittifoqda Abulfayzxonga qarshi kurash olib borib, Samarqand shahrini
(1732 y) Buxorodan tortib olgan. Uning ukasi Abdukarimbiy (1734-1750 yy) Miyonko‘lga
qo‘zg‘olon ko‘targan Ibodullobiy qipchoq ustiga 1745 yil qo‘shin tortgan. Ushbu o‘zaro kurash
jarayonlari tashqi Jung‘or xonligi tomonidan xavf kuchaygan bo‘lsada olib borilgan. Qo‘qon
xonligiga jung‘orlarning bostirib kirishi Abdukarimbiy hukumronligi davriga to‘g‘ri kelgan.
Qalmoqlarning hujumi natijasida Qo‘qon xoni o‘zini mudofaa qila olmasligi sababli jiyani
(akasi Abduraximbiyning o‘g‘li) Bobobekni Jung‘orlarga garov sifatida berib tinchlikka erishgan.
Ammo, Qo‘qon xonligi tarixiga bag‘ishlangan mahalliy manbalarda Abdukarimbiyga
O‘ratepa hokimi Fozilbiy yordamga kelishi, uning Abdukarimbiyning tutingan o‘g‘li ekanligi,
ittifoqchilar g‘alaba qozonganligi bilan bog‘liq fikr-mulohazalar keltirilgan . Shuningdek, 1740-
1741 yillardagi jung‘orlarning harbiy yurishi davrida Abdukarimbiy nafaqat akasi Raximbiyning
katta o‘g‘li Bobobekni garovga bergan, balki Jung‘or xonligiga o‘zining tobeligini ham
bildirganligiga oid ma’lumotlar mavjud168 . T.K. Beysembiev “Ta’rix-i Shaxruxi” asaridagi
ma’lumotlarni tahlil qilib, 1741-1745 yillarda Qo‘qon hukumdori Abdukarimbiy jung‘orlar
31-oktabr, 2024-Yil
66
hujumini daf qila olgan bo‘lsada, jiyani Bobobekni garovga berib yuborganligi, Bobobek Urug’ida
Jung‘or xonlari saroyida tarbiya qilingani va keyinchalik qisqa muddat (1752- 1753 yy) jung‘orlar
tomonidan xon qilib ko‘tarilganligini keltirib, Qo‘qon xonligi amalda Junhor xonligining vassali
bo‘lganligini akasi Abduraximbiy vafotidan so‘ng Qo‘qon xonligining uchinchi (1734 yildan)
xoni. 1740 yilda Qo‘qon shahrini mudofa devori bilan o‘rab olgan.
Shu yili qozoqlarning taniqli urug‘ boshliqlaridan va Toshkent hokimi bo‘lgan Tolebiy
Abdukarimbiy oldiga jung‘orlardan qochib kelgan. Tolebiyni topshirishni talab qilgan jung‘orlar
elchisi haydam yuborilgan. Uning davrida Jung‘or xonligi qo‘shinlari Qo‘qon xonligiga bir necha
marta bostirib kirgan. . So‘nggi o‘rta asrlarda Markaziy Osiyodagi xalqaro munosabatlar bo‘yicha
yirik mutaxassis bo‘lgan B.P. Gurevich ham 1741 yilda Jung‘orlarning Farg‘onaga hujumi vaqtida
Abdulkarimbiyning biroz qarshilik ko‘rsatishidan keyin bo‘ynsunishi bilan yakunlanganligiga oid
mulohazalarini keltirib o‘tgan . Xulosa qilish mumkinki, XVIII asrning o‘rtalarida ma’lum bir
muddat Qo‘qon xonligi ham o‘zini Jung‘or xonligiga qaramligini tan olishga majbur bo‘lgan.
Qo‘qon xonligining jung‘orlarga faol qarshilik ko‘rsatishi XVIII asr 40-yillari o‘rtalariga
to‘g‘ri kelgan. Bu vaqtda Eronda Nodirshohning hokimiyatni qo‘lga olishi, Buxoro tomonidan
tashqi xavfning yo‘qligi va qozoqlar bilan ittifoqchilik jung‘orlarga qarshi faol kurash olib borish
imkonini yaratgan. Ushbu xronologik davrda Qo‘qon xonligi va uning ittifoqchilari bo‘lgan
qozoqlar bilan kurash olib borish Jung‘or xonligini batamom kuchsizlantirgan va nafaqat O‘rta
Osiyoda, balki Markaziy Osiyoda siyosiy va etnik o‘zgarishlarga olib kelgan. Bir so‘z bilan
aytganda, Jung‘or xonligining halokatini yaqinlashtirgan. Qozoqlar va Abdukarimbiy
ittifoqchilikda 1744 yilning kuzida Toshkent shahrini Jung‘orlardan tortib olganlar. Shaharni
ishg‘ol qilish vaqtida asir olingan qalmoqlarning bir qismini Abdukarimbiy qo‘yib yuborib,
Jung‘or xonini 1745 yil bahorida Kutebe degan mavzeda kutishini еtkazishni buyurganligi tarixiy
adabiyotlarda qayd etilgan. O‘zbeklar, qozoqlar va qirg‘izlar birgalikda jung‘orlarga qarshi kurash
olib bora boshlaganlar. Qo‘qon xonligini bo‘ynsundirish maqsadida 1743 yilda Septen noyon
boshchiligidagi 40 ming kishilik qo‘shin Farg‘onaga bostirib kirgan va mag‘lubiyatga uchrab ortga
qaytgan. Shundan so‘ng, 1745 yil oyratlar yana Farg‘onaga hujum qilgan. Qo‘qon qamal qilingan
bo‘lsada, ko‘zda tutilgan maqsadlarga erishilmagan.
Sibirdagi Barabin tatarlardan bo‘lgan savdogar Noshixon Amirovning Sibir ma’murlariga
ma’lum qilishicha, 1748 yilda jung‘orlar yana Qo‘qon xonligiga hujum qilib talaganlar. Qo‘qon
xonligining Jung‘or davlati bilan olib borgan kurashlari XVIII asrning 40-50 yillarida deyarli
to‘xtovsiz olib borilgan deb xulosa qilishimizga tarixiy adabiyotlarda asoslar еtarli. Jumladan,
Ch.Ch. Valixonov Galdan-Seren vafoti (1745 yil)dan oldin Qo‘qon bilan urush olib
31-oktabr, 2024-Yil
67
borayotganligini, o‘limidan biroz muddat oldin Farg‘onada shimolidagi Koson shahrini hiyla bilan
bosib olganligi, Qo‘qon xoni Abdulkarimbiy Kosonga yuborgan yordamchi kuchlarini tor-mor
keltirganligini yozib qoldirgan . Shuningdek, uning vafotidan keyin taxtga o‘tirgan o‘g‘li Seben-
Dorji ham (1746 y) ushbu urushni davom ettirgan. Sin imperiyasi poytaxti Pekinga elchi yuborib,
o‘zbeklar bilan urush olib borayotgani sababli unga qo‘shin, moddiy yordam berishini so‘ragan.
Ammo, Xitoy tomoni ushbu murojaatga rad javobini bergan. Seben-Dorji o‘ziga boshqa
ittifoqchi topishga harakat qilgan.
Movarounnahr davlatlari uchun XVIII asr o‘rtalari Janubiyg‘arbdan Eronda kuch-qudrati
cho‘qqisiga chiqqan Nodirshoh davlati, shimoliy-sharqdan Jung‘or xonligi ularning mavjudligiga
xavf sola boshlagan. Nodirshoh davlati qudratidan cho‘chib yoki O‘rta Osiyo xonliklarini ta’sir
doiraga bo‘lib olish maqsadida Jung‘or xonligida siyosiy tushkunlik boshlangan Sevan-Dorji
hukumronligi davrida Nodirshohga xuntayji (xon) Sevan-Dorji 1746 yilda elchi yuborib,
qarindoshchilik aloqalarini yo‘lga qo‘yishga harakat qilgan.
Singlisini Nodirshohga turmushga bergan va Nodirshoh elchilarga qalin puli sifatida 10
ming kumush rubl bergan. Shuningdek, garchi Nodirshoh Qo‘qon xonligiga harbiy yurish
qilmagan bo‘lsada, Qo‘qon xoni Abdukarimbiy o‘zini Eron davlatiga vassalligini tan olgan.
REFERENCES
1.
Изистории Средней Азии Восточного Туркестана XV-XIXвв.–Т.: Фан,1987.–С.774.
2.
Mahmud Orziyev, Oxun Boltayev. Jung‘orxonligining tugatilishi jarayonida markaziy
osiyodagi
xalqaro
munosabatlar.
/[Matn]:
o‘quvqo‘llanma/
M.Z.OrziyevO.
O.BoltayevBuxoro:
“BUXORODETERMINANTI”
MCHJning
Kamolot
nashriyoti,2024.-72b.
3.
Boltayev, O. (2023). A GENERAL DESCRIPTION OF THE POLITICAL AND
DIPLOMATIC PROCESSES IN CENTRAL ASIA IN THE MIDDLE OF THE 18TH
CENTURY. Modern Science and Research, 2(9), 145–149. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/2406
4.
ВалихановЧ.Ч.Собраниесочинениевпятитомах.Том4.–Алма-Ата: Главнаяредакция
Казахскойсоветской энциклопедии,1985.–461с.
5.
ГанковскийЮ.В. Империя Дуррани. М.:ИздательствоВосточнойлитературы,1958.–
173с.
31-oktabr, 2024-Yil
68
6.
ДуманЛ.И.
Аграрная
политикацинского
(манчжурского)
правительствав
Синьцзяневконце
XVIIIвека/
Ответственный
редактор
В.М.Алексеев.М.;
Л.:ИздательствоАкадемиинаук СССР,1936.-256с
7.
BoltayevO.O “XVIII ASR O’RTALARIDA MARKAZIY OSIYODAGI SIYOSIY
DIPLOMATIK JARAYONLARGA UMUMIYTAVSIF” International «MODERN
SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME2/ISSUE9/UIF:8.2/MODERNSCIENCE.
UZXalqaroilmiy-metodikjurnal2023b-148
