66
QARAQALPAQ FOLKLORINIŃ DÁSLEPKI JIGIRMA TOMLIǴI
Jumamuratov Xusnitdin
ÓzMKÓMI NF “Folklor hám etnografiya” kafedrası
“Folklor hám etnografiya” qaniygeligi sırtqı bólim 2-kurs studenti
Lola Maxamatdinova
Folklor ham etnografiya kafedrası docenti,
pedagogika ilimleri boyınsha filosofiya doktorı
https://doi.org/10.5281/zenodo.10459843
Annotaciya. Bul maqalada qaraqalpaq folklorınıń dáslepki jigirma tomlıǵı haqqında sóz
etilgen.
Gilt sózi: Folklor, dástan, variant, úlgi, ádebiyat, qosıq, kórkem óner.
THE FIRST TWENTY VOLUMES OF KARAKALPAK FOLKLORE
Abstract. This article describes the first twenty volumes of Karakalpak folklore.
Key word: folklore, epic, variant, sample, literature, Yalla, art.
ПЕРВЫЕ ДВАДЦАТЬ ТОМОВ КАРАКАЛПАКСКОГО ФОЛЬКЛОРА
Аннотация. В этой статье рассказывается о первых двадцати томах
Каракалпакского фольклора.
Ключевое слово: фольклор, эпос, вариант, образец, литература, Ялла, искусство.
Qaraqalpaq folklorı-Qaraqalpaq xalqiniń ruwxiy mádeńiyatıniń bay túri. Ol bir neshshe
janrlarǵa bólinedi.Olardıń hár qaysısı óz aldına atqarılıw texnikasına iye. Folklor úlgileri uzaq
dáwirlerdeń házirgi kúnge shekem jasap keledi. Olardıń geypara janrları waqıt ótiwi menen
gónergeń, al geyparaları jańa dáwirge sáykes ózgergeń. Folklorlıq dóretpeler uzaq dówirdiń
házirgi kúnge shekemgi tariyxın kórkemlik planda táriyp etedi. Usi kóz qarastan biz folklor
tariyxtıń joldasi dep ataymiz. Biraqta folklor tariyx emes, al ol tariyxıy dáwirdiń kórkem dóretpesi.
Sonlıqtan ol ádebiyat hám kórkem óner kóleminde xizmet atqaratuǵin obʼekt. Folklor
kórkem dóretpe bolǵan menen xalıqtıń materiallıq hám mádeńiy tariyxın eń bahalı material bolıp
esaplanadı. Xalqımızdıń kórkem-óner sóziniń payda bolıwı hám rawajlanıwı folklorda berilgeń.
Folklor dóretpelerinde xalıqtıń danalıǵı, tapqırlıǵı, sheberligi, asqan qıyali, qaharmanlıǵı,
kúshliligi, ázziligi, jaqsılıq tárepi, jamanlıq haqqındaǵı túsinikleri júdá ayqin, túsinikli, sulıw hám
ápiwayi formada beriledi. Oktyabr sotsyalıstlik revolyutsiyasınan burin jazba isleri onsha
rawajlanbaǵan qaraqalpaqlar arasında folklor úlgileri jedel isletildi hám jaqsı saqlanip keldi.
67
XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń birinshi yarımında onıń bay úlgileri tiykarinan janlı
atqarıwshılardıń awzınan jıynaldı.Házirge shekem qaraqalpaq folklorınıń úlgilerin jıynaw dawam
etip keledi. Ásirese 50-70 jıllar ishinde folklor dóretpelerin burın jazılmaǵan hám jazılıp
alinǵanlarınıń jańa variantların jıynaw isi qızǵın qolǵa alındı.Usınıń nátiyjesinde ÓzSSR Ilimler
Akademiyası Qaraqalpaqstan filialı kitapxanasınıń qoljazbalar fondında awız-eki xalıq
dóretpesiniń júdá bay bahalı materiallar tiykarinda Qaraqalpaq folklorınıń hár qıyli janrları hár
qıylı waqıtta óz aldina kitap bolıp, toplam bolıp basılıp shıqtı. Olardan «qaraqalpaq xalıq naqil-
maqalları», «Qaraqalpaq jumbaqları», «Qaraqalpaq xalıq qosıqları», «Qaraqalpaq xalıq ertekleri»
úsh kitabın, «Qaraqalpaq xalıq legeńdaları hám anekdotları», «Urıs dówirindegi qaraqalpaq xalıq
qosıqları», «Аlpamis» dástanınıń Jiyemurat, Ógiz, Qıyas, Esemurat jıraw variantların, «Qoblan»,
«Edige»,«Мáspatsha», «Qırıqqız», «Sháryar», «Qurbanbek», «Er Ziywar», «Ǵárip Ashiq»,
«Góruǵlı», «Bozuǵlan», «Dáwletyarbek», «Qanshayım», «Meńlıqal» dástanların kórsetiw
múmkin.
Folklor boyınsha kóp ǵana materialdıń toplanıwı, sonıń menen olardıń ayırımlarınıń hár
waqıtta basılıp shıǵıwı, eńdi onıń saylanıp alınǵan kóp tomlıǵın basıp shıǵarıwga múmkinshilik
tuwdırıp otır.
Kóp tomlıq 20 tomnan ibárat bolıp, onda qaraqalpaq ertekleriniń, jumbaqlarınıń, naqıl-
maqallarıniń, ańiz hám anekdotlarınıń, qosıqlarınıń, dástúr jırlarınıń, aytıslarınıń, dástanlarınıń
úlgileri beriledi.Biraq bul kóp tomlıq barlıq jıynalǵan materiallardı tolıq qamtıy almaydı. Kóp
tomlıq tiykarınan folklorlıq tekstlerdeń, hár bir tomlıq aqırında túsindirme sózliklerdeń
(коmmeńtariya) turadı. Kóp tomlıqtıń tayarlawshıları hám redaktorları múmkin bolǵaninsha
jıynalǵan materiallar tiykarında baspaǵa tayarlanǵan materiallardıń sapasın ideyalıq hám
kórkemlik jaqtan joqarı bolıwın kózde tutadı, birinshi gezekte baspaǵa eń jaqsı variantların
usınıwǵa háreket etedi.Qaraqalpaq folklorınıń kóp tomlıǵın 5-6 jıl ishinde basıp shıǵarıw
uyǵarıldı.Olar bir formatta bir túrli boyawdaǵi muqabalar menen basıladı. Olardıń hár bir tomı
folklordıń belgili bir janrın yamasa janrlıq belgili bir tom bolatuǵın dóretpelerin óz ishine aladı.
Kóp tomlıqtı basıp shıǵarıwdıń tiykarǵı maqseti- kópshilik oqıwshılar jámiyetshiligin
qaraqalpaq folklorınıń tutasqan tolıq úlgileri menen tanıstırıw, xalqımızdıń awızeki
dóretiwshiligin máńgilestiriw, olardı ilim-izzertlew jumısına qosıw, usınıń nátiyjesinde
xalqımızdıń estetikalıq talǵamnıń rawajlanıwına úles qosıw bolıp esaplanadı.
68
REFERENCES
1.
Esemuratov B. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY ON THE BASIS OF
PEDAGOGICAL TECHNOLOGY AS AN EXAMPLE OF KARAKALPAK FOLK
SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 835-840.
2.
Esemuratov B. EDUCATION OF YOUNG PEOPLE TO PATRIOTISM, COURAGE,
AND FREEDOM THROUGH SPOONS PERFORMED BY OTHERS //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 197-202.
3.
Ospanova R. THE SITUATION OF USING THE CREATIONS OF COMPOSER
MUKHTOR ASHRAFIY AND DONI ZOKIROV IN MUSIC LESSONS //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 190-196.
4.
Ospanova R. WAYS OF DEVELOPMENT AND IMPROVEMENT OF MUSIC
EDUCATION PEDAGOGY //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. –
С. 822-828.
5.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
6.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
7.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
8.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL AND
PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION BASES&
MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING ENVIORNMENT.
9.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
10.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
11.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
69
12.
Ануаровна O. Р. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚ КУЙЛАРИ ВОСИТАСИДА БОЛАЛАР
ИЖОДКОРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ. – 2023.
13.
Anuarovna U. E. IMPROVING THE MECHANISMS OF EDUCATING STUDENTS IN
THE SPIRIT OF INTER-ETHNIC HARMONY BASED ON NATIONAL MUSIC IN
THE CONDITIONS OF ETHNO-CULTURAL RELATIONS //International Journal of
Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 329-333.
14.
БОЛАЛАР Қ. Х. К. В., РИВОЖЛАНТИРИШ И. MODERN SCIENCE АND
RESEARCH //MODERN SCIENCE. – 2023. – Т. 2181. – С. 3906.
15.
Ospanova R. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY THROUGH BLACK
FOLK SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 70-73.
16.
Nawrizbaeva A. A. THE PERFORMANCE SKILLS OF KARAKALPAK BAKSHIS
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 906-910.
17.
Nawrızbaeva A. A. BAQSÍ, SÁZENDE GENJEBAY TILEWMURATOVTÍN
ACTQARÍWSHÍLÍQ METHODS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №.
10. – С. 218-223.
18.
Muxammetdinova L. THE DEVELOPMENT OF THE ART OF GIVING IN NORTHERN
PAKISTAN AS AN EXAMPLE OF THE YEARS OF INDEPENDENCE //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 74-78.
19.
Maxamatdinovna M. L. FOLKLORE AS A SPECIAL FORM OF CREATIVITY
//International Journal of Advance Scientific Research.–2023.–Т. 3. – №. 09. – С. 282-284.
20.
Makhammatdinovna M. L. As a Means of Providing Aesthetic Education to the Students
of the Art of Embroidery //Vital Annex: International Journal of Novel Research in
Advanced Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 3. – С. 149-152.
21.
Askarova Z., Maxamatdinova L. Ceremonies Solemnly Held in Connection with Public
Holidays //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 181-183.
22.
Махамматдинова Л. ЎЗБЕК ВА ҚОРАҚАПОҚ МУСИҚА МАДАНИЯТИНИНГ
РИВОЖЛАНИШИДА БАСТАКОРЛАРНИНГ ҚЎШГАН ҲИССАСИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 782-786.
23.
Есанов М. ФОРМИРОВАНИЕ НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ ЛИЧНОСТИ
СРЕДСТВАМИ МУЗЫКИ //Oriental Art and Culture.–2023.–Т. 4. – №. 1. – С. 719-725.
24.
Ayapova K., Yesanov M. Organization of Music Lessons by the Teacher in Various Ways
//Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 189-191.
70
25.
Esanov M., Ametov A. DOIRA SAN’ATINING RIVOJLANISHI VA TARIXI //Oriental
Art and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 729-733.
26.
Eсанов М. Знание особенностей воздействия музыкального искусства на человека
//Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 12. – С. 767-771.
27.
Есанов М. О. ЎЗБЕК ХАЛҚ ЧОЛҒУЛАРИДА ИЖРОЧИЛИК ТАРИХИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 1. – С. 578-584.
28.
АЛЛАМБЕРГЕНОВА
Г.
ҚАРАҚАЛПАҚ
БАҚСЫСЫ
СƏЛМЕНБАЙ
САДЫҚОВТЫӉ ДӨРЕТИЎШИЛИК ЖОЛЫ //Евразийский журнал социальных
наук, философии и культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 10. – С. 112-117.
29.
Allambergenova G. THE LIFE AND CAREER OF COMPOSER OSERBAI
ALLANAZAROV //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 217-224.
30.
Allambergenova G. GOALS AND OBJECTIVES OF MUSIC EDUCATION IN
PRIMARY SCHOOL //Modern Science and Research.–2023.–Т. 2.– №. 10.–С. 849-855.
31.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
32.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
33.
Sag’inbaevna T. S. Cultural Life in Uzbekistan during the Years of Independence //Spanish
Journal of Innovation and Integrity. – 2023. – Т. 18. – С. 39-41.
34.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
35.
Saginbaevna T. S. Management and study of culture and art. – 2022.
36.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
37.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
38.
Qudenov R. QORAQALPOQ XALQ QO'SHIQLARI ASOSIDA YOSHLARNI
TARBIYALASH //«ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI ВЕКЕ». – 2023.
71
39.
Kudenov R. WAYS TO TEACH FOURTH GRADERS A SINGING LESSON //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 225-232.
40.
Kudenov R. METHODS OF CONDUCTING A MUSIC CULTURE LESSON IN THE
FOURTH GRADE //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 856-861.
41.
Шыныбеков А. САМАРАЛИ НАТИЖАГА ЭРИШИШДА ЎҚУВЧИЛАР УЧУН
ПЕДАГОГИК ВОСИТАЛАР //Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 11. – С. 76-79.
42.
Shinibekov A. QORAQALPOQ MUSIQA MADANIYATIDA MILLIY OGZAKI
IJODINING GAVDALANISHI //Miasto Przyszłości. – 2023. – Т. 39. – С. 204-206.
43.
Shinibekov A. Historical and Social Events in Folklore Works from the Point of View of
People's Relationships //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 199-201.
44.
Шыныбеков А. Қорақалпоқлар санъатининг сарчашмалари Шарқий Европа ва Осиё
қадимий маданияти билан чамбарчас боғликлиги //Science and Education. – 2022. – Т.
3. – №. 12. – С. 910-915.
