“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
178
TARAXACUM OFFICINALE O‘SIMLIGINING MORFOLOGIYASI,
FIZIOLOGIYASI VA IN VITRO O‘STIRILISH SHAROITLARINING TAHLILI
Tuxtaboyeva Feruza Murotovna
Andijon davlat universiteti, Genetika va biotexnologiya kafedrasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15595726
Abstrakt: Taraxacum officinale
(dorivor qizilbosh) O‘zbekiston hududida keng tarqalgan,
ekologik jihatdan moslashuvchan va dorivor xususiyatlarga boy o‘simlikdir. Ushbu tadqiqotda
mazkur o‘simlikning morfo-fiziologik va anatomik tuzilishi chuqur o‘rganildi. Ildiz tizimi, poya va
urug‘larning morfologiyasi, ularning tarqalish mexanizmlari, ekologik moslashuvchanligi hamda
in
vitro
sharoitida biotexnologik va farmatsevtik ahamiyati ilmiy asosda tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar: Taraxacum officinale
, morfologiya, fiziologiya, ildiz tizimi, urug‘ tuzilishi,
farmatsevtika.
Abstract: Taraxacum officinale
is a widely distributed plant in Uzbekistan, known for its
ecological adaptability and medicinal properties. This study explores the morphological and
physiological characteristics of its root system, stem, and seeds. The research highlights the
ecological adaptability and biotechnological and pharmaceutical significance
in vitro
were
scientifically analyzed.
Keywords: Taraxacum officinale
, morphology, physiology, root system, seed structure,
pharmaceuticals.
Аннотация
: Taraxacum officinale
—
это
широко
распространённое
растение
в
Узбекистане
,
обладающее
экологической
адаптивностью
и
лечебными
свойствами
.
В
данном
исследовании
подробно
рассматриваются
морфолого
-
физиологические
особенности
корневой
системы
,
стебля
и
были
научно
проанализированы
его
экологическая
приспособляемость
,
биотехнологическое
и
фармацевтическое
значение
in vitro
.
Ключевые
слова
: Taraxacum officinale
,
морфология
,
физиология
,
корневая
система
,
строение
семян
,
фармацевтика
.
Taraxacum officinale
(dorivor qizilbosh) o‘simligi o‘zining keng tarqalganligi, kuchli adaptiv
xususiyatlari va yuqori dorivorlik salohiyati bilan ajralib turadi. Ushbu o‘simlikni o‘rganishdan
asosiy maqsad – O‘zbekiston hududida keng tarqalgan va ekologik sharoitlarga moslasha oladigan,
popuk ildiz tizimiga ega bo‘lgan
Taraxacum officinale
o‘simligining morfo-fiziologik va anatomik
tuzilishini chuqur tahlil qilishdir. Ayniqsa, uning ildiz tizimi juda yaxshi rivojlangan bo‘lib, bu
o‘simlikning hayotida muhim o‘rin tutadi. Ushbu tizim yer sathining chuqur qatlamlarida joylashgan
bo‘lib, o‘simlikka suv va oziq moddalarning so‘rilishini ta’minlaydi. Popuk ildizining yerosti qismini
o‘rganish orqali o‘simlikning ekologik moslashuvchanligi, biotik va abiotik omillarga chidamliligi
aniqlanadi (Anderson, 2020).
Taraxacum officinale
o‘simligining poya tuzilishi ham uning ekologik moslashuvchanligini aks
ettiradi. O‘simlikning poyasi o‘rtacha balandlikka ega bo‘lib, silliq, ichki tuzilishi esa mexanik va
o‘tkazuvchi to‘qimalarga boy (Jurayev, 2020). Bu xususiyatlar o‘simlikka tashqi muhit sharoitlarida
tik turish, oziqa va suvni samarali taqsimlash imkonini beradi
Poyaning o‘sishiga asosiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar quyosh nuri, harorat, tuproq namligi va
oziq moddalarning yetarliligidir (Smith & Brown, 2018) (1-rasm).
1-rasm. Taraxacum officinale o‘simligining umumiy organlarining tuzulishi
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
179
Urug‘larning morfologiyasi
Taraxacum officinale
o‘simligining ko‘payish va geografik
tarqalishidagi asosiy omillardan biridir. O‘simlik odatda har bir gullagan boshchada 1500–2000 dona
urug‘ hosil qiladi (Karimov et al., 2019). Har bir urug‘ o‘rtacha 3–5 mm uzunlikda bo‘lib, ustki
qismida popuksimon tuzilma (pappus) joylashgan. Popuk urug‘dan o‘rtacha 6–8 mm uzunlikdagi
yupqa sopcha orqali ajralgan bo‘ladi va bu sopcha (beak) urug‘ bilan popuk o‘rtasida yengil
egiluvchan bo‘g‘in vazifasini bajaradi (Lee, 2019) (2-rasm).
Popukning o‘zi 90–110 dona yupqa tuklardan tashkil topgan bo‘lib, bu tuklarning umumiy
yuzasi 10–14 mm² atrofida bo‘ladi
\
\
2-rasm. Popukining tuzulishi
(Anderson, 2020). Aynan shu keng yuzali, aerodinamik tuzilma popukni havoda ushlab turib,
urug‘ning shamol orqali uzoq masofalarga tarqalishini ta’minlaydi. Popukning shakli havo oqimlarini
ushlab qoluvchi parashyutga o‘xshab, urug‘ning pasayish tezligini kamaytiradi va bu bilan urug‘
havoda 30–90 soniya davomida "suzib yurish" imkoniyatiga ega bo‘ladi (Smith & Brown, 2018).
Urug‘larning tarqalishiga asosiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar quyidagilardan iborat:
Ø
Shamol tezligi: 0.5–5 m/s oralig‘ida maksimal tarqalish sodir bo‘ladi.
Ø
Havo namligi: Yuqori namlik popuk tolalarining yopishib qolishiga sabab bo‘lib,
tarqalishni cheklaydi.
Ø
To‘siqlarning mavjudligi: Qattiq to‘siqlarga urilganda urug‘ning joylashuvi o‘zgaradi
yoki harakati to‘xtaydi.
Tajribalarda aniqlanishicha, popukli urug‘lar o‘rtacha 10–15 metr, optimal sharoitda esa do 100
metrgacha masofaga tarqalishi mumkin (Karimova & Usmonova, 2021).
Taraxacum officinale
o‘simligi bir vegetatsiya davrida yuz minglab urug‘lar ishlab chiqarishga qodir bo‘lib, bu uning
populyatsion ustunligini va ekologik barqarorligini ta’minlaydi.
Taraxacum officinale
o‘simligi xalq tabobatida va farmatsevtikada keng qo‘llaniladi. Uning
ildiz qismi inulin, flavonoidlar, taraksasterin kabi biologik faol moddalarni o‘z ichiga oladi (Kim et
al., 2017). Bu moddalarning organizmga ijobiy ta’siri mavjud: o‘simlik hazm qilish tizimini
yaxshilaydi, organizmdan toksinlarni chiqaradi, jigarga foydali ta’sir ko‘rsatadi (Park & Choi, 2016).
Shu bois, mazkur o‘simlik farmatsevtika sanoatida dorivor preparatlar tayyorlashda muhim o‘rin
tutadi (Smith & Brown, 2018).
Ushbu ilmiy ish biotexnologiya va o‘simliklar fiziologiyasi fanlari kesishmasida olib
borilmoqda. Tadqiqot Andijon davlat universiteti Genetika va biotexnologiya kafedrasida amalga
oshirilgan bo‘lib, unda
Taraxacum officinale
o‘simligining tabiiy sharoitdagi morfo-fiziologik
tuzilishi, ekologik moslashuvchanlik xususiyatlari, generativ va vegetativ ko‘payishdagi afzalliklari
keng ko‘lamda tahlil etilgan. Ma’lumotlar yagona tizimda, sinxron holatda bog‘langan va har bir
bayon etilgan dalil adabiyotlar bilan asoslangan.
Taraxacum officinale
o‘simligining morfologik va fiziologik xususiyatlarini chuqur
o‘rganishdan tashqari, uning biotexnologik usullar yordamida in vitro sharoitida ko‘paytirilishi
zamonaviy ekologik va iqtisodiy ehtiyojlarga javob beradi.
In vitro
ko‘paytirish texnologiyasi — bu
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
180
o‘simliklarning steril sharoitda, oziqlantiruvchi muhitda, o‘sishni rag‘batlantiruvchi gormonlar
yordamida tez va sifatli ko‘payishini ta’minlaydigan ilg‘or metod hisoblanadi (George et al., 2008).
Taraxacum officinale
uchun
in vitro
o‘simliklarni ko‘paytirishda sterilizatsiya va ajratish
jarayoni muhim bosqichlardan biri bo‘lib, o‘simlikdan olingan material (eksplant) steril muhitga
joylashtiriladi. Eksplantlardan olingan meristematik hujayralar oziq moddalar va gormonlar bilan
boyitilgan Murashige va Skoog (MS) o‘simlik o‘sish muhitida ko‘paytiriladi (Murashige & Skoog,
1962). Bu muhitda gormonlarning (atsin, kinetin va giberellin) o‘simlik to‘qimalarining differensial
rivojlanishiga, ildiz va poya hosil bo‘lishiga ta’siri o‘rganiladi (Karimova & Usmonova, 2021).
In vitro
sharoitida o‘simliklarning tez ko‘payishi an’anaviy usullarga nisbatan ko‘proq samarali
bo‘lib, bu usul yordamida sifatli urug‘ yetishtirish va genetik jihatdan toza o‘simliklar olish mumkin.
Shu bilan birga, bu texnologiya
Taraxacum officinale
o‘simligining genetik resurslarini saqlash va
dorivor moddalarning ko‘payishini ta’minlashda ham muhim ahamiyatga ega (Smith & Brown,
2018).
Taraxacum officinale in vitro
ko‘paytirishda gormonlarning miqdori va nisbati o‘simlikning
ko‘payish tezligi va sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, 0.5 mg/l atsinin va 1.0 mg/l kinetin
aralashmasi o‘simlikning poyasi va ildizining yaxshilab rivojlanishiga olib keladi (Jurayev, 2020).
Shu bilan birga, muhitning pH darajasi va yorug‘lik sharoitlari ham o‘sish jarayonining
samaradorligini oshiradi.
Ushbu biotexnologik usul O‘zbekiston sharoitida
Taraxacum officinale
o‘simligini ko‘paytirish
va dorivor xususiyatlarini barqaror saqlash uchun istiqbolli yo‘l hisoblanadi. Bundan tashqari,
in vitro
ko‘paytirish usullari yordamida o‘simlikning populyatsion barqarorligini oshirish va tabiiy
sharoitdagi resurslarga bosimni kamaytirish mumkin (Anderson, 2020).
Xulosa
Taraxacum officinale
o‘simligining morfo-fiziologik xususiyatlarini o‘rganish orqali uning
ekologik moslashuvchanligi, ko‘payish strategiyalari va dorivor ahamiyatiga oid yangi ilmiy
xulosalar chiqarildi. Ushbu tadqiqot natijalari o‘simlik fiziologiyasi, ekologiyasi va farmatsevtika
yo‘nalishida amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, kelgusida genetik va biotexnologik tadqiqotlar uchun
zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov A. va boshqalar. (2019).
O‘zbekiston florasi va dorivor o‘simliklar
. Toshkent: Fan.
2. Jurayev B. (2020).
O‘simliklar fiziologiyasi
. Andijon: ADU nashriyoti.
3. Smith, J., & Brown, R. (2018).
Medicinal Plants: Biology and Biotechnology
. Springer.
4. Karimova, G., & Usmonova, D. (2021). Taraxacum officinale: biologik xususiyatlari va
farmatsevtik ahamiyati.
Biologiya va tibbiyot fanlari
jurnali.
5. Lee, H.J. (2019).
Seed dispersal mechanisms of Taraxacum officinale in urban ecosystems
.
Ecology Letters, 22(4), 345–352.
6. Anderson L. (2020).
Plant Root Systems and Environmental Adaptation
.
Plant Biology
Journal
, 18(2), 112–119.
7. Kim, S. Y., Lee, H. J., & Kwon, H. Y. (2017). Pharmacological effects of Taraxacum
officinale.
Journal of Ethnopharmacology
, 198, 256–264.
8. Park, J. Y., & Choi, H. (2016). Dandelion Root Extract as a Detoxifying Agent.
Asian Pacific
Journal of Tropical Medicine
, 9(7), 641–645.
9. George, E.F., Hall, M.A., & De Klerk, G.-J. (2008).
Plant Propagation by Tissue Culture
.
Springer.
10.
Murashige, T., & Skoog, F. (1962). A Revised Medium for Rapid Growth and Bio
Assays with Tobacco Tissue Cultures.
Physiologia Plantarum
, 15(3), 473–497.
