Universal International Scientific Journal
194
Xusanov
Alijon Karimovich., Anvarjonov Shoxruxbek Arslonbek o‘g‘li., Yaxyoyev Abdumuxtor
Abduraxim o‘g‘li
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Qoradaryo havzasidagi ayrim gidrobiontlarning bioekologik
xususiyatlari tahlil qilingan. Tadqiqotda asosiy fokus baliqlar va umurtqasizlarning ekologik holati,
antropogen ta’sirga sezgirligi va bioindikator sifatidagi ahamiyatiga qaratildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra
Qoradaryoning turli oqimlarida uchrovchi karpsimonlar (Cyprinidae) va dog‘li yalangbaliq (Triplophysa
strauchi) turlarining morfologik xususiyatlarini ochib berishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Qoradaryo havzasi, gidrobiontlar, bioekologiya, bioindikator, antropogen ta’sir,
ekologik monitoring.
Аннотация:
В статье анализируются биоэкологические особенности некоторых
гидробионтов бассейна реки Карадарья. Основное внимание в исследовании уделялось
экологическому статусу рыб и беспозвоночных, их чувствительности к антропогенному
воздействию и их значению как биоиндикаторов. Целью исследований является выявление
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
QORADARYO XAVZASIDA TARQALGAN GIDROBIONT HAYVONLARNING
BIOEKOLOGIK XUSUSIYATLARIGA OID
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 30.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
19
5
морфологических особенностей карповых (Cyprinidae) и пятнистой камбалы (Triplophysa strauchi) в
разных водотоках реки Карадарья.
Ключевые слова:
бассейн Карадарьи, гидробионты, биоэкология, биоиндикатор,
антропогенное воздействие, экологический мониторинг.
Abstract:
This article analyzes the bioecological characteristics of some hydrobionts in the
Karadarya basin. The main focus of the study was on the ecological status of fish and invertebrates, their
sensitivity to anthropogenic impact, and their importance as bioindicators. According to the results of the
study, it is aimed to reveal the morphological characteristics of the species of carp (Cyprinidae) and spotted
sole (Triplophysa strauchi) in different streams of the Karadarya.
Keywords:
Karadarya basin, hydrobionts, bioecology, bioindicator, anthropogenic impact,
ecological monitoring.
Language:
Uzbek
Citation:
Khusanov , A., Anvarjonov , S., & Yakhyoyev , A. (2025). ON THE BIOECOLOGICAL
CHARACTERISTICS OF HYDROBIOTICS DISTRIBUTED IN THE KARADARYA BASIN. Universal
International
Scientific
Journal,
2(4),
194–198.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1582
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15315641
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Qoradaryo
havzasi
Farg‘ona
vodiysida
joylashgan
bo‘lib,
O‘zbekistonning
eng
muhim
suv
ekotizimlaridan biri hisoblanadi. Ushbu
havzaning
gidrobiologik
xilma-xilligi
mintaqaviy ekologik barqarorlik, suv sifati
va qishloq xo‘jaligi faoliyatini qo‘llab-
quvvatlashda
muhim
rol
o‘ynaydi
(Shermatov,
2019).
Gidrobiont
organizmlarga
baliqlar,
qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, suv
hasharotlari va suv o’tlari kirib, bular suv
ekotizimlarining asosiy
komponentlari
hisoblanadi.
Ularning
bioekologik
xususiyatlari muhit holatini baholashda
samarali bioindikator sifatida xizmat qiladi
(Wetzel, 2001; Rosenberg & Resh, 1993).
So‘nggi yillarda O‘zbekistonlik
qator tadqiqotchilar tomonidan Qoradaryo
havzasida ayrim gidrobiont guruhlari
bo‘yicha
tadqiqotlar
olib
borilgan.
Masalan, A.Ismoilov (2015) Cyprinidae
oilasiga mansub baliq turlarining tarqalishi,
oziqlanishi
va
suv
harorati
bilan
bog‘liqligini o‘rgangan.
Mirzayev
(2020)
Surxondaryo
viloyatidagi suv resurslarining gidrologik
va kimyoviy tarkibini tahlil qilgan hamda
Universal International Scientific Journal
19
6
ushbu omillarning gidrobiontlarga ta’sirini
ko‘rsatgan.
To‘xtayev (2018) hamda Tursunov
(2021)lar esa qishloq xo‘jaligidan ajralib
chiqadigan
pestitsidlar
va
organik
moddalarning
gidrobiontlar
populyatsiyasiga salbiy ta’sirini qayd
etgan.
Biroq
mavjud
tadqiqotlarning
aksariyati baliqlar faunasiga yo‘naltirilgan
bo‘lib,
umurtqasiz
gidrobiontlar
–
jumladan,
qisqichbaqasimonlar
va
mollyuskalarning
bioekologik
holati
yetarlicha o‘rganilmagan (Shermatov,
2019). Abdullayev (2017) baliqlarning
ko‘payishi va oziqlanish adaptatsiyalarini
tahlil qilgan bo‘lsa-da, boshqa gidrobiont
guruhlari e’tibordan chetda qolgan.
Xalqaro
adabiyotlarda
esa
gidrobiontlarning
ekologik
roli
toliq
yoritilgan. Wetzel (2001) gidrobiontlarning
oziq zanjiridagi o‘rnini tahlil qilgan, Allan
(2004)
esa
daryo
organizmlarining
tarqalishini
suv
oqimi
va
substrat
xususiyatlari bilan bog‘lagan.
Dodson, Allen va Kats (2009) suv
harorati
va
kislorod
miqdoriga
organizmlarning
moslashuvini
tahlil
qilgan.
Rosenberg va Resh (1993) hamda
Cairns va Pratt (1993) esa umurtqasiz
gidrobiontlarning suvning ifloslanishga
sezgirligini
asoslab,
ularni
ekologik
monitoring uchun muhim bioindikator
sifatida taklif etgan.
Nisbatan olib qaraganda Qoradaryo
havzasidagi tadqiqotlar ayrim muhim
tadqiqotlar
o‘tkazilishi
muhimligini
ko‘rsatmoqda. Xususan, havzaning turli
hududlari – daryo, suv omborlari va
sug‘orish kanallarida gidrobiontlarning
tarqalishi,
ekologik
moslashuvi
va
antropogen stressga sezgirligi haqida
kompleks tahlillar yetarli emas (To‘xtayev,
2018). Shu sababli, Qoradaryo havzasida,
ayniqsa
umurtqasiz
hayvonlarning
bioekologik xususiyatlarini chuqur tahlil
qilish,
mavjud
muammolarni
hamda
samarali ekotizim monitoringi uchun aniq
ilmiy tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb
vazifa bo‘lib qolmoqda.
Tadqiqotlar asosan Qoradaryoning
turli
xavzalarida
olib
borildi.
Qoradaryoning yuqori, o‘rta va quyi
oqimlari asosiy tadqiqot hududlari sifatida
tanlanib, namunalar yig‘ildi.
Baliqlarni
o‘lchash
umumiy
baliqshunoslik usullari bo‘yicha amalga
oshirildi (Pravdin I.F., 1966). Baliq
turlarini aniqlashda I.M.Mirabdullayev,
A.R.Kuzmetov,
A.R.Qurbonovlar
tomonidan tuzilgan “O‘zbekiston baliqlari
xilma-xilligi” (Mipabdullaev I.M., 2020)
hamda
M.A.Yuldashov,
T.V.Salixov,
B.G.Kamilovlarning
“O‘zbekiston
baliqlari”
(Yuldashov
M.A,
2018)
qo‘llanmalaridan foydalanildi.
Tadqiqotimizda
Qoradaryo
va
Balxash-Alakol (R.T. Barakov, 2024) suv
havzalaridagi
zog‘orabaliq
(Cyprinus
carpio) hamda Qoradaryo va Norin
daryolaridagi
dog‘li
yalangbaliq
(Triplophysa
strauchi)
populyatsiyalarining
morfometrik
Universal International Scientific Journal
19
7
farqlarini va muhit sharoitlarining ta’siri
qiyosiy o‘rganildi.
Qoradaryo
havzasidagi
zog‘orabaliqlar
Balxash-Alakol
(R.T.
Barakov, 2024) nikiga nisbatan kichikroq
bo‘lib, umumiy uzunlik va standart
uzunlikda sezilarli farqlar mavjud. Tana
balandligi bo‘yicha tafovut unchalik katta
emas.
Balxash-Alakolda
qo‘shimcha
parametrlar, jumladan, tumshuq uzunligi
(1.8–2.8 sm), peshona kengligi (2.7–3.1
sm) va umurtqalar soni (ko‘krak: 18.1–
22.0;
quyruq:
16.3–19.4)
o‘lchandi,
Qoradaryoda esa faqat ikkita namuna tahlil
qilinganligi sababli bunday ma’lumotlar
yo‘q. Balxash-Alakolda 70 ta namuna
(Balxash: 20, Alakol: 25, Kapchagay: 25)
asosida ishonchli natijalar olindi. Balxash-
Alakol
baliqlarining
yirikligi
oziqa
mo‘lligi, suvning barqaror oqimi yoki
sun’iy ko‘paytirish dasturlari bilan,
Qoradaryodagi kichikroq o‘lchamlar esa
tez oqim yoki oziqa tanqisligi bilan
izohlanishi
mumkin.
Bu
taxminlar
qo‘shimcha tadqiqot talab qiladi.
Qoradaryo namunalarida standart
uzunlik
Norin
(Nazarov
M,
2022)
daryosidagiga nisbatan yuqori (14.5–19.5
sm qarshi 12.8 sm), lekin bosh uzunligi
kichikroq (1.2–1.92 sm qarshi 2.4 sm).
Predorsal uzunlik Qoradaryoda 3.7–4.2 sm,
Norinda 5.5 sm, postdorsal uzunlik esa har
ikki mintaqada yaqin (4.0–4.4 sm qarshi
4.1 sm). Qoradaryoda baliqlarning umumiy
tana uzunligi kattaroq, bosh uzunligi
kichikroq bo‘lib, bu ekologik sharoitlarga
moslashuv natijasi sifatida baholanadi.
Natijalar ikkala baliq turining turli
mintaqalardagi populyatsiyalari tarkibidagi
individlarning morfologiyasi o‘rtasida
geografik farqlanishlar borligini ko‘rsatadi.
Bu farqlar geografik to‘siqlar, muhit
omillari yoki antropogen transformatsiya
hisobiga kelib chiqishi mumkin.
Yuqoridagilar asosida ta’kidlash
mumkinki,
zog‘orabaliq
va
dog‘li
yalangbaliqlarning turli mintaqalardagi
populyatsiyalari
o‘rtasida
sezilarli
morfometrik
farqlar
aniqlandi.
Zog‘orabaliq Balxash-Alakolda nisbatan
yirikroq
o‘lchamlarga
ega
bo‘lsa,
Qoradaryoda
gavda
tuzilishi
kichik
o‘lchamga egaligi kuzatildi. Dog‘li
yalangbaliq Qoradaryoda uzun tanaga
egaligi
kuzatilgan
bo‘lsa,
Norin
daryosidagi populyatsiya vakillari nisbatan
unga ko‘ra kaltaroq ko‘rinishga egaligi
aniqlandi. Bu farqlar oziqa mavjudligi, suv
oqimining barqarorligi, daryo sharoitlari
yoki inson faoliyati, masalan, sun’iy
ko‘paytirish dasturlari bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdullayev, A. (2017). Qoradaryo suv omborlarida baliqlarning ko‘payish sikli va oziqlanish
odatlari. Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
Allan, J. D. (2004). Landscape and riverscapes: The influence of land use on stream ecosystems.
Annual
Review
of
Ecology,
Evolution,
and
Systematics,
35(1),
257–284.
https://doi.org/10.1146/annurev.ecolsys.35.120202.110122
3.
Cairns, J., & Pratt, J. R. (1993). A history of biological monitoring using benthic macroinvertebrates.
Universal International Scientific Journal
19
8
In D. M. Rosenberg & V. H. Resh (Eds.), Freshwater biomonitoring and benthic macroinvertebrates (pp. 10–
27). Chapman & Hall.
4.
Dodson, S. I., Allen, T. F. H., & Kats, L. B. (2009). Ecology. Oxford University Press.
5.
Ismoilov, A. (2015). O‘zbekiston suv havzalaridagi baliq faunasi. Toshkent: Fan nashriyoti.
6.
Mirzayev, Sh. (2020). Surxondaryo viloyati suv resurslarining ekologik holati. Ilmiy maqolalar
to‘plami, 15(3), 45–52.
7.
Rosenberg, D. M., & Resh, V. H. (1993). Freshwater biomonitoring and benthic macroinvertebrates.
Chapman & Hall.
8.
Shermatov, N. (2019). O‘zbekiston suv havzalarining biologik xilma-xilligi. Toshkent:
Akademnashr.
9.
To‘xtayev, B. (2018). Qishloq xo‘jaligi faoliyatining suv havzalariga antropogen ta’siri. Samarqand:
Ekosfera.
10.
Tursunov, M. (2021). Gidrobiontlarning biologik xilma-xilligidagi antropogen o‘zgarishlar. Qarshi:
Ekologiya nashriyoti.
11.
Wetzel, R. G. (2001). Limnology: Lake and river ecosystems (3rd ed.). Academic Press.
12.
Правдин И.Ф. Руководство по изучению рыб. Москва: Изд-во «Пищевая промышленност»,
1966Mirabdullaev I.M., Kuzmetov A.R., Qurbonov A.R. O‘zbekiston baliqlari xilma-xilligi. Toshkent:
“Classic” nashriyoti, 2020
13.
Yuldashov M.A., Salixov T.V., Kamilov B.G. O‘zbekiston baliqlari. Toshkent: “GOLD-PRINT
NASHR” nashriyoti, 2018
