91
BAQSÍLARDÍŃ DÓRETIWSHILIK MIYNETLERI
Jienbaeva Guldanay
ÓzMKÓMI NF “Baqsıshılıq hám dástanshılıq” qaniygeligi 1-kurs studenti
Maxamatdinova Lola Maxamatdinovna
ÓzMKÓMI NF “Folklor hám etnografiya” kafedrası baslıǵı
https://doi.org/10.5281/zenodo.10125677
Annotaciya.
Bul teziste baqsılardıń dóretiwshilik miynetleri baqsı repertuwarı, nama-
qosıqları dástandaǵı qosıq sózleriniń namaǵa túsiwi hámde qaraqalpaq liroepikalıq dátanları
Yusup Axmet hám Ǵárip ashıq dástanlarındaǵı qosıq sózleriniń namalarǵa túsiwi haqqında sóz
etilgen.
Gilt sózi:
Baqsı, duwtar, dastan, repertuar, nama, muzıka, qosıq, saz, dastan teksti, kórkem
obrız.
ИСПОЛНИТЕЛЬСКОЕ МАСТЕРСТВО БАХШИ
Аннотация.
В этом тезисе говорится о творческом труде Бахши, о репертуаре
Бахши, о том, как на мелодию падают слова ложки из эпоса, а также о том, как на
мелодию падают слова ложки из эпоса каракалпакских лироэпических дотонов Юсупа
Ахмета и ашыка Гариба.
Ключевое слово:
Бахши, дутор, эпос, репертуар, мелодия, музыка, песня, слово,
текст эпоса, художественный образ.
PERFORMANCE SKILLS OF BAKHSHIS
Abstract.
The thesis talks about the creative work of Bakhshi, about the repertoire of
Bakhshi, about how the words of the spoon from the epic fall on the melody, as well as about how
the words of the spoon from the epic of the Karakalpak lyroepic dotons Yusup Akhmet and Ashyk
Gharib fall on the melody.
Key word:
Bakshi, dutor, epic, repertoire, melody, music, song, word, epic text, artistic
image.
Qaraqalpaq baqsılarınıń derlik kópshiligi shayırshılıǵı basım yaǵnıy suwırıp-salma shayır
degendey sózge sheber, sheshen tilli, gápke usta, yadıgeshligi menen kózge túsken, kúldirgi sózli,
tayın juwap iyeleri bolıwı menen birge dóretiwshilik uqıpqa da iye bolǵan ónerpazlar bolıp
tabıladı. Baqsılar dástannıń tiline, múmkinshiligine qaray kóplegen qaraqalpaq sózlerin kirgiziw
menen hátte geypara qosıqlardıń túp nusqasın ózgertiw menen bir qansha qosıq qatarlarında
92
ózlerinshe kirgizgen jerleride az emes hám namalarında ózleri tańlay bilip kóplegen qosıq
qatarlarına taza namalar dóretip jańalıqlar engizgen.
Ol namalardıń birazı xalıq namaları. Xalıq qosıqları bolıp atalıp ketken. Buǵan mısal
retinde «Yusup Axmet» dástanındaǵı «Qara kóz» qosıǵın keltiriwge boladı. Bul «Yusup Axmet»
dástanı qaraqalpaq baqsılarınıń eń súyip aytatuǵın dástanlarınıń biri bolıp sanaladı, «Yusup
Axmet» dástanın aytpaǵan baqsı bolmaǵan dese-de boladı. «Yusup Axmet» dástanındaǵı «Qara
kóz» qosıǵındaǵı kupletlerdi kórsetiwdiń ózi dástanlardaǵı kóplegen qosıqlardıń xalıq qosıqlarına
aynalıp ketkenligine dálil bola aladı.
Baqsılar atqaratuǵın «Yusup Axmet» dástanı qaraqalpaqsha versiyasın (úlgisin) dóretken
qaraqalpaq shayırları Berdaq hám t.b. qıssaxanlar, ásirese sózi menen sazın jetilistirgen Axımbet,
Muwsa baqsı, Esjan, Qurbaniyaz, Ámet, Genjebay baqsılar eń ataqlı Qaraqalpaq baqsılarınıń eń
jaqsı tvochestvolıq dóretiwshilik dástúrlerin dawamlap, «Yusup Axmet» dástanınıń qosıqların
qaraqalpaq xalqınıń «Sáwdigim», «Demir donlı», «Jeti asırım», «Keńesli ton», «Gór qız»,
«Gelaláylim», «Keńes», «Xoshadás», «Nalısh», «Sanalı geldi», «Saltıq», «Úshtop», «Kúnxoja»,
«Xoja bala», «Qoshım palwan», «Kelte nalısh», «Teke nalısh», «Ne payda», «Daǵları», «Dad
álińnen», «Alaqayıs», «Xoja baǵman», «Iǵbal», «Dembermes», «Sárbinaz», «Dárdińnen»,
«Arıwxan», «Áziyzim», «Iraniy», «Muxalles», «Jekke baslı», «Eshbay», «Kemine», «Gelgalay»,
«Iygelay», «Kepter muxalles», «Sharqı pálek», «Qaradáli», «Qırmızı», «Qara kóz», «Barmeken»,
«Nedaǵı», h.t.b. namalarına salıp aytadı.
Sonday-aq «Qız Munayım» atlı qosıqtı onıń qaraqalpaqsha original teksti menen
namasında Berdaqtan Húrlimanǵa, Húrlimannan Qarajan baqsıǵa ótip xalıqqa taraǵanı
tastıyıqlanǵan. Qarajan baqsınıń atqarıwındaǵı «Qız Munayım» qosıǵı radionıń altın fondına
magnit lentasına jazıp alınǵan hám házirgi kúnde de efirde berilip turadı. «Qara kóz» qosıǵınıń usı
Qarajan variantı «Qaraqalpaq xalıq artistkası», marhum Fatima Bekpolatova tárepinen de
atqarılǵanı radio tolqınında efirde beriledi, bul varianta biraz ózgeshelikke iye.
Sonday-aq
«
Ǵárip ashıq» dástanınan «Janım molam bir zaman shul yarımnı azat qıl»,
«Muxalles» namasına, «Ushırdım sunqar qusımdı», «Dembermes» namasına, «Nigárım» qosıǵı,
«Nigárım» namasına, «Ǵáriybimnen ayra saldıń» qosıǵı, «Sayqalı» namasına, «Dárdińnen»
qosıǵı, «Dárdińnen» namasına, «Yarnıń gúli keldi ózi kelmedi» qosıǵı, «Saltıq» namasına, «Kelsin
ǵáriybim» qosıǵı, «Ǵulpaq» namasına, «Náyleyin» qosıǵı, «Náyleyin» namasına, «Yarım
kelgenińdi bilá bilmedim» qosıǵı, «Arıwxan» namasına, «Sabır áyle sánemjan» qosıǵı, «Kepter
muxallesi» namasına, «Sen yar ketkeli» qosıǵı, «Sen yar gedáli» namasına h.t.b. qosıqlar baqsı
93
namalarına salıp aytılǵan hám kóp ǵana namalar sol qosıqtıń atı menen atalıp xalıq naması bolıp
atalıp ketken.
Sonday-aq Ǵáriptiń «Meniń yarım baǵ seyline keledi» qosıǵı, «Alaqayıs» namasına,
«Ushtımda keldim» qosıǵı, «Muwsa sen yarı» namasına, «Aman jetker yarımdı» qosıǵı, «Terme
muxallesi» namasına, taǵı da Shaxsánemniń bir qansha qosıqları «Xoja baǵman» qosıǵı,
«Xoshadás», «Nalısh», «Kelte nalısh» h.t.b. namalarǵa aytıladı. Baqsı namaları óziniń originallıǵı
menen sózge qonımlı, esitken qulaqqa jaǵımlılıǵı menen, ırǵaqlı, pásli-bálent, háwijli, nala hám
qashırımları menen, hár qıylı ráń-báreń naǵıshlarǵa iye bolıp tıńlawshılardıń qulaq qurıshın
qandırıp xalqımızdıń súyip tıńlaytuǵın nama-qosıqlarına, xalıq qosıqlarına aynalǵan.
Bul baqsılar dóretken namalardı kópshilik xalıq ishinen shıqqan qosıqshılarda, jaqsı
dawısqa iye qosıq aytıwshılarda yadlap aytıp júrgen. Kópshilik xalıq bul namalardıń, qosıq hám
sazlardıń atların bir-birinen ayırıp bilgen, xalqımızdıń kópshiligi bul namalardı kimler
dóretkeninde jaqsı bilgen. Kóplegen ataqlı baqsılar ózleriniń atqarıw sheberligi, dóretiwshilik
uqıpları menen kompozitorlıq qatnas jasap namalar dóretip, olar ustazdan shákirtke ótip xalıq
arasına taralıp otırǵan. Qaraqalpaq baqsılarınıń kópshiligi dóretiwshilik uqıpqa iye bolıp, olar
dóretken namalar hám sazlar, ádebiyatshı, tariyxshı alımlarımızdıń miynetlerinde, maqalalarında,
kitaplarında anıqlanıp tastıyıqlanǵan.
Mısalı Axımbet baqsınıń «Qızlar úyge kir», «Beyish», «Ilǵal», «Arıwxan», «Yaǵlı báhár»,
«Ala qayıs» namaların dóretkenligi bizge málim bolsa, Muwsa baqsınıń «Muwsa», «Jaman
shıǵanaq», «Jeti asırım», «Muwsa sen yarı», «Idiris» namaların, Jańabay palwannıń hám palwan
hám xosh hawaz qosıqshı, sazende bolǵanlıǵın onıń «Aqsungúl», «Adıńnan», «Qazı iyshan»
namaların dóretkenligin baqsılardıń aytıwınan, ilimpaz alımlarımızdıń maqalalarınan,
miynetlerinen, kitaplarınan oqıp bilemiz.
REFERENCES
1.
Ayımbetov. Q. “Xalıq danalıǵı”, “Qaraqalpaqstan” baspası Nókis. 1988-jıl.
2.
Esemuratov B. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY ON THE BASIS OF
PEDAGOGICAL TECHNOLOGY AS AN EXAMPLE OF KARAKALPAK FOLK
SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 835-840.
3.
Esemuratov B. EDUCATION OF YOUNG PEOPLE TO PATRIOTISM, COURAGE,
AND FREEDOM THROUGH SPOONS PERFORMED BY OTHERS //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 197-202.
94
4.
Ospanova R. THE SITUATION OF USING THE CREATIONS OF COMPOSER
MUKHTOR ASHRAFIY AND DONI ZOKIROV IN MUSIC LESSONS //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 190-196.
5.
Ospanova R. WAYS OF DEVELOPMENT AND IMPROVEMENT OF MUSIC
EDUCATION PEDAGOGY //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. –
С. 822-828.
6.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
7.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. –
2022. – Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
8.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
9.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL
AND PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION
BASES& MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING
ENVIORNMENT.
10.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ //Образование и инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
11.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ //Образование и инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
12.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
13.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
95
14.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
15.
Tajimuratova Shakhnoza Saginbaevna. (2022). MANAGEMENT AND STUDY OF
CULTURE AND ART. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 3(1),
758–762.
16.
Sag’inbaevna, T. S. (2023). Cultural Life in Uzbekistan during the Years of Independence.
Spanish Journal of Innovation and Integrity, 18, 39-41.
17.
Ануаровна O. Р. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚ КУЙЛАРИ ВОСИТАСИДА БОЛАЛАР
ИЖОДКОРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ. – 2023.
18.
Anuarovna U. E. IMPROVING THE MECHANISMS OF EDUCATING STUDENTS IN
THE SPIRIT OF INTER-ETHNIC HARMONY BASED ON NATIONAL MUSIC IN
THE CONDITIONS OF ETHNO-CULTURAL RELATIONS //International Journal of
Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 329-333.
19.
БОЛАЛАР Қ. Х. К. В., РИВОЖЛАНТИРИШ И. MODERN SCIENCE АND
RESEARCH //MODERN SCIENCE. – 2023. – Т. 2181. – С. 3906.
20.
Ospanova R. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY THROUGH BLACK
FOLK SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 70-73.
21.
Nawrizbaeva A. A. THE PERFORMANCE SKILLS OF KARAKALPAK BAKSHIS
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 906-910.
22.
Nawrızbaeva A. A. BAQSÍ, SÁZENDE GENJEBAY TILEWMURATOVTÍN
ACTQARÍWSHÍLÍQ METHODS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №.
10. – С. 218-223.
23.
Muxammetdinova L. THE DEVELOPMENT OF THE ART OF GIVING IN NORTHERN
PAKISTAN AS AN EXAMPLE OF THE YEARS OF INDEPENDENCE //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 74-78.
24.
Maxamatdinovna M. L. FOLKLORE AS A SPECIAL FORM OF CREATIVITY
//International Journal of Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 282-
284.
25.
Makhammatdinovna M. L. As a Means of Providing Aesthetic Education to the Students
of the Art of Embroidery //Vital Annex: International Journal of Novel Research in
Advanced Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 3. – С. 149-152.
26.
Askarova Z., Maxamatdinova L. Ceremonies Solemnly Held in Connection with Public
Holidays //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 181-183.
96
27.
Махамматдинова Л. ЎЗБЕК ВА ҚОРАҚАПОҚ МУСИҚА МАДАНИЯТИНИНГ
РИВОЖЛАНИШИДА БАСТАКОРЛАРНИНГ ҚЎШГАН ҲИССАСИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 782-786.
28.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
29.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
30.
Есанов М. ФОРМИРОВАНИЕ НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ ЛИЧНОСТИ
СРЕДСТВАМИ МУЗЫКИ //Oriental Art and Culture. – 2023. – Т. 4. – №. 1. – С. 719-
725.
31.
Ayapova K., Yesanov M. Organization of Music Lessons by the Teacher in Various Ways
//Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 189-191.
32.
Esanov M., Ametov A. DOIRA SAN’ATINING RIVOJLANISHI VA TARIXI //Oriental
Art and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 729-733.
33.
Eсанов М. Знание особенностей воздействия музыкального искусства на человека
//Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 12. – С. 767-771.
34.
Есанов М. О. ЎЗБЕК ХАЛҚ ЧОЛҒУЛАРИДА ИЖРОЧИЛИК ТАРИХИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 1. – С. 578-584.
