“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
663
SIDERAT O‘SIMLIKLAR VA ULARNING TUPROQ STRUKTURASINI
YAXSHILASHDAGI RO‘LI
Mutalibov Abduraxmon To‘lqinjon o‘g‘li magistrant
abdurahmon9803@gmail.com
Tuxtaboyeva Feruza Muratovna professor
feruzatoxtaboyeva1971@gmail.com
Ismoilov Ibroximjon Xakimjon o‘g‘li o‘qituvchisi
ibroximismoilov05@gmail.com
Andijon Davlat universiteti Genetika va biotexnologiya kafedrasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15588602
Annotatsiya:
Ushbu maqolada siderat o‘simliklar va ularning tuproq strukturasini
yaxshilashdagi ro‘li qishloq xo‘jaligi sohalarida hozirgi kunda juda kerakli bo‘lgan organik o‘g‘it
ekanligi yoritilib berilgan. Sideratlar ularning foydalari, tuproq strukturasini yaxshilashdagi ro‘li,
vazifalari, mo‘l hosil olishga yordam berishi, tuproq mikroflorasini tabiiy ravishda tiklashi uni
boyitishi va buni natijasida biz uchun zarur bo‘lgan mahsulotlar olish kabi jarayonlar uchun muhim
o‘simlik turlari haqida ma‘lumot berilgan.
Kalit so‘zlar:
Siderat, tuproq mikroflorasi, tuproq faunasi. bioxilma xillik
Аннотация
:
В
данной
статье
подчеркивается
роль
зеленых
удобрений
и
их
роль
в
улучшении
структуры
почвы
,
что
делает
их
весьма
востребованным
органическим
удобрением
в
современном
сельском
хозяйстве
.
Приводится
информация
о
пользе
сидератов
,
их
роли
в
улучшении
структуры
почвы
,
их
функциях
,
а
также
о
важных
видах
растений
,
которые
помогают
получить
обильный
урожай
,
естественным
образом
восстановить
и
обогатить
микрофлору
почвы
и
в
результате
получить
необходимые
нам
продукты
.
Ключевые
слова
:
Зеленое
удобрение
,
почвенная
микрофлора
,
почвенная
фауна
.
биоразнообразие
Abstract:
This article highlights the role of green manure and its role in improving soil
structure, making it a highly sought-after organic fertilizer in modern agriculture. Information is
provided on the benefits of green manure, their role in improving the soil structure, their functions,
as well as important plant species that help to obtain a bountiful harvest, naturally restore and enrich
the soil microflora and, as a result, obtain the products we need.
Key words:
Green manure, soil microflora, soil fauna. biodiversity
Sideratlar - hosil uchun va yana tuproqning tuzulishini va unumdorligini yaxshilash uchun
hozirgi kunda keng dalalarda almashlab ekish uchun ishlatiladigan o‘simlik turlari hisoblanadi.
Oldingi davrlarda qishloq ho‘jaligi sohalarida xam siderat o‘simliklardan foydalanib kelingan, bunga
Qadimgi Misr, Yunoniston va Rimda dalalarda dukkakli va boshqa ekinlar ekish natijasida tuproq
unumdorligi yaxshilanishi haqida tajribalarda guvohi bo‘ldilar. Agronomiya rivojlanishi bilan
sideratlarga bo‘lgan qiziqish yanada ortdi. Ko‘pgina olimlar turli siderat o‘simliklarning tuproq
xususiyatlariga ta’siri bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazdilar. Hozirgi kun qishloq xo‘jaligida bu soha
sezirarli rivoj topdi. Natijada turli iqlim sharoitlarga va ekinlarning turlari uchun alohida siderat
o‘simliklar tanlash bo‘yicha olimlar tomonidan tavsiyalar ishlab chiqildi.
Zamonaviy organik dehqonchilikda sideratlardan foydalanish hozirgi kunda zarur ekanligi, bu
hayot va yer sayyorasi ya’ni tuproq mikloflorasi uchun bir necha sabablarga ko‘ra foydali ekanligi va
buni ekinlarni ekish jarayonida qo‘llash bo‘yicha ishlar tashkil etilishi tobora dolzarb mavzu bo‘lib
kelmoqda [1, 2].
Ekologik toza: sideratlar organik dehqonchilikning asosiy elementlaridan biridir, chunki u
sintetik o‘g‘itlar va pestitsidlardan foydalanmasdan tuproq unumdorligini oshiradi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
664
Qishloq xo‘jaligi tizimlarining chidamliligi: Sideratlardan foydalanish salbiy ekologik
ta‘sirlarga bardosh bera oladigan yanada mustahkam va o‘zini o‘zi boshqaradigan agroekotizimlarni
yaratishga yordam beradi.
Tuproq unumdorligini oshirish: Sideratlar tuproqni organik moddalar bilan boyitadi, unung
tuzulishini yaxshilaydi, suvni ushlab turish qobiliyatini oshiradi va o‘simliklarni zarur oziq moddalar
bilan taminlaydi.
Yovvoyi o‘tlar va kasalliklarga qarshi kurash: Ko‘pkina sideratlar begona o‘tlarning o‘sishini
va patogenlarning rivojlanishini bostiradigan moddalarni ishlab chiqaradi, bu esa o‘simliklarning
kimyoviy himoya qilish vositalariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi.
Biologik xilma-xillikni saqlash:almashlab ekishga sideratlarni kiritish tuproq faunasi va
mikloflorasining biologik xilma-xilligini saqlashga yordam beradi.
Sideratlarning bugungi kunda keng miqyosdagi talab darajasiga yetishini sababi deb
quyidagilarni ko‘rsatishimiz mumkun. Ya’ni organik dehqonchilikda sintetik o‘g‘itlardan
foydalanish taqiqlanadi, shuning uchun sideratlar o‘simliklar uchun organik moddalar va ozuqa
moddalarning asosiy manbai hisoblanadi. Sideratlar organik dehqonchilikda tuproq sog‘ligini saqlash
va yaxshilashda eng samarali vositalardan biridir. Iste’molchilar tomonidan o‘simliklarni kimyoviy
himoya vositalaridan foydalanmasdan yetishtirilgan organik mahsulotlarga bo‘lgan talabi tobora
ko‘proq bo‘lmoqda [3, 4].
Sideratlardan foydalanishning zamonaviy tendentsiyalari: yangi siderat (yashil go‘ng)
aralashmalarini ishlab chiqish, agranomlar turli tuproq iqlim sharoitlariga va ekinlarga moslashgan
yangi siderat aralashlamalarini yaratish ustida faol ishlamoqda. Sideratlar tuproqni eroziyadan
himoya qilish, namlikni saqlash va uning tuzulishini yaxshilash uchun ishlatilmoqda. Shahar
dehqonchiligida sideratlar ekologik toza shahar va vohalarni yaratish uchun tobora keng kengroq
qo‘llanilishi zarur deb topmoqda.
Sideratlardan foydalanish afzalliklari quyidagilardan iborat:
1. Sideratlar tuproq gidroksidi darajasini pasaytirish uchun tuproq kislotasi sifatida harakat
qilishi mumkin. Bu sirka kislotasining tabiiy shakllanishi tufayli yuzaga keladi.
2. Siderat o‘simliklar tomonidan ishlatiladigan ozuqalar keyingi ekinlar uchun xam foyda
bo‘ladi. O‘simlik tuproqqa kiritilgandan so‘ng darhol o‘simlik materiallini parchalaydigan tuproq
mikroorganmizmlarining keskin ko‘payishi kuzatiladi. Natijada, asosiy o‘simlik turli xil mavjud
shakllardan foydali oziq moddalarni oladi.
3. Mikrobial faollik foydali zamburug‘larning mitseliysining shakllanishiga va turli
moddalarning to‘planishiga olib keladi, bu esa tuproqning holatiga foyda keltiradi. Organik
moddalarning foizini oshirish ko‘plab tuproq xususiyatlarini yaxshilaydi. Jumladan: shamollatish,
infiltratsiya va suvni ushlab turish kabilar kiradi. Ko‘plab siderat ekinlarning ildiz tizimi qattiq
tuproqlarga samarali kirib borishi tufayli yuzaga keladi. Biomassaning parchalanishi natijasida
gumus miqdori xam ortadi.
4. Ba’zi siderat ekinlarning ildiz tizimi tuproqqa chuqur kirib, kelajakda, yetishtiriladigan
o‘simliklar uchun erishib bo‘lmaydigan ozuqa moddalarning yer yuzasiga olib chiqish qobiliyatiga
ega.
5. Gullash bosqichidan oldin rivojlanadigan ba’zi sideratlar Salvia o‘simligi va hashoratlarni
changlatish jarayoni uchun jalb qiladigan Faseliya o‘simligi tuproq strukturasini yaxshilaydi va
organik modda miqdorini ko‘paytirib beradi.
6. Ba’zi siderat ekinlarning o‘ziga xos xususiyati ularning tuproqdagi kasallik qo‘zg‘atuvchi
mikroorganizimlar va zararkunandalar sonini kamaytirish, shuningdek, tuproqning kasalliklar bilan
ifloslanishini oldini olish qobiliyatiga ega. Bunga misol qilib, kartoshka, pomidor qalampir va
baqlajon kabi o‘simliklarga verticillium zamburug‘i ziyon keltiradi. Ushbu zamburug‘ tuproqda uzoq
vaqtgacha yo‘qolmaydi. Agar siderat ekinlar ekilsa tuproq muvozanati tiklanadi va hosildorlik
oshadi.
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan foydalangan holda sideratlarni ekish tuproqning tuzulishi
va unumdorligini yaxshilashning samarali usuli hisoblanadi, Xulosa qilib aytganda zamonaviy dunyo
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
665
agroolamida sideratlar qanchalik muhum ahamiyatga ega bo‘lib borayotgani, qishloq xo‘jaligining
turli sohalarida ya’ni tuproq unumdorligini oshirish, mineral mikroelementlarga boyitish, tuproqda
o‘simlik ildizlari uchun qulay sharoit yaratish, tuproqning chuqur qatlamlariga kirib borishi natijasida
oziq moddalarni yer yuzasiga olib chiqishi, tuproqni suv va shamol eroziyalaridan himoya qilish,
o‘simliklarni esa turli zarakunandalar, begona o‘tlar va kam hosil berishidan himoya qiladi bu esa
dehqonlar uchun juda foydali hisoblanadi. Natijada olingan hosil siderat ekinlar ekilgan joylarga
nisbatan yuqori ko‘rsatkichda foyda olish imkonini beradi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Бекназаров
Б
.
Ўсимликлар
физиологияси
.
Дарслик
.
Тошкент
, 2009
2.
Лавров
.
Агропрагрес
НПП
“
Зарайские
семена
” 2024-
год
Siderat o‘simliklar haqida
ma‘lumotlari.
3.
Сидерати
растение
удеброие
каторие
у
лучшие
почвию
(2025) Agroexp.com.ua. Rassiya.
4. O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi vazirligi rasmiy sayti. O‘simliklar haqida
ma‘lumotlardan foydalanilgan. // 2025-yil.
5.
www.agro.uz
6. www.kp.ru
7. www.wikiwand.com
