“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
117
PROCIPHILUS OLEAE (LEACH EX RISSO, 1826) TURINING O‘ZBEKISTONDA
ILK BOR QAYD ETILISHI
Xusanov Alijon Karimovich
1
., Tillayeva Saidaxon Toxirjon qizi
2
., Jo‘rayev
Muhammadyusuf Shavkatbek o‘g‘li
3
Andijon davlat universiteti Zoologiya va biokimyo kafedrasi mudiri, b.f.d., professor.
a_xusanov75@adu.uz
Andijon davlat universiteti Zoologiya va biokimyo kafedrasi tayanch doktoranti
saidatillayeva37@gmail.com
Andijon davlat universiteti Zoologiya va biokimyo kafedrasi katta o‘qituvchisi, b.f.f.d.
jorayevmuhammadyusuf@adu.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572670
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘rta yer dengizi havzasi hududlarida keng tarqalgan
Prociphilus oleae
(Leach ex Risso 1826) turining O‘zbekiston hududida ilk bora qayd etilganligi
hamda uning tarqalishi va bioekologiyasi haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar: Prociphilus oleae
,
Olea europaea
, O‘rta yer dengizi, hasharotlar, morfologiya,
bioekologiya.
Аннотация
:
В
статье
сообщается
о
первой
находке
вида
Prociphilus oleae
(Leach ex Risso
1826),
широко
распространенного
в
бассейне
Средиземного
моря
,
на
территории
Узбекистана
,
а
также
сведения
о
его
распространении
и
биоэкологии
.
Ключевые
слова
: Prociphilus oleae
,
Olea europaea
,
Средиземное
море
,
насекомые
,
морфология
,
биоэкология
.
Abstract:
The article reports the first discovery of the species
Prociphilus oleae
(Leach ex
Risso 1826), widespread in the Mediterranean basin, on the territory of Uzbekistan, as well as
information on its distribution and bioecology.
Key words: Prociphilus oleae
,
Olea europaea
, Mediterranean Sea, insects, morphology,
bioecology.
Dunyo afidofaunasida Prociphilus urug’ining 50 ta turi ma’lum. Bu urug’ vakillari hayotiy
jarayoni davomida murakkab hayot siklini namoyon etadi. Ushbu urug’ vakillari uchun Rosaceae,
Caprifoliaceae va Oleaceae kabi o‘simlikar oilalari vakillari asosiy ozuqa manbai hisoblanadi va
ikkilamchi ozuqa o‘simliklari sifatida esa ignabargli o‘simliklar muhim sanaladi [6].
Prociphilus oleae
– turi tengqanotli-xartumli hasharotlar turkumiga mansub, trofik
ixtisoslashuviga ko‘ra monofag bo‘lib, zaytun (
Olea europaea
) o‘simligida uchrovchi yagona shira
turi hisoblanadi. Uning vatani O‘rta yer dengizi havzasi regioni bo‘lib, dunyoning boshqa
hudbudlarida xususan, Osiyoning Janubiy Koreya va Turkiya davlatlarida, Yevropaning Xorvatiya,
Fransiya, Gretsiya, Italiya, Sitsiliya, Sloveniya va Ispaniya kabi davlatlarida keng tarqalgan [7].
Prociphilus oleae
haqidagi dastlabki ma’lumotlar 2000-2002 yillarda olib borilgan ilmiy
izlanishlar natijasida Turkiya davlatining Bursa shahrida aynan zaytun daraxtidan ilk marotaba 152
ta namuna yig‘ilgan yagona tur sifatida qayd etilgan [2].
Keyinchalik bu tur haqida 2018-yilning iyun oyida Xorvatiyada va Sloveniyada olib borilgan
tadqiqotlar bo‘yicha ma’lumotlar berilgan. Unga ko‘ra ushbu tur zaytun o‘simligining barg va tana
qismida yashab zarar keltirishligi takidlangan. Berilgan ma’lumotga ko‘ra zaytun o‘simligi yaqinida
uzumzorlar ham mavjud bo‘lib, bu tur uzum o‘simligida uchratilmagan. Ayni tur laboratoriya
aniqlash ishlari asosida tasdiqlangan bo‘lsa-da, bundan avvalgi yillarda faqat vizual kuzatuvlarga
asoslangan ma’lumotlar mavjud bo‘lgan. Sloveniyada ham turning ilk laboratoriya asosidagi
tekshiruvlar ham ayni shu yilga to‘g‘ri keladi. Bugungi kunda
Prociphilus oleae
turi Xorvatiya va
Sloveniya hududlarida zaytun o‘simligida uchraydi, lekin bu turni o‘simlik uchun zarari yuqori
darajada emasligi aniqlangan [3].
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
118
Prociphilus oleae
turi 2021-yilning aprel oida Janubiy Koreaning Jeju shahrida ham zaytun
o‘simligida ilk bor kuzatilgan [1].
Ushbu tur po‘stloq, ya’ni floemada yashab, voyaga yetgan davri va lichinkalari may oyida
o‘simlikning novda hamda mayda shoxlarining po‘stlog‘ini teshib, o‘simlik shirasini so‘rib
oziqlanadi. Uning asosiy ozuqa o‘simligi zaytun hisoblansa-da, keng bargli filirea (
Phillyrea latifolia
)
dan ham qayd etilgan, Sitsiliyada esa
Vitis viniferaning
ildizlarida topilgan qanotsiz shakllari ushbu
turning ikkilamchi ozuqa o‘simligi bo‘lishi mumkinligidan dalolat beradi [2].
Turning
morfologiyasi
haqidagi
keyingi
malumotlar
Monako
(1987) va
Peres
(2003)lar tomonidan tavsiflangan. Unga ko‘ra shiralar tanasi oq mum bilan qoplangan. Tana uzunligi
taxminan 3,2-3,5 mm (qanotli formalarida 3,7-4 mm) keladi. Boshida beshta segmentdan iborat 1
mm uzunlikdagi mo‘ylovlari bor. Shiralarning ko‘krak bezida to‘rtta, qorin qismida esa lateral va
sublateral holatda joylashgan bir qancha bezlar mavjud [7].
Keying tadqiqotlar 1982-yilda H.L.G.Stroyan ishlari bilan bevosita bog‘liq. Olim kuzatishlari
davomida shiralarning qanotsiz formalari va voyaga yetmagan vakillarini ko‘rib, bularni oq mum
qobiq ichida hayot kechirishligini izohlab o‘tgan [7].
P. oleae
turining to‘liq rivojlanish sikli hali ham unchalik aniq emas va bu borada faqat bir
nechta qisqa kuzatuvlar mavjud. Eng ko‘p kuzatuvlar Roberti va Monako (1987)lar tomonidan
amalga oshirilgan bo‘lib, ular may oyining birinchi 10 kunida asoschi lichinka va uning keyingi
avlodlarini to‘pganliklari haqida xabar berishadi. Koloniyalar taxminan 50-60 ta individdan iborat
bo‘lib, uzunligi taxminan 2-5 sm ga yetadi. Sloveniyada olib borilgan tadqiqotlarda esa asoschilar
mart oyida paydo bo‘lishi kuzatilgan [4, 5]. Ikkinchi avlod aprel oxiridan may oyi davomida paydo
bo‘ladi va birinchi asosiy ozuqa o‘simligidan ikkilamchi ozuqa o‘simliklarining ildizlariga migratsiya
qiladi, noyabr va dekabr oylarida esa asosiy ozuqa o‘simligiga qaytadi.
P. oleae
koloniyalari odatda
ikki yillik yoki uch yillik novdalarning bazal qismida yashaydi va daraxtning taxminan to‘rt metr
balandligigacha, lekin ko‘pincha yer yuzasidan bir yarim metrdan ikki yarim metrgacha bo‘lgan
balandlikda uchraydi. Koloniyalar odatda 50 taga yaqin individdan iborat bo‘lib, ularga asoschilar,
qanotli va qonotsiz formalar va lichinkalar kiradi. Har bir novdada odatda bitta koloniyaning bo‘lishi
kuzatiladi [3]. Asoschilar odatda zaytun o‘simligining po‘stlog‘idagi yoriqlarda, poyaning tagiga
yaqin joylashadi, ikkinchi avlod esa esa deyarli faqatgina poyaning tagidan o‘sayotgan yovvoyi
novdalarda yashaydi va ular deyarli hech qachon asosiy tanada uchramaydi [3].
Janubiy Koreyada esa erta bahorda zaytun shoxlari uchlaridagi yosh novdalarida oz sonli
lichinkalar uchrab, ular asta-sekin koloniyalar hosil qilgan. Nimfalar o‘sib ulg‘aygan sari, ular asta
sekin oq mumli g‘ubor ajratib, butun tana qismini qalin qoplagan. Zaytun o‘simligida ko‘p miqdorda
yangi kurtaklar paydo bo‘lganda, yangi kurtaklarning oq mumli g‘ubor bilan qoplanishi, barglarning
burishishi, yangi kurtaklar o‘sishining sekinlashishi kabi zararlanish belgilari kuzatilgan [1].
1-rasm. Prociphilus oleae (Leach, 1826) (original)
P.oleae O‘zbekistonda ilk marotaba Farg’ona vodiysida (Andijon, 20.04.2025) Olea europaea
(zaytun) o‘simligi tanasida aniqlandi. Bu holat, mazkur turning respublika hududiga adventiv tur
sifatida kirib kelganidan dalolat beradi. Andijon sharoitida P.oleae aprel oyining o‘rtalarida qanotsiz
shakllari aniqlandi va katta yoshli zaytun o‘simligidan kichik yoshli zaytun o‘simligiga o‘tib
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
119
zararlagani kuzatildi. Kuzatishlarimizga ko‘ra P.oleae turi ozuqa o‘simligining pastki shoxlarida
uchradi yangi kurtaklar va barglarda hech qanday zararlanish kuzatilmadi va may oyining boshlarida
qanotli formalari hosil bo‘ldi.
Yuqorida bayon etilgan ma’lumotlar asosida,
Prociphilus oleae
turi O‘zbekiston, xususan
Farg‘ona vodiysi (Andijon)da ilk marotaba aniqlangani ushbu turning mamlakat entomofaunasi
uchun yangi ekanligini ko‘rsatadi. Olingan kuzatuvlar natijasida turning biologik xususiyatlari, ozuqa
o‘simligidagi yashash joylari va rivojlanish bosqichlari haqida muhim ma’lumotlar qayd etildi.
Zaytun shirasini tarqalishini doimiy monitoring qilish, bioekologik xususiyatlarini chuqur
o‘rganish va ehtimoliy zararlanish holatlariga nisbatan zaruriy fitosanitar choralarni ishlab chiqish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kyung San Choi, Sang-Wook Goh, Hyeonseok Oh, Hyojoong Kim, Sora Kim Jeong Joon
Ahn. Olive pests in Jeju, Korea // Korean Journal of Applied Entomology. 2023. 62(2), 103-107.
2. Kovanci B., Kumral N. A. Insect pests in olive groves of Bursa // (Turkey). Acta Horticulturae.
2008. 791, 569-575.
3. Masten Milek T., Simala M., Pintar M. Lisna us
Prociphilus oleae
(Leach ex Risso, 1826)
na maslini //Glasilo biljne zastite. 2019. 19(6), 617–623.
4. Roberti D., Monako R. Prociphilus oleae (Leach ex Risso) in Apulia (Homopt. Aphidoidea).
(Il Prociphilus oleae (Leach ex Risso) in Puglia (Homopt. Aphidoidea).) //
Bollettino dell'Istituto di
Entomologia della Università degli Studi di Bologna.
1987. 41(3-4) 23-28.
5. Tzanakakis M.E., Prophetou-Athanasiadou D.A. Characteristics of infestation of olive trees
by Prociphilus oleae (Leach ex Risso) (Homoptera: Pemphugidae) //
Entomologia Hellenica
. 1988.
649-54.
Foydalanilgan internet manbalari
6. Korea Citation Index (KCI). – https://www.kci.go.kr (10.05.2025).
7. Centre
for
Agriculture
and
Bioscience
International
(CABI)-
https://www.cabidigitallibrary.org (10.05.2025)
